Diáspora galega

proceso de emigración masiva do pobo galego

Coñécese como diáspora galega o proceso de emigración masiva do pobo galego que se produciu durante as tres últimas décadas do século XIX ata ben pasada a metade do século XX. Así, entre 1850 e 1960 marcharon cara a América máis de dous millóns de galegos e galegas. Cómpre destacar a importancia deste fenómeno nos contextos socioeconómico, político e cultural da Galicia territorial e da Galicia exterior.[2]

Galegos residentes fóra segundo o CERA, a 1/9/2023.[1]      + 100,000      + 10,000      + 1,000

Posteriormente, xa na segunda década do século XXI, por mor da crise en Galicia e España, iniciouse unha segunda vaga de emigración galega, principalmente cara a países de Europa (Alemaña e Inglaterra), formada normalmente por mozos con estudos e un nivel cultural medio-alto.[3]

Xénese do proceso editar

 
Obreiros galegos ao servizo da Edison Portland Cement Company de New Village, Nova Jersey, en 1910.[4]

Nas súas orixes obedeceu a razóns económicas e sociais, especialmente á pobreza como consecuencia da falta de traballo, a isto sumáronselle razóns políticas, orixinadas na represión do país polos Reis Católicos e aínda moi presente no momento da chegada da represión franquista,[5] que en Galicia comezou en xullo de 1936, ó pouco de estalar a guerra civil.[2][6][7]

Para Ramón Villares:[8]

Con todo, é a emigración o factor máis definitorio da poboación galega contemporánea, tanto pola cantidade como pola calidade: é un dous poucos elementos que sitúa a Galicia, ben que a un custo en exceso alto, no ritmo evolutivo do capitalismo a nivel mundial.

Para Xosé Ramón Barreiro:

O galego non fai a revolución, fai a maleta.
El gallego no hace la revolución, hace la maleta (Orixinal en castelán).[9]

Xosé Manuel Beiras[10] foi un dos intelectuais que mellor sintetizou a importancia da emigración galega.

«Dende un punto de vista demográfico, a emigración galega ven sustituir, no ciclo moderno, a función desempeñada no ciclo antigo pola mortalidade catastrófica —pestes, guerras e fames, frecuentemente ensarilladas.

»Dende un punto de vista económico, a emigración galega representa un dobre e constante desaxuste: por unha banda antre a presión demográfica e a estrutura do sistema produtivo; por outra banda, antre a capacidade de xeneración de escedente polo sistema e o uso ou destino do escedente realmente xenerado.

»Dende un punto de vista social, a emigración galega constitue a manifestación masive dunha forma de escravitude que pervive deica o noso século.

»Dende un punto de vista ético, a emigración galega significa a negación constante do dereito máis elemental da persoa: o dereito á propia vida no propio país.

»Dende un punto de vista político, a emigración galega supon a renuncia á révolta».

A emigración foi un factor estrutural da economía e da sociedade galega contemporánea pois o 30 % dos migrantes españois nas décadas finais do século XIX procedían de Galicia segundo as Estatísticas de Pasaxeiros estudadas;[11] logo da Primeira Guerra Mundial tiñan orixe galega o 50 % e un 40 % durante os anos 1940 a 1970.[12]

En 1993, dez anos despois da entrada en vigor da Lei de recoñecemento da galeguidade de 1983,[13] a Xunta de Galicia, cuantificou o número total de emigrantes nacidos en Galicia en 1,3 millóns[14] (sen contar os seus fillos e netos). Así a distribución foi a seguinte:

Lugares de destino editar

 
O Sierra Córdoba (Bremen) en Vigo, zarpando para América con emigrantes.

Os principais países receptores da emigración galega a finais do século XIX e principios do XX foron Arxentina, Cuba, Brasil e Uruguai, países necesitados de man de obra barata e persoal nos servizos e industrias que se estaban creando. Ademais, son sociedades dunha gran permeabilidade social.[15][16]

Polo que se refire aos destinos, as catro provincias galegas mostran comportamentos diferenciados: mentres que a maior parte dos emigrantes lucenses se dirixiron a Cuba e os de Ourense ao Brasil, os de Pontevedra preferiron a Arxentina e os coruñeses tamén Cuba,[17] o que indica a existencia en Galicia dunha cultura migratoria moi antiga xa especializada, onde as cadeas migratorias e as redes de axentes seguen desempeñando un papel de grande importancia.

As provincias interiores incorporáronse máis tarde ó fenómeno migratorio ultramariño[18] xa que no século XIX seguirán alimentando a corrente migratoria do interior peninsular, pero aínda así pódese observar como a participación conxunta da Galicia interior na emigración a América xa se aproxima a unha cuarta parte do total da emigración galega.

Por exemplo, no período 1885-1895[18] dos 62 273 galegos que chegaron á Arxentina (dun total de 167 575 emigrantes), as provincias atlánticas son as que achegan máis poboación: 54 954 persoas, que ven a ser un 88,2% dos emigrantes galegos no país (24 043 da Coruña e 30 911 de Pontevedra), mentres que das interiores son 7 339, representando o 11 % dos galegos na Arxentina (4 008 de Lugo e 3 331 de Ourense).

Outro exemplo salientable sobre o destino dos migrantes galegos é o estudo realizado entre os anos 1900 e 1904 dende o porto de Vigo,[19] así dos 2 982 migrantes dos que coñecemos o seu destino: a Brasil van o 20.4% (607), ao Río da Prata o 63.8% (1.904), e á illa de Cuba o 15.8% (471).

Lugares de saída editar

 
Esculturas de Ramón Conde no Porto de Vigo.

Os portos de saída foron A Coruña, Vigo e Vilagarcía de Arousa.[20] O primeiro ten maior volume de pasaxeiros ata principios do século XX, concretamente ata os anos 20[21] cando Vigo se converte no porto máis importante a partir de entón. Da Coruña sae maior número de emigrantes cara a Cuba (80 % entre 1912-18 e 62,8 % en 1920-30), Porto Rico e México. A maioría proceden das provincias da Coruña e Lugo. De Vigo parten cara a Arxentina (66 % en 1912-18, 69,6 % en 1920-30), Brasil e Uruguai, por este porto saen ourensáns e pontevedreses. Polo que a proximidade do porto vai influír na elección do país de destino.

Segundo unha mostra[22] de inmigrantes do noroeste hispánico que chegaron a Buenos Aires no primeiro trimestre de 1949 e 1950, o 97 % proveu de Vigo, o 2 % de Xibraltar e o 1 % de Barcelona. Calculouse que en Vigo embarcou case o 50 % da totalidade da emigración peninsular[23][24] cara ao exterior, entre 1946 e 1954.

Perfil do emigrante editar

Nicolás Sánchez-Albornoz caracterizou á emigración española da seguinte maneira:[25]

(...) un home novo, solteiro, de baixa liñaxe e agricultor de ocupación, tan novo que apenas era máis ca un adolescente,
(...) un hombre joven, soltero, de extracción baja y agricultor de ocupación, tan joven que apenas era más que un adolescente,(Orixinal en castelán)

Dentro do perfil medio do emigrante galego, moi parecido ó anterior, é preciso salientar as seguintes características:[20]

Preferentemente masculina: Máis do 70 % dos emigrantes de América foron homes,[26] diminuíndo a porcentaxe a partir da segunda década do s. XX cando a muller se incorpora definitivamente ao éxodo.[27] As mulleres teñen menos mobilidade que os homes debido á estrutura patriarcal existente na sociedade e nas ofertas de traballo. Cabe mencionar como excepción a esta masculinidade a emigración insular -sobre todo a de Lanzarote e Forteventura-, xa que contou cunha ampla participación feminina que tivo a súa orixe nas frecuentes recrutas de colonos efectuadas en chan canario mediante o sistema de contratas. Nos emigrantes canarios arribados a Venezuela entre 1830 e 1845 algo máis do 40 % eran mulleres.[28] A muller irase incorporando progresivamente á emigración adquirindo esta un carácter máis familiar.

Dende que a emigración se xeneraliza e como consecuencia lóxica dunha emigración que afecta principalmente ós homes en idade de casar, a muller galega irá paulatinamente casando a idades máis tardías.[29]

A distribución segundo o sexo dos galegos emigrados a ultramar por vía marítima, 1946-1964[30] facía un total de 185 908 homes (55,89 %) e de 146 718 mulleres (44,10 %). Por exemplo: en Venezuela a partir de 1958 só se permitiu o reagrupamento familiar, polo que en 1961 o número de mulleres ceduladas chegou a ser superior ós dos homes,[31] e no ano 1859 emigraría con destino a Cuba tan só unha muller por cada 24 emigrantes varóns[32]

 
Ó emigrante, en Moaña.

A idade media oscila entre os 18 e os 20 anos. Máis do 50 % é menor de 23 anos (entre 1917-21, o 39 % dos emigrados teñen entre 15 e 23 anos). A idade media das mulleres era de 22 anos e a dos varóns de 20,[33] ou incluso de 18 para os varóns chegados a Cuba entre o ano 1910 e 1929. Sendo a maioría homes solteiros.

O 24 % dos que emigran de forma definitiva nas tres primeiras décadas do século XX,[34] tiñan menos de vinte anos e, polo menos, as dúas terceiras partes tiñan menos de 25, sendo máis dun 83 % os que non superaban os trinta anos.

Por exemplo o Rexistro da Matrícula do Consulado Xeral de España en Buenos Aires estableceu que no período 1887 - 1930 a media dos galegos (entre os chegados a Lanús e Avellaneda) era de 22,9 anos.[35]

Formación ou instrución: A meirande parte dos emigrantes eran analfabetos, non sabían nin ler nin escribir e cunha instrución primaria, que non chegaba, na maioría dos casos á obtención do certificado de estudos primarios (supoñen o 94 % do total). De 1860, data do primeiro ano censal,[36] a 1900 a taxa de alfabetización neta do conxunto da poboación galega pasou do 23 % ó 37 %. No ano 1860[37] o 90,86 % das mulleres galegas non sabían ler nin escribir, reducíndose esta porcentaxe a un 62,66 % nos casos dos varóns.

Podemos traer a modo de exemplo que os emigrantes chegados a Cuba entre 1910-29 practicamente a súa totalidade eran analfabetos: homes 87,3 %, mulleres 92,4 %.

Inda que a nivel comparativo, os inmigrantes españois na Arxentina superaron ós italianos no seu grao de alfabetización,[38] 56 % fronte ao 41 % en 1855, 79 % fronte ao 61 % en 1887, 74 % fronte ao 64 % en 1914, 88 % fronte ao 80 % en 1936, sendo a taxa galega incluso lixeiramente superior á española entre 1918 e 1934. Doutra banda, as taxas de alfabetización da emigración de cada provincia foron cada vez máis similares,[39] isto é foron converxendo desde niveis próximos ao 80-87 % ao 86-89 %.

Esta tendencia crecente e converxente mantívose,[30] e reflíctese para o período 1946-1964, nas Estatísticas de Emigración Exterior publicadas pola Dirección Xeral de Emprego do Ministerio de Traballo, que lanzan unha taxa de alfabetización dos emigrantes galegos a ultramar do 95,1 %, fronte á española do 94,8 %.

Procedencia: A maioría proviña dunha contorna ou medio rural (máis do 80 %). Por exemplo a maior parte da poboación emigrante española que se dirixía a Alemaña a principios dos anos 60 procedían do sector agrícola.[40]

 
Lei de Emigración de 1907 e Regulamento provisional para a súa execución (1908).

Causas da emigración editar

Os factores da emigración pódense analizar, seguindo a teoría económica de Ersnt Georg Ravenstein e posteriormente por Everett S. Lee, dende a perspectiva do país emisor da emigración (factores push ou de expulsión) e dende a perspectiva do país receptor (factores pull ou de atracción),[41] ámbolos dous factores interactúan entre si. Esta teoría, non exenta de críticas,[42] foi dominante ata os anos 60.

Na década dos 60 xorden como contestación ao modelo anterior, un conxunto de teorías que, aínda presentando importantes diverxencias entre si, van coincidir nas súas premisas básicas: teoría do mercado de traballo fragmentado, teoría marxista da acumulación capitalista e a teoría do sistema mundial; teorías que se basean no pensamento neo marxista.[43] Para estas proposicións os movementos migratorios forman parte non dunha etapa histórica conxuntural, senón estrutural. Na súa base está a división internacional do traballo que resulta dun réxime de intercambio desigual entre as economías dos países, segundo o sector ao que pertenzan –centro, semiperiferia ou periferia– do sistema capitalista mundial.[44] Estas teorías encádranse, por tanto, dentro da vertente teórica que analiza a realidade dende a óptica da desigualdade, a explotación e o conflito.[45]

O historiador Antonio Eiras Roel[46] sinalou que a orixe das migracións no noroeste peninsular foi o resultado da unión de dous factores básicos sobre os que incidían en determinados momentos outras variables de maior ou menor duración. Por unha parte a alta densidade demográfica, que de por si non é determinante, combinada cunha economía agrícola de subsistencia que é deficitaria e está sometida a un proceso de descapitalización permanente pola dobre vía do imposto e da renda.

Galicia a nivel económico era o país do atraso agrario, incapaz de xerar un proceso de industrialización sostido e cun desequilibrio crecente con respecto á economía española.[47] Polo que a escaseza de emprego industrial, o raquitismo dos servizos e a alta densidade de poboación rural configuraron un espazo económico no que Galicia asumía o papel de subministradora de man de obra, de enerxía e de materias primas, ademais de recursos financeiros a través do aforro e das remesas de emigrantes.

Así, considerando a Galicia como país emisor, podemos resumir os factores push ou de expulsión da emigración galega, nos seguintes:[20]

Factores económicos editar

Escasa industrialización: a economía galega a finais do século XIX tiña unha base eminentemente agraria,[48] precapitalista[49] e escasamente industrializada,[50] manifestada na crise da industria rural de tecidos, a base agraria estaba escasamente modernizada. Cara a mediados do século XIX , a economía de Galicia alcanzara os seus límites. Os trazos que a definían procedían do seu carácter preindustrial e tradicional.[51] Preindustrial na medida en que predominaban as actividades rurais, en especial aínda que non unicamente, a agricultura. E tradicional, pola súa escasa orientación comercial.

A revista Alborada sinalaba a este respecto o seguinte:[52]

Lo que existe en nuestra gente es falta de espíritu emprendedor y no porque no disponga de voluntad y denuedo para el sacrificio sino porque por condición natural es el gallego el primero en desconfiar de su propio mérito y valor... y lo más curioso resulta que esa cortedad, ese conservadurismo, esa desconfianza de su misma personalidad, se manifiesta más aún dentro de su propio país que en los extraños donde frecuentemente suele actuar. Substraer los capitales del empleo racional que merecen, para tenerlos en cambio estancados en los establecimientos bancarios a devengar una limitada renta es el más torpe de los atentados que cometer se puede contra la economía de los pueblos... Nuestra emigración jamás se conjurará mientras no se intensifiquen las empresas capitalistas en la industria y explotación de nuestro suelo...
 
A agricultura galega caracterízase polo minifundismo.

Minifundismo: a excesiva atomización das terras supoñía por tanto que foran escasamente rendibles para o campesiñado. Uns autores como Jesús García Fernández[53] incidían nas miserias sociais dos sistemas agrarios minifundistas, mentres outros autores[53] como Xosé Manuel Beiras (1981),[33] Abel Bouhier (1979)[54] e Lourenzo Fernández Prieto (1995)[55] xa deixaban entrever unha certa interpretación positiva criticando en certa medida a visión excesivamente economicista que se tiña do minifundio. Segundo os datos do Catastro de Rústica correspondentes a 1954, Galicia tiña a menor extensión media de terra por propietario de España (3,55 ha), o maior número de parcelas por propietario (16,59) e a menor superficie das mesmas (0,21 ha).[56] Trátase dun minifundio “desesperante” con 530 000 hectáreas cultivadas, divididas en 15 millóns de parcelas, o que é indicador dun país cunha “miserable” economía agraria,[57] onde o galego é “habitante pobre dunha terra rica”. Outro indicador posterior[58], concretamente o Censo Agrario do ano 1962, sinala o elevado número de explotacións agrarias menores de 5 ha e que representan o 76,16 % das explotacións totais.

Sistema foral ou de rendas:[59][60] este sistema asfixiaba o campesiñado e sobreviviu ata ben entrado o primeiro terzo do século XX. O réxime foral galego dividía a propiedade en dous dominios, o dominio directo dos propietarios ou rendistas e o dominio útil dos labregos, esta separación era considerada como "imperfecta" e contraria ó réxime liberal da libre circulación da propiedade que consideraba a esta como individual, plena, libre e perfecta.[61][62] O primeiro intento para rematar con esta situación foi a promulgación da Lei de redención foral do 20 de agosto de 1873 aprobada durante a I República pero foi suspendida pouco despois o 20 de febreiro de 1874.[63] Foi unha lei promulgada por Miguel Primo de Rivera no 1926[64] a que acabou definitivamente co Foro, dita lei obrigou a tódolos propietarios a vender os seus dereitos sobre a terra aos campesiños para que ao fin estes puidesen traballar a súa propia terra.[65] O avogado, político e xornalista galego, Prudencio Rovira,[66] sinala o seguinte:

Se entiende por foro la entrega que se hace de una finca mediante determinada pensión o canon que de antemano se estipula. Implicaba una cesión a largo plazo pues solía hacerse por tres generaciones o «por la vida de tres señores Reyes y veintinueve años más», según la frase sacramental de las escrituras del siglo XVII; y supone una bifurcación del derecho de propiedad en dos ramas el dominio y la tenencia, de cuyo jugo vivieron dos antiguas castas, señoril y poderosa una, indigente y pechera otra. No es un arriendo, ni una venta, ni una enfiteusis pura, aunque a ésta se haya asimilado. De todo ello participa y de todo ello se aparta, formando un complejo jurídico social que ha suscitado en la esfera especulativa multitud de controversias, y dado origen en la práctica a una serie de trabas y vejaciones, inseguridades y peligros que impiden el progreso agrícola y el bienestar de los propietarios gallegos.

A moderna historiografía[67] galega concorda en destacar o importante peso do sistema foral sobre o conxunto, ata tal punto que ocupa case as 2/3 do total das terras de aproveitamento directo, a importancia afecta ás mellores terras xa que, dentro das cultivadas, o foro incide sobre máis das 3/4 partes do total. A plena propiedade campesiña, aparentemente considerable —máis dun 1/3 das terras— é en realidade feble, se pensamos que se trata de terras de baixa calidade, de terras subsidiarias das explotacións campesiñas[68]

Sistema de transporte:[69] Non cabe dúbida de que, efectivamente, na Galicia daquel tempo as deficiencias da rede de camiños presentaba serios atrancos á expansión e á organización dos mercados ou, se se quere menos ampulosamente, ó aumento da produción e ó favorecemento da súa circulación, requisitos previos, á súa vez, para a remisión da miseria. A precariedade dos camiños era, dende logo, un feito agudo e xeneralizado, e moitas zonas do país carecían dalgún que fose apto tan sequera para o tráfico de carros campesiños,[70][71] debendo realizarse a maior parte do transporte ó lombo dunha mula, incluso para acceder a Castela cos escasos produtos exportables que se lograban.

Pascual Madoz[72] sinala:

“... los caminos, incluso los que comunican con La Coruña y Santiago, son de herradura y pésimos por el efecto de lo áspero y quebrado del terreno, y del abandono a que este ramo de la administración estuvo entregado...”
 
Bagas de uvas afectadas polo anamorfo de Uncinula necator.

Economía de tipo primitivo:[73] na que o diñeiro apenas circulaba e os produtos da terra servían como pago e troco, polo que nos atopabamos ante unha economía moi pechada, autárquica.[74] Usábanse técnicas de explotación moi arcaicas e pouco diversificadas. Estrutúrase en torno a tres núcleos esenciais: casa, parroquia e comarca, caracterizados pola esencia comunitaria.[75] Así inda no ano 1958 existían en Galicia uns 400 000 arados romanos.[76]

Crise do viñedo: Esta situación víase agravada por exemplo coas malas colleitas como a crise do oídio[77] que afectou especialmente ós viñedos de Galicia a partir do 1853[78] (coñecido como o ano da fame),[79] a comezos do século XIX o viñedo atravesou unha etapa de crise,[80] que está ben documentada en toda Galicia,[81] hai incluso campesiños que ante a perda continuada de colleitas víronse obrigados a arrincar as viñas para sementar no seu lugar patacas e millo.[82] O oídio sería o responsable da extinción case total dos viñedos do norte de Lugo e das zonas máis expostas ó Atlántico da Coruña e Pontevedra.

Tamén fixeron aparición nestes momentos a filoxera sobre todo a partir de 1882 no sur da provincia de Ourense. Tras ser detectada en Vilardevós, en 1882, a filoxera estendeuse nos dous anos seguintes por toda a conca alta do Támega, invadindo os viñedos de Verín, Monterrei e Riós, antes de salvar a Serra de Servoi e pasar en 1885 ao val do Bibei, onde atacou os viñedos de Viana do Bolo. Seguindo o curso do val pronto chegou ás ribeiras do Sil á altura da Pobra de Trives, onde se desdobrou en dous ramais.[83] Un tomou río arriba polos viñedos do Barco de Valdeorras (1887) e O Bierzo (1889) e aínda seguiu ata as mesmas fontes do Río Sil e cruzou o Cordal Cantábrico. O segundo ramal, tomando río abaixo desde Trives, invadiu os viñedos de Quiroga e Monforte de Lemos e chegou ó Ribeiro do Miño en 1887 (Chantada e Ourense), onde a filoxera freou a súa propagación ó atopar con chans pouco propicios para o seu desenvolvemento como eran as areas silíceas e xistos onde se cultivaban a viñas do Ribeiro, estendeuse con velocidade e intensidade variable por tódolos viñedos da Galicia meridional, afectados ademais periodicamente polo mildiu dende 1885.[84]

Crise do castiñeiro: Nesta época tamén os castiñeiros sufriron a praga da tinta que devastou os soutos de Galicia en 1875.[85] Esta enfermidade criptogámica desprazara definitivamente a esa árbore do papel protagonista que tiña na economía rural tradicional de toda Galicia. A Misión Biolóxica de Galicia aconsellou a prohibición da introdución de castiñeiros asiáticos polo risco de que á tinta se sumase o fungo Endothia parasitica, petición que nun principio foi atendida,[86] posteriormente a introdución de sementes das especies asiáticas en 1920, desenvolvéronse técnicas de hibridación[87][88] que permitiron a obtención de híbridos C. crenata x C. sativa resistentes a esta praga

 
Porta do Estaleiro de Ferrol, de 1857.

Crise da economía tradicional: Hai referencias abundantes sobre o cultivo do liño en Galicia dende o século XV, existindo unha importante industria a finais do século XVIII.[89] A pesar da súa demanda non existiu un aumento da superficie cultivada o que supuxo depender en exceso das exportacións (o 80 % proviña de fóra, principalmente do Báltico vía Bilbao, a partir de 1770 a través dos portos de Ribadeo, Carril e Vigo,[90]) ó que hai que engadir a aparición do algodón e das fibras sintéticas, o cal provocou unha crise a finais do século XIX, sobre todo a partir do 1885 cando a produción téxtil catalá completou a súa penetración en España, relegando a produción galega.[91] Este contexto acelerou a desaparición paulatina do cultivo.

 
Fábrica de curtidos Nogueiras, en Allariz.

Crise do naval: Algo parecido aconteceu cos arsenais de Ferrol,[92] moi activos na segunda metade do século XVIII chegando a botar 45 navíos de liña entre 1752 e 1778. Así en 1749 Fernando VI decretou a creación do Real Estaleiro en Ferrol, extra muros do núcleo medieval ferrolán, que concentrará dende entón a construción naval militar na ría de Ferrol e estimulará a construción en distintos puntos da ría de varios estaleiros de ribeira, industriais e artesanais, de apoio á construción, reparación e mantemento de embarcacións de diversos tamaños.[93] A crise da Facenda e o declive da Armada [94] explican que Ferrol fora visto no ano 1798 como un "espazoso hospital e vasto cemiterio onde moran espectros", despois de acadar unha poboación de 25 000 habitantes, a aglomeración urbana mais importante da Galicia da época. O devalo abarcou dende o desastre da Batalla de Trafalgar (1805) ata as reformas do Marqués de Molíns (Ministro de Mariña) do 1847,[95] durante esta época o Arsenal foi só apostadero sen actividade importante. En 1857 Ferrol volvía ser cabeceira da Capitanía Xeneral alternando momentos de crises e de reformas.

Crise dos curtidoiros: A todo isto súmase o declive das abundantes[96] ferrerías tradicionais ou dos curtidoiros pola falta de adaptación a técnicas de produción máis intensivas. A mediados do século XIX, cando se teñen os primeiros datos das estatísticas administrativas das contribucións industriais,[97] un de cada catro coiros que se producían no estado fabricábase en Galicia.[98] Esta situación cambia xa a partir do ano 1900, Galicia baixa, case que a metade, ao 14,75 % namentres que Cataluña medra máis do dobre e chega ao 30,67 % dos referidos pagamentos. O devalo de Galicia neste eido seguiu a comezos do século XX, non foi capaz de absorber parte da demanda internacional polo estoupido da Primeira guerra mundial, así as empresas máis beneficiadas foron as catalás e as do Levante español[99] pois xa estaban en parte mecanizadas e adaptáronse axiña aos requirimentos da demanda. Amais, os beneficios obtidos investíronos na mellora dos seus procesos produtivos, sobre todo na minoración do tempo preciso para curtir unha pel.[100]

Crise gandeira: acentuada pola perda do mercado británico para a produción bovina galega[101] na segunda metade do século XIX. A crise ocasionou unha superprodución en Galicia e foi relevante a partir do ano 1882,[102] despois de que o goberno inglés prohibise por Decreto de 16 de maio de 1881, a introdución de gando vivo orixinario de Galicia e Portugal en Inglaterra, Gales e Escocia. De case 20 000 cabezas de gando no 1882 cun valor de vinte millóns de reais, pasouse a apenas 8 000 cabezas no ano 1887.[103]

O factor causante da crise estaría, nas fortes chuvias caídas nos meses de agosto, setembro e outubro de 1852. Os temporais causaron a perda da colleita dese ano e mesmo unha boa parte da do 1853. A situación era descrita polo diario El Heraldo de Madrid da seguinte maneira:[104]

Ha llovido tanto, tanto que el hambre ha venido nadando, como se dice en este país, donde las lluvias continuadas son un síntoma infalible de miseria. La que se experimenta en esta provincia y en la mayor parte de Galicia, especialmente en su montaña, es verdaderamente espantosa (…) ¡El Hambre! Desgraciadamente es cierto, terriblemente cierto, este azote con que nos aflige la Providencia, desgraciadamente podemos llamarnos hoy lo que nunca creimos llamarnos, los irlandeses de España.
 El Heraldo, Madrid, 2 de marzo de 1853.[105]
 
Homenaxe aos emigrantes en Dodro, Arzúa.

Da penosa situación que atravesaba Galicia, fíxose eco a Junta de la Caridad de las Cuatro Provincias de Galicia no Memorial dirixido á raíña Isabel II en 1857:[106]

«Multitud de pueblos quedaron desiertos; no ya los mismos braceros, si que cultivadores de una riqueza relativa para las condiciones del país, abandonaban sus hogares; solo la muerte y la desolación habitaban en ellos; legiones de mendigos asaltaban las poblaciones de alguna importancia; las raíces de los campos suspendian por algunos momentos los terribles efectos de la inanición; en tropel emigraban á provincias y reinos extraños, sembrando por donde transitaban el gérmen de la epidemia que el hambre habia desarrollado en ellos, y los caminos públicos servían de lecho mortuorio á más de un desgraciado»
 El Iris de Galicia, 22-VII-1857, p. 2.[107]

Crise do cereal:[108] o cereal vive neste período un momento de crise pola guerra de Crimea, este conflito bélico ocasionará o peche dos portos de Odesa e Sebastopol, e con iso, a imposibilidade de dar saída á produción do trigo ruso. Ademais, os exércitos francés e británico necesitan grandes abastos que os seus fornecedores habituais non puideron satisfacer.[109] A España, pois, preséntaselle unha conxuntura propicia que sabería aproveitar, pasando a ser, por primeira vez, unha potencia exportadora de cereais. No período 1853-1856 saíron de España cantidades inxentes de cereais: trigo, centeo, millo, esta exportación masiva distorceu o mercado interior e provocou o desabastecemento da poboación. A partir de 1859 o escenario cambiou por completo, as exportacións reducíronse drasticamente, sendo só dalgunha significación en 1860 e 1861,[110] e non volveron alcanzar os niveis de 1853-1856 ata 1866.

Crise de prezos: Intimamente relacionado co anterior, Galicia sufriu unha suba importante dos prezos dos cereais, así a suba do prezo do millo[111] na provincia da Coruña foi de 184 % e do 197 % (base 1850—1851=100) na provincia de Santiago de Compostela, tendo en conta que este cereal era altamente consumido en Galicia. Hai que engadirlle un encarecemento do trigo (e por conseguinte o pan) debido á política proteccionista do Goberno de España que impedía a importación de trigo estranxeiro para favorecer aos cerealeiros casteláns.

Crise de subsistencia:[112] Na década de 1850 os tribunais galegos atopáronse cun importante incremento dos delitos contra a propiedade, que coincide coa crise de subsistencias e o aumento do prezo dos alimentos. Entre 1853 e 1859 os delitos económicos xa son maioría, entre o 54 e o 62,9 % do total. Nos anos centrais da década, 1853-1856, atopamos simultaneamente as cifras máis altas de causas vistas pola Audiencia de todo o período e as taxas máis altas de crime económico en relación ao total. Como afirma Enrique Martínez Ruiz[113] "Os anos de crises de subsistencias, pois, son anos nos que os índices delituosos soben destacadamente".

Crise sanitaria:[108] Despois dunha crise agrícola moi grave, orixinada por continuadas chuvias e baixas temperaturas estivais que podrecen a escasa colleita de cereais, sobre todo do millo, provocou unha epidemia de cólera sobre unha poboación moi depauperada. O ano 1853 foi un ano de fame para Galicia, cumplíndose a vella sentenza de "post famen pestis",[114] o 15 % da poboación española viuse afectada.[115]

O 19 de novembro de 1853 o Isabel la Católica, vapor correo coa Habana, chegou ao porto de Vigo con tres enfermos de cólera, polo que foi derivado ao lazareto da illa de San Simón,[116] as malas condicións hixiénicas e o nulo illamento dos membros[117] do Lazareto propagaron a epidemia, estendéndose primeiro a Redondela e as parroquias de Cedeira e Cesantes,[118] para posteriormente facelo polo resto de España no 1854, sendo especialmente virulenta en febreiro de 1855, [119] a este respecto o historiador Vicente Pérez Moreda[120] sinala o ano 1855 como o único do século XIX do que se pode falar de “crise xeral de mortandade”, finalmente a comezos de xaneiro de 1857 xa non había ningunha localidade española sen o cólera. Ademais do cólera hai que engadir a febre tifoide,[121] que só en catro municipios galegos (Santiago de Compostela, Noia, Arzúa e Betanzos) no ano 1853 acabou coa vida de 947 persoas.

Factores sociais editar

 
Embarque de tropas no porto de Vigo en 1921. Arquivo Llanos. Museo Etnolóxico de Ribadavia.

Presión demográfica: o aumento da poboación galega supoñía un excedente de man de obra que a feble economía galega era incapaz de asumir ou facerlle fronte,[122] o que provoca o chamado desequilibrio malthusiano entre o crecemento demográfico e as capacidades de absorber man de obra das economías orgánicas.[123] No Censo de Floridablanca (1787) a provincia da Coruña era a máis poboada de toda España e a de Pontevedra a que maior densidade tiña con case 74 hab/qm2[124] , ocupando o quinto lugar en número de habitantes. Lugo e Ourense situábanse nos postos sexto e décimo desa mesma clasificación[125]

A emigración, por tanto, foi unha vía de fuxida da poboación rural de Galicia ante o fracaso da modernización agraria e das experiencias industrializadoras e axudou a ralentizar o crecemento demográfico de Galicia (2,4 por mil) que foi inferior o de España (4,3 por mil).[126]

Obrigatoriedade do servizo militar: A partir da lei promulgada por Antonio Cánovas del Castillo o 21 de xullo de 1876, o servizo militar estabeleceuse como obrigatorio.[127] Esta lei afectou ós mozos novos e por tanto moitos ante esta situación decidiron fuxir clandestinamente de Galicia. Esta causa é fundamental no século XIX e a comezos do século XX particularmente pola Guerra de Marrocos 1907-1927,[128] así:

La huida del servicio militar ya tenía una importante repercusión en la emigración gallega intrapeninsular, cuando los mozos comenzaron a emigrar a Portugal (ciudades de Oporto o Lisboa) así como a otras regiones españolas como Andalucía, Castilla o la ciudad de Cádiz en el siglo XIX. Durante gran parte del periodo correspondiente a los años de 1830 a 1930 los prófugos gallegos continuaron emigrando intensamente a otras zonas de la Península Ibérica. Con la consolidación de América como destino migratorio preferente, los destinos de los prófugos se extendieron de forma masiva hacia los países de Ultramar. En las costas cantábrica y atlántica de Galicia las corrientes de prófugos que se encaminaban hacia las populosas ciudades castellanas o andaluzas comenzaron a ser substituidas, respectivamente, por destinos en Cuba y el Río de la Plata, a partir de la década de 1840.

Segundo Moreno Fraginals e Moreno Masó,[129] entre 1840 e 1859, os soldados galegos representaban o 27,87 % do total de soldados españois desprazados. Era unha proporción altísima que case dobraba ao grupo rexional seguinte, o de andaluces (14,75 %).

 
Holland America Line. Servicio de vapores extra-rápidos á los puertos de Cuba y México. Para la Habana, Veracruz y Tampico saldrá de Vigo…. Anuncio na portada de Faro de Vigo, 6/6/1923.

Publicidade:[130] A publicidade era especialmente a través dos periódicos da época e dos chamados ganchos.

A propaganda das compañías navieiras facíana os consignatarios e axentes recrutadores co obxectivo de fomentar a emigración e captar pasaxeiros. A publicidade a través da prensa era controlada polos mesmos navieiros. En Galicia, os representantes das grandes compañías navieiras e dos axentes do transporte de emigrantes, formaban parte dos consellos de administración de diarios como La Voz de Galicia, El Eco de Galicia ou Faro de Vigo, o que lles facilitaba o control da propaganda e explica a abundante publicidade na prensa da época.[131]

Os ganchos: Tamén chamados garroteros ou para Castro López «traficantes de carne humana»[132] recorrían as aldeas de Galicia na procura de posibles emigrantes. Os ganchos ofrecían ós emigrantes todo tipo de facilidades para conseguir o billete de saída e os trámites para a partida cara a América. As contratas masivas puntuais e os programas de pasaxes subvencionadas polos gobernos arxentino (1889-1890) ou brasileiro (1880-1926) fracasaron, reduciuse a zonas do val de Monterrei en Ourense e outras zonas do interior de Lugo e Ourense onde non existían profundas cadeas migratorias.[133]

Así, a diferenza doutros emigrantes do territorio peninsular, os galegos adoitaban emprestar os cartos da familia, veciñanza e coñecidos para pagar a pasaxe, evitando as problemáticas proposicións dos ganchos e das recrutas de pranteis.[134] As maiores recrutas ilegais tiveron lugar con relación a Brasil, a construción da canle de Panamá e o traslado de emigrantes, andaluces na súa maioría, a Hawai. A desastrosa situación de moitos emigrantes españois en Brasil e en Panamá e a odisea do vapor «Heliópolis» que en marzo de 1907 embarcou en Málaga a 4 000 andaluces para Hawai, tiveron unha enorme resonancia na opinión pública e provocaron campañas de prensa en contra da emigración clandestina.[135]

Hai constancia de ganchos enviados polas compañías norteamericanas Ponupo Manganese Company e The Spanish American Iron Company para traballar nas minas de Daiquirí, Firmeza e El Cobre, situadas nas proximidades de Santiago de Cuba.[136]

Cadeas migratorias:[137][138] o establecemento dos galegos nas Américas e que estes chamasen á súa vez os seus familiares ou veciños perpetuaba a corrente migratoria, así se incorporaban continuamente migrantes á emigración. Sobre o funcionamento deste mecanismo cabe traer a colación a seguinte pasaxe:[139]

La importancia de las cadenas migratorias, como redes microsociales que difunden información, ofrecen asistencia material concreta y realimentan la tradición migratoria, mobilizando los recursos financieros y relacionales de aquellos que deciden emigrar y determinando la elección del destino, es patente en el caso de los inmigrantes gallegos en otras repúblicas de América Latina que sintetizamos a continuación. La práctica totalidad de los inmigrados gallegos en Costa Rica procedían de la comarca pontevedresa de A Estrada, desempeñaban actividades comerciales en San José y fueron llegando a través de las redes microsociales que funcionaban a nivel parroquial y familiar. Un proceso migratorio que se explica por la actuación de algunos pioneros, que reclamaron a sus esposas, parientes y vecinos como hicieron los Pereira de Olives, los Boade de Lamas o los García Chamosa de Forcarei y que emparentaron luego entre ellos, reforzando los lazos étnicos de la parroquia de origen

Imitación: nas zonas de tradición migratoria como Galicia, os retornados que volvían con riquezas, difunden a idea de emigrar entre a comunidade á que pertencen. Dos moitos exemplos cabe salientar a pasaxe do ex-emigrante Antonio Fernández Saavedra,[140] que nas súas memorias narra a repercusión da chegada triunfal de dous "americanos" a Sillobre (Fene) en 1923:

A Sillobre habían llegado, procedentes de Cuba, Manuel de Casal y Pancho, el de Delfina. Hacía veinte años que se habían ausentado para Cuba y ahora regresaban convertidos en unos hombres muy ricos. Eran la admiración de toda la chiquillería y la envidia de muchos vecinos. Los elegantes trajes de los recién llegados, sus sombreros de pajilla, sus chalecos impolutamente blancos, sus lustrosos zapatos, sus relojes de oro macizo con aquellas leontinas que cruzaban sus abdómenes de lado a lado, sus monederos de plata repletos de monedas del mismo metal y sus ensortijados dedos, deslumbraban a los sencillos vecinos del pueblo, pero muy especialmente a los niños y mocitos, que los contemplábamos extasiados. [...]

En la taberna de Paco "O Pendón", invitaban a todos los amigos y vecinos de Sillobre que se acercaban hasta allí, para verlos y saludarlos, convirtiéndose en la máxima atracción de la aldea. Allí, rodeados de niños y de adultos que les formaban corro, relataban, entre vaso y vaso de vino, sus andanzas y sus aventuras por tierras cubanas hasta lograr la inmensa fortuna que ahora poseían.

Yo, de cativo, era muy impresionable [...] y esta vez se me había metido entre ceja y ceja, marcharme como emigrante a Cuba, probablemente influenciado por las cosas que de aquel país contaban los "Cubanos" que a Sillobre llegaban.

Época colonial: séculos XVI a XVIII editar

Migración cara á Península Ibérica editar

Entre finais do século XVI e durante as primeiras décadas do século XVII debéronse alcanzar grandes cotas de emigración protagonizadas polos galegos, ó igual que sucedeu noutras rexións do norte peninsular, tras este período observouse unha atonía migratoria que se mantería ata as décadas centrais da centuria.[141]

Madrid editar

O movemento migratorio galego cara Madrid foi realmente importante nesta época, así segundo Viñas e Mey,[142] que se apoia en tratados e obras literarias da época, nos séculos XVI e XVII a poboación ocupada en servizos (escudeiros, criados e oficios domésticos), tan numerosa no Madrid dos Austrias, nutríase, sobre todo, de galegos e asturianos. Os galegos eran os que abarcaban unha gama máis variada de oficios[143] (ferreiros, tecedores, albaneis), aínda que entre eles predominaban os ocupados como serventes. Algúns deles eran tratantes ou taberneiros.

Entre os inmigrantes de procedencia galega que casaron en San Ginés entre os anos 1827 e 1832, podemos desagregar os seguintes oficios:[144]

  • O 16 % eran empregados en diferentes institucións públicas (case a metade deles nas Reais Loterías).
  • O 13 % aparecen rexistrados como persoas «do comercio», pero chegaban a supoñer un 16,6 % as persoas que desenvolvían actividades, tamén, de tipo mercantil.
  • O 10 % dos galegos aparecen dedicadas á construción, como mestres de obras ou albaneis.
  • O 13 % das persoas que exercían un oficio como: xastre, zapateiro, prateiro e broncista e caldeireiro.
  • Os restantes migrantes galegos desempeñaban actividades diversas (quitamanchas, labrador, mestre de coches e quincalleiro), sen que apareza ningún servente.

Cádiz editar

25.

      Castellanos de Castilla,
 Tratade ben ós gallegos;
 Cando van, van como rosas,
 Cando vên, vên como negros.

      —Cando foi, iba sorrindo;
 Cando veu, viña morrendo;
 A luciña d'os meus ollos,
 O amantiño do meu peito.

A partir da década do 80, do século XVII, obsérvase nalgunhas zonas de Galicia, migracións cara ao sur, sendo Cádiz un destino privilexiado e substituíndo a Sevilla. En 1773, o 6,29 % da poboación masculina residente era natural de Galicia.[146] Os factores que explican a importancia de Cádiz como punto de chegada da migración galega, son os seguintes: conversión en capital do comercio con América desde 1680, traslado da Casa de Contratación desde Sevilla en 1717, a reactivación vinícola na zona e o dinamismo comercial como consecuencia da eliminación do sistema de frotas en 1730.

A Rioxa editar

Outro lugar que recibiu a migración galega foi A Rioxa, que durante os séculos XVII e XVIII aumentou significativamente a súa produción vinícola, isto supuxo a necesidade de aumentar os xornaleiros para a cava e a vendima. A presenza dos galegos queda documentada a finais do século XVII e chegando a máximos nos 1750 e 1780-1799.[147]

Castela editar

Castela e incluso Estremadura[148] recibiron tamén importantes contixentes de galegos para traballar na colleita do cereal durante o verán, estes traballos eran estacionais ou por un período de tempo concreto, o que requiría a dispoñibilidade de grandes cantidades de forza laboral. As informacións sobre a existencia destes desprazamentos atopámolas na época moderna, principalmente no século XVIII.[149] O propio Benito Xerónimo Feijoo[150] escribe sobre: "las tropas de gallegos que van a Castilla a la siega".

A cantidade de galegos emigrados podemos estimala entre 25 000 e 30 000,[151] algunhas fontes do século XVIII elevan a cifra ata os 60 000.[152] Procedían das localidades do centro e oriente do país galego as que proporcionaban o groso deste colectivo.[151] Desde os anos finais dos anos 1950 o número de segadores a Castela diminúe significativamente, situación que continúa nos anos 1960, nos que, a pesar de persistir algunhas cuadrillas, son un fenómeno anecdótico en comparación con outros períodos.[153] O historiador galego Antonio Meijide Pardo[154] respecto ás dúas migracións anteriores comenta o seguinte:

La mayoría de los emigrados abandonaron Galicia sólo por cierto tiempo, con el fin de ganar algún dinero para mejorar su endeble economía individual o familiar, permaneciendo en ambas Castillas el tiempo preciso que reclamaba la siega de las mieses o las faenas vinícolas

Portugal editar

As primeiras fontes documentadas sobre a presenza galega en Portugal datan do século XIV (dos anos 1339 e 1354) nas que mariñeiros galegos ofrecen peixe salgado nas lonxas de Oporto e Lisboa. No 1371 residen en terras lusas unha colonia de "magarifes e guanha dinheiros galegos e doutras comarcas"[155]. A presenza galega afianzouse a finais do século XV, converteu ós galegos nos principais provedores de peixe fresco e salgado e un dos principais animadores do comercio de sal de Aveiro e Setúbal[156].

Portugal tamén ocuparía posteriormente un lugar destacado,[141] a presenza da emigración galega aparece no primeiro cuarto do século XVIII, debido principalmente ó ouro que recibe o país luso do Brasil e o baleiro demográfico pola emigración portuguesa as súas colonias de ultramar. Así, a finais do século XVIII habitaban en Portugal uns 50.000 - 60.000 galegos, pasando en 1801 a pouco mais de 22.000 coincidindo coa Guerra das Laranxas entre ámbolos dous países[155].

A meirande parte deles proviñan das comarcas de Pontevedra, da Paradanta e do Condado, ademais dos concellos de Pazos de Borbén, Fornelos de Montes, O Porriño e Tui, e dentro da Provincia de Ourense, da comarca de Celanova, do Carballiño e da Baixa Limia.[157][158] A maioría da colonia española en Portugal era galega e na súa meirande parte residían nas áreas de Lisboa e Porto (64 %). No ano 1890, os españois ascendían a un total de 27 138.

Esta emigración a Portugal xa é comentada por Martín Sarmiento:[159]

El año de 1725 ya en Galicia no se hallaba mozuelo que pudiese servir, ni un mozón que pudiese servir de jornalero, porque de quince años arriba casi todos se pasan a Portugal. De este modo aun siendo Galicia tan fecunda de gente, en especial en las costas marítimas, ya en estas cada día crece el número de mujeres y se minora el de hombres. A una mozona de puerto de mar oí disculparse de no estar ya casada porque en su pueblo había 300 mozas casaderas y que solo había siete hombres, y esos marineros, en estado de casarse. Pero tierra adentro de Galicia es mas visible la disminución de hombres, y aun de mujeres, por las cercanías a Portugal y Castilla.

Migración cara a América editar

 
Monumento ós emigrantes en Santa Cruz, Oleiros, baseado nun deseño de Luís Seoane.

Os galegos teñen unha presenza case simbólica na colonización de América. Segundo o hispanista norteamericano Peter Boyd-Bowman,[160] dos 5 481 primeiros poboadores europeos de América entre 1493-1519, só 111 son galegos, o que supón o 2 % do total. Durante o século XVI, esta proporción manteríase case inalterable, chegando ata o 2,5 %.[161] a distancia do porto de Sevilla, daquela o único habilitado legalmente para a saída, restrinxiu moi probablemente as cifras dos oriúndos de Galicia.[162]

Os galegos non senten a necesidade de emigrar nesta centuria ao vivirse unha etapa de expansión económica[161] debido a varios factores tales como; á posta en explotación de terras dispoñibles; a ampliación do espazo cultivado e a mellora nas técnicas (a integración do cultivo do millo miúdo nunha rotación máis complexa que permitía a substitución do barbeito por unha agricultura intensiva; a xeneralización do cultivo dunha planta tipicamente americana e cuxa produción xa era moi común desde fins do século XVI nas comarcas atlánticas, o millo ou “millo graúdo” e por suposto a aparición da pataca como alimento básico na Galicia da época.

Así, a presenza galega no imperio español americano foi escasa e marxinal no período colonial e mais en comparación coas provincias andaluzas, estremeñas e manchegas.[106] Galicia tiña entón moi poucos contactos co Novo Mundo, e durante os séculos XVI, XVII e a primeira metade do XVIII, a súa inserción no sistema colonial español foi indirecta, limitada a unha corrente minoritaria de individuos relacionados coas institucións imperiais (exploradores, militares, funcionarios, eclesiásticos etc.) alistados a través da burocracia, e que non pode considerarse migratoria[163] stricto sensu, pois o concepto remite necesariamente a traballadores libres que exercitan un acto de vontade.

En todo caso, a situación cambia drasticamente a partir da segunda metade do século XVIII, os galegos fan presenza en América con carácter case torrencial. Entre 1749 e 1787 estimouse en 5 400 persoas/ano a media de saída do país, o que nos da para este período unha cantidade de 195 200 persoas. Entre 1788 e 1797, o número de individuos que emigran alcanza os 14 000 por ano.[164] Estamos a falar, para contextualizar, que a poboación galega total era de 1 340 192 de acordo ao Censo de Floridablanca de 1787.

Gran vaga migratoria a América: séculos XIX e XX editar

Publicacións periódicas galegas
editadas en América ata 1936.[165]

  Arxentina

95
  Cuba
57
  Brasil
1
  Chile
1
  Uruguai
22

T O T A L

176

A emigración galega a América nas súas diferentes fases dende 1835 a 1970 sumou uns 2 millóns de saídas, e unhas 870.000 entradas, o que supuxo unha perda demográfica neta de algo máis de 1.130.000 habitantes, unha enorme sangría xerada por unha poboación que pasou de 1,6 a 2,7 millóns entre 1826 e 1975[166].

O historiador Antonio Eiras Roel[167] estima en 2 041 603 o número de galegos emigrados a América entre o 1836 e 1960, o 38,5 % do total de migrantes españois (5 311 906), o que supuxo que Galicia tivese unha taxa de saída por cada mil habitantes superior a Irlanda[168] nos momentos álxidos das correntes migratorias, por exemplo a emigración galega ao Uruguai e á Arxentina restableceuse en 1840 e en 1860 a intensidade do éxodo nalgunhas comarcas atlánticas superaba a de moitos condados irlandeses.[169]

Segundo o historiador Ramón Villares Paz,[170] das 357 000 cartas certificadas chegadas a España dende América no 1910, o 40 % tiña a Galicia como destino. A intensísima emigración galega representou o 2% da emigración europea a América[171].

Cuba editar

Artigo principal: Galegos en Cuba.

A mediados do S. XIX, a comunidade galaica representaba cos seus 8 463 compoñentes, o terceiro grupo rexional en Cuba despois dos canarios e dos cataláns e por diante dos asturianos.[172] O número de galegos embarcados cara a Cuba entre 1800 e 1835 representaba tan só o 2,7 % do total de emigrantes españois, e a porcentaxe non cesou de aumentar ao longo do século ata chegar a converterse no principal colectivo peninsular. Pola importancia da presenza galega, creouse en 1804 outra institución de apoio mutuo: «La Santa Hermandad de Santiago el Mayor de los naturales y originarios del Reyno de Galicia». Entre 1790 e 1830, Cuba estaba pasando dunha posición secundaria nos mercados do azucre e do café a ser o primeiro produtor mundial.[106]

En 1841 o Xefe Político da Provincia de Pontevedra[111] informaba á Rexencia Provisional que:

«Puede asegurarse que la cuarta parte o más de los hombres de la numerosa clase del común del pueblo emigra cada año... pero adonde con más frecuencia se dirigen prescindiendo de las provincias costeñas del mediodía de la Península, es a las Provincias del Rio de la Plata y a la Isla de Cuba con la pretensión, por lo general. de agregarse a parientes dedicados al comercio».
 
Centro Gallego de La Habana.

O galego medraba escoitando falar de Cuba, formándose na súa mente unha imaxe idílica, a dunha terra de oportunidades onde "había dinero hasta en los racimos de uva"[173].

Ao final do s. XIX, os galegos representaban o 33,9 %[106] dos 130 000 residentes españois. Porcentualmente a colonia galaica incrementara a súa presenza, desde 1859 nun 300 %.

Entre o ano 1899 e o ano 1910[174] emigraron dende Galicia ata Cuba uns 84 260 galegos. A este número hai que engadir 293 669 persoas que o fixeron entre os anos 1911 e 1960 segundo as estatísticas oficiais españolas, o que dá un resultado total aproximado de 378 000 galegos emigrados a Cuba no século XX, o que supón o 45 % do continxente español. No período que abrangue os anos 1887-1895: Cuba recibe o maior número de galegos, seguida de preto pola Arxentina e o Brasil, en terceiro lugar. A emigración a Cuba sofre un forte receso pola crise de 1903 - 1904,[175] orixinada pola caída das exportacións de café debido á superprodución.

En Cuba os inmigrantes galegos concentráronse especialmente no sector do comercio e actividades de servizos, e na agricultura, desenrolando ademais oficios característicos como o de «bodeguero»[176]. Neste sentido, a estrutura socio-profesional dos inmigrantes galegos asemellábase bastante á do resto de países de Suramérica, aínda que aquí a inmigración galaica posuía un carácter máis urbano.

Censo electoral de galegos residentes en Cuba
por provincia de inscrición, a 1/9/2023 [1]
Provincia da Coruña 12 258
Provincia de Lugo 15 535
Provincia de Ourense 14 092
Provincia de Pontevedra 3 492
Total de galegos en Cuba 45 377

Arxentina editar

Artigo principal: Galegos na Arxentina.
Véxase tamén: Inmigración na Arxentina.
 
Celebración do día do inmigrante en Buenos Aires.

O comezo dos movementos migratorios cara a Arxentina dunha forma masiva ven marcado pola caída de Juan Manuel de Rosas o 3 de febreiro de 1852.[18] No ano seguinte a propia Constitución da Nación Arxentina no seu “Preámbulo” deixa ben claro que o fin da mesma ten que ser “promover el bienestar general, y asegurar los beneficios de la libertad, para nosotros, para nuestra posteridad y para todos los hombres del mundo que quieran habitar el suelo argentino”.

Esta idea tamén é recollida polo político Juan Bautista Alberdi, na súa obra Bases y puntos de partida para la organización política de la República Argentina:[177] Nestas bases do ano 1852 afírmase que: "gobernar es poblar".

Entre os anos 1857 e 1962 chegaron ao país ao redor de 1 110 000 galegos,[163] dos que uns 610 000 radicáronse nel de maneira definitiva, converténdoo no principal destino mundial da súa emigración e ao galego no grupo étnico-rexional máis numeroso entre os que arribaron do Vello Continente á República Arxentina (17 % dos inmigrantes europeos). Dende o ano 1912, a maioría diríxese á Arxentina, que recibiu máis da metade da emigración galega a América:[20]

  • 1912-1918: Arxentina o 56,5 % e a Cuba o 30,7 %
  • 1919-1930: Arxentina o 52,9 % e a Cuba o 32,9 %
 
Reunión dos participantes do 1º Congreso da Emigración Galega. Sentados de esquerda a dereita: Alberto Vilanova, Xerardo Álvarez Gallego, Vicente Gómez Paratcha, Alfonso Díaz Trigo, Xavier Bóveda, Rafael Dieste e Laxeiro. De pé: Francisco Comesaña Rendo, Ramón de Valenzuela, Lois Tobío Fernández, Eduardo Blanco Amor, Xosé Velo, Roxelio Rodríguez de Bretaña, Luís Seoane, Marcial Fernández Vázquez, Xosé Núñez Búa, Emilio González López, María del Carmen Soler, Mariví Villaverde e Antonio Baltar. Buenos Aires. 1956.

Precisamente no ano 1912, alcanzouse a cota máxima de chegada de galegos, con 46.735, cifra que non tiña precedentes e que nunca sería igualada con posterioridade,[178] sendo o ano no que tamén saen mais españois cara a América: 202 218.[179] Cabe salientar a súa presenza en Avellaneda, zona fabril da Arxentina, o terceiro censo de 1914, realizado baixo o mandato de Roque Sáenz Peña, estimou o colectivo de galegos en 20 000/22 000, iso equivalía ao 13-15 % da poboación total de Avellaneda,[35] unha proporción da sociedade local que en termos relativos era mesmo máis importante que a da colonia galega da cidade de Buenos Aires, onde roldaba o 7-10 %, aproximadamente.

Entre 1946 e 1950 a Arxentina acaparou o 55 % da emigración galega que se desprazou a América, a última vaga de emigración galega cara á Arxentina alcanzaría o seu pico máximo no ano 1950,[180] para decaer progresivamente a partir de 1951.

Segundo a enquisa realizada en 1961 e tomando en consideración dúas xeracións, tres cuartas partes da poboación tiña ascendencia europea (76 %). A achega demográfica e cultural da migración galega foi, sen dúbidas, moi significativa. Case un cuarto da poboación da AMBA (Área Metropolitana de Buenos Aires) era de orixe española (24 %) e ao redor de dous terzos (70 %)[181] eran de orixe galega.

Entre 1946 e 1962, chegaron á Arxentina uns 110 288 galegos.[182]

Na figura de Alfonso Daniel Rodríguez Castelao, xornalista, escritor, médico, e artista plástico que morreu exiliado na Arxentina, atópase unha icona deste proceso e das súas consecuencias.

Censo electoral de galegos residentes na Arxentina
por provincia de inscrición, a 1/9/2023 [1]
Provincia da Coruña 56 839
Provincia de Lugo 31 496
Provincia de Ourense 29 168
Provincia de Pontevedra 47 964
Total de galegos na Arxentina 165 467

Venezuela editar

Artigo principal: Galegos en Venezuela.
 
Blanco-Amor nunha viaxe a Caracas, con Xosé Velo, Xoán Noya, Mariano Otero Castelao e Manuel Meilán. 1952.[183]

Na segunda metade do século XIX houbo algúns ensaios de colonización con inmigrantes europeos que tiveron resultados moi pobres e desalentadores, polo que a comezos da centuria seguinte só quedaban uns poucos deses asentamentos como testemuño desa frustrada experiencia colonizadora.

Venezuela non se incorporou ata o século XX ao grupo de países americanos receptores de inmigración masiva[175] especialmente a partir do goberno do xeneral Marcos Pérez Jiménez (1953) e a súa política de portas abertas á inmigración.[184]

O descubrimento e a explotación masiva de xacementos petrolíferos dende o segundo decenio do século XX supuxo unha profunda transformación da economía e da sociedade venezolanas. O petróleo converteuse na base económica do país e, dende 1926, o valor da produción petroleira superou ao dos produtos agrícolas tradicionais: cacao e café. Venezuela pasou, así, dunha economía agro-exportadora a unha economía mineiro-exportadora ou simplemente petroleira, o que supuxo a revaloralización do bolívar[185] polo efecto do petróleo.

A emigración cara a Venezuela intensificouse a partir de 1952 ata 1958, e dende 1954 excede á Arxentina como o país do continente americano de maior recepción de inmigrantes españois, ano no que tamén se converteu no país de maior recepción de inmigrantes de toda América Latina. O número de inmigrantes que ingresan a Venezuela entre 1952 e 1958, é 400 000, cifra significativa para un total de poboación en Venezuela de 5 003 438 habitantes para 1950,[186] na súa maioría procedentes de España, Italia e Portugal. Simultaneamente creáronse os consulados venezolanos en Santa Cruz de Tenerife e na Coruña o que produciu unha gran vaga de inmigrantes españois.

A metade de todos os españois chegados a Venezuela fíxoo nos seis anos comprendidos entre 1952 e 1958 (150 000 inmigrantes).[175] A emigración galega a Venezuela foi, dentro da española, a segunda máis numerosa, a pouca distancia da canaria. Berglund e Hernández Calimán afirman que dos españois chegados a Venezuela:[187]

 
AMIGO QUE POR EL
MUNDO VAS EN BUSCA
DE UNA LEJANA ESTRELLA
VUELVE LA VISTA
REGRESA A TU HOGAR
DONDE EL CALOR DE
LOS TUYOS TE ESPERA.

HERMANDAD GALLEGA DE VENEZUELA.
Una tercera parte de ellos eran oriundos de las Islas Canarias y otro tercio de las provincias de Galicia

En Galicia, ós poucos, vilas como A Estrada,[188] no interior da provincia de Pontevedra, convertéronse en focos da emigración cara Venezuela:

A Estrada era neses anos a zona de forte emigración..., era un concello rural..., unha agricultura miserable..., o minifundismo... ó ser... pequenos propietarios, entonces, si había seis fillos nunha casa está claro que só un se podía quedar na casa, entonces os outros tiñan que emigrar ou no caso das fillas se casaban ben... inda así eu penso que era, isa era a razón principal

Entre os anos 1948 e 1961 o número de galegos con cédula ascendeu a 78 698, o que supoñería o 36,42 % do total de españois chegados a Venezuela,[189] chegando a ser o 50 % no ano 1955.[189]

Censo electoral de galegos residentes en Venezuela
por provincia de inscrición, a 1/9/2023 [1]
Provincia da Coruña 8 695
Provincia de Lugo 2 660
Provincia de Ourense 8 206
Provincia de Pontevedra 7 053
Total de galegos en Venezuela 26 614

Brasil editar

Artigo principal: Galegos no Brasil.

A emigración galega ao Brasil comeza a cobrar importancia a partir da última década do século XIX. A abolición da escravitude (1888) provocou unha gran crise de man de obra, e a nivel federal comezan as estratexias que abrisen as portas á devandita inmigración. Por ese entón a máxima das políticas migratorias foi: “brazos para o café”.[190]Esta primeira emigración, a do ciclo do café, segue sendo unha gran descoñecida aínda que parece ser tamén a máis sórdida e terrible polo alto número de fracasados e explotados nas condicións inhumanas[191]

 
Pasajes gratuitos para el Imperio del Brasil. Anuncio publicado en El Danzante (A Coruña) en 1889.

Entre os anos 1880 e 1930 saen do porto de Vigo aproximadamente 500 000 galegos rumbo ao Brasil.[192] En cambio, a emigración galega cara ao Brasil nas décadas centrais do século XX foi menos importante, como consecuencia dunha política migratoria restritiva que se reflectiu nun sistema de cotas estabelecido na Constitución de 1934 e que se mantivo ata o ano 1937,[193] pasouse dunha media anual de 80 000 emigrantes que recibía Brasil no período 1880-1929 ós 17 000 entre 1931-1936 explícase pola política restritiva do Estado Novo[194] de Getúlio Vargas, antes mencionada.

Os 750 000 inmigrantes españois a Brasil entre 1880 e 1970 constitúen o 15% dos cinco millóns de europeos -sobre todo italianos e portugueses- e asiáticos que entraron no país[195]

No século XIX estabeleceuse un gran continxente de galegos no norte do país, máis exactamente no estado de Pará. Chegaron para traballar nas colonias agrícolas, pero finalmente estabelecéronse na cidade de Belém, e dedicáronse a actividades dentro do sector terciario; cara á década do trinta fundaron un Centro Galaico.[196]

Tamén noutros estados houbo presenza galega: no de Amazonas participaron na construción da liña férrea Madeira-Mamoré. Esta liña férrea foi un compromiso que asumiu o goberno brasileiro perante o Boliviano en 1903. A cambio Brasil incorporou, ao seu xa extenso territorio, o Acre, ata entón chan boliviano. O tendido desta liña permitía a Bolivia unha saída ao mar, debido a que desde Porto Velho accedíase ó río Amazonas. Calculouse que na súa construción traballaron 24 000 obreiros, dos cales 12 000 eran españos. O recrutamento de traballadores realizouse de forma simultánea na Península: Coruña, Lugo, Ourense, Pontevedra, Zamora, Salamanca e León, e en Iberoamérica, Bos Aires, Montevideo, Colón, Cartaxena de Indias, Barbados e Cuba[197]. Sobre a situación destes migrantes cabe salientar as palabras do inspector de emigración Leopoldo D'Ozouville de Bardou y Cruz Álvarez[198]:

De modo, que prescindindo de canto ocorrese no ano de 1908, en que morreron bastantes obreiros europeos, e prescindindo tamén dos brasileiros que morreron no ano de 1907, temos que durante os catro anos de 1909, 1910, 1911 e 1912 inclusive, deberon morrer 144.400 obreiros europeos. E como o número dos obreiros españois non foi en ningún caso inferior ao 50% de total, resulta que na obra ferroviaria faleceron 7.200 compatriotas nosos, o que dá unha media de 20 vida de españois por quilómetro de liña

No Estado do Río de Xaneiro fundaron en 1900 un Centro Gallego, e constituíron unha colonia numerosa, de pontevedreses, na súa maioría, dedicados sobre todo ao comercio e negocios de hostalería. Cara a comezos do século XX, segundo os informes consulares, o 70 % dos 40 000 españois residentes no Río de Xaneiro eran galegos[199] (o 30 % restante proviña principalmente de Andalucía). No censo do Estado de Río de Xaneiro de 1906, dos 210 515 migrantes, 133 000 eran portugueses, 25 557 italianos e máis de mil eran españois. No censo de 1920 os españois ocupaban tamén a terceira posición.[200] A migración galega en Río de Xaneiro proviña principalmente de distintas vilas galegas, todas relacionadas previamente coa migración a Portugal; así cabe salientar Ponte Caldelas, Fornelos de Montes, Forcarei, A Lama e Cotobade;[201] Santa Comba,[202] na provincia da Coruña; e o concello de Melón,[203] na provincia de Ourense.

Con carácter xeral, estabelecéronse na súa maioría na cidade, dedicándose fundamentalmente ao comercio[204][205] en pequenos almacéns de ultramarinos, panaderías, zapaterías e comercios de todo tipo, xa que o acceso a empregos administrativos en oficinas e postos técnicos nas industrias emerxentes dos anos sesenta era máis difícil por esixir unha cualificación da que os nosos emigrantes moitas veces carecían e, sobre todo, porque eses postos estaban case monopolizados polos italianos, que os consideraban unha excelente plataforma de ascenso social.[206]

Sen dúbida unha presenza galega singular é a de Salvador, capital do Estado de Baía. A corrente migratoria comezou a partir do ano 1880, e estendeuse ata a década do sesenta. Presenza galega, houbo tamén nos estados do sur, como en Porto Alegre[196] que, aínda que non é comparable á de Salvador, Río de Xaneiro ou São Paulo, foi significativa dado o seu carácter fronteirizo coa Arxentina e o Uruguai, neste último Estado brasileiro, os andaluces representaban o 60 % dos españois totais e os galegos o 20 %.[207] Porén, na cidade portuaria de Santos e en Campinas, os galegos representaban unha ampla maioría (o 78 % dos españois), o 42 % proviñan de Pontevedra, o 31 % de Ourense e o 15 % da Coruña e o restante da provincia de Lugo. Os traballos escollidos por estes inmigrantes estaban todos relacionados coas actividades terciarias. A análise dos datos permítenos advertir que os condutores de tranvías, coches e carruaxes, sobre todo en Santos, foron galegos. Os traballadores ferroviarios de Campinas constituían un número non pouco importante.

Censo electoral de galegos residentes no Brasil
por provincia de inscrición, a 1/9/2023 [1]
Provincia da Coruña 10 001
Provincia de Lugo 1 958
Provincia de Ourense 10 396
Provincia de Pontevedra 22 683
Total de galegos no Brasil 45 038

Uruguai editar

Artigo principal: Galegos no Uruguai.
 
Centro Gallego de Montevideo.

Nos comezos, os canarios e os galegos foron os grandes protagonistas, coa fundación da cidade de Montevideo[208] en 1726. A idea orixinal era enviar cincuenta familias para poboar o recén conquistado porto de Montevideo, vinte e cinco familias serían galegas e vinte e cinco das Illas Canarias, dúas rexións que naquela época eran as máis densamente poboadas[209].

No Uruguai, a inmigración faise intensa a partir de 1835,[192] composta principalmente por españois: canarios, vascos e navarros, aos que se integrarían logo franceses, ingleses, italianos e máis españois: galegos, vascos e canarios. O crecemento de Montevideo como cidade-porto representaba un evidente atractivo para os inmigrantes de variadas procedencias, entre os cales dominaban italianos e españois, e dentro dos últimos os orixinarios de Galicia cuxa importancia neste período, aínda que descoñezamos as cifras exactas do seu volume, queda reflectida na fundación do Centro Gallego de Montevideo en 1879.[210] Estímase que aproximadamente entre 1860-1880 o 60,5 % dos españois radicados en Montevideo eran de procedencia galega e asturiana,[211] mentres que outros cálculos estiman en 12 931 o número de galegos no Uruguai á altura de 1878.

No censo de 1908, o 82 % dos estranxeiros do país concentrábanse en Montevideo.[210] Á cabeza figuraban os italianos, que formaban entón a colonia máis numerosa (62 537), seguidos dos españois (54 885). Tras eles, e a bastante distancia, o resto das colectividades inmigrantes

En Uruguai, os galegos participaron no proceso de industrialización[212] do país a través de diversas iniciativas relacionadas coa pequena e mediana empresa, chegando a conseguir o monopolio total ou parcial de determinadas actividades económicas[20] (panaderías, fábricas de bebidas, fábricas de mobles).

Da importancia da emigración galega ao Uruguai, cabe salientar a cadea de almacéns máis importante do Uruguai; Manzanares S.A., que foi creada por galegos orixinarios de Gondomar.[213] Dende o principio mantivo entre os seus empregados un volume considerable de galegos, entre o 70 % e o 80 %,[214] o cal foi habitual en todos os negocios cuxos propietarios eran galegos

Censo electoral de galegos residentes no Uruguai
por provincia de inscrición, a 1/9/2023 [1]
Provincia da Coruña 19 152
Provincia de Lugo 2 783
Provincia de Ourense 3 043
Provincia de Pontevedra 12 037
Total de galegos no Uruguai 37 015

México editar

Artigo principal: Galegos en México.
 
Tarxeta de identificación expedida a Lois Tobío Fernández con carácter de asilado político polo Departamento de Migración de México D.F. en 1940.

A emigración galega a México remóntase a principios do século XX. Procedía na súa maioría da costa cantábrica lucense e do interior pontevedrés. Ata a segunda guerra mundial a maior parte eran coruñeses e lucenses, substituídos máis tarde por pontevedreses e ourensáns; entre estes últimos o grupo máis representativo é o do concello ourensán de Avión,[190] dedicándose principalmente ó sector servizos e ó comercio, concretamente á venda de mobles,[215][216] que foi un eido laboral exclusivo dos galegos.

Despois da guerra civil española, chegou un significativo grupo de exiliados políticos, moitos deles destacados intelectuais, estímase que entre os anos 1939 e 1942 atoparcon acubillo en México máis de 20 000 exiliados españois[217].

Os exiliados galegos en México realizaron un labor destacado no eido cultural e, máis especificamente, dentro da literatura, así cabe salientar o labor editorial levada a cabo polo Padroado dá Cultura Galega de México,[218] que publicou obras de Xosé Neira Vilas, Xosé Núñez Búa, Manuel María e Xosé Luís Méndez Ferrín.

Censo electoral de galegos residentes en México
por provincia de inscrición, a 1/9/2023 [1]
Provincia da Coruña 2 009
Provincia de Lugo 986
Provincia de Ourense 6 290
Provincia de Pontevedra 3 494
Total de galegos en México 12 779

Porto Rico editar

 
Vapores correos de A. López y Compañía para Puerto-Rico y Habana. Anuncio publicado en El Porvenir (Santiago de Compostela) en 1876.

Porto Rico recibiu uns catro ou cinco mil galegos oriúndos na súa maioría, da Coruña e Pontevedra.[219] Traballaron principalmente no sector comercial de cidades como Ponce ou San Xoán; foron pequenos comerciantes, dependentes de comercio e mesmo se integraron dentro dos oficios industriais. Moitos deles alcanzaron un importante status social, chegando a ser donos de facendas e comerciantes de alto nivel. En cambio, outros seguiron diferentes camiños, como é o do coruñés Santiago Iglesias,[190] que no século XIX traballou primeiro como carpinteiro e logo converteuse nun dos líderes obreiros máis importantes do país, baixo cuxa iniciativa se creou a Federación Libre de Traballadores (1909) que anos despois reorganízase no Partido Socialista, polo que foi senador entre os anos 1917 e 1932.

Esta emigración iniciouse de forma regular a partir de 1821,[220] tivo o seu pulo nas décadas de 1840 e 1850 e medrou de forma sostida ata a fin de século. A partir do cambio de soberanía de 1898 comezou o seu imparable descenso ata que se cortou definitivamente a partir da Lei de cotas de 1921 e se desviou á veciña República Dominicana. A presenza social definida da burguesía galega na sociedade portorriqueña mantívose ata a década de 1960, cando os peninsulares entran xa no seu ocaso biolóxico ao non teren continuidade as cadeas migratorias dende 1921. Por outro lado, dende comezos dos anos sesenta comezaron a arribar a Porto Rico outros galegos distintos aos da inmigración secular desta illa. Trátase dos galegos cubanos que viñan fuxindo da revolución castrista do ano 1959.

Cabe salientar a orixe guardesa de moitos migrantes que chegaron a Porto Rico, estes guardeses pioneiros que se beneficiaron da conxuntura económica favorable de mediados do século XIX, unha vez asentados na economía e na sociedade de acollida, comezaron a exercer a súa atracción sobre unha gran maioría de inmigrantes guardeses, dedicándose principalmente ó comercio.[221]

República Dominicana editar

 
Certificado de nacionalidade dun guardés na República Dominicana, expedido pola Embaixada de España en Santo Domingo.

Un dos destinos da emigración galega foi a República Dominicana.[222] O auxe de desprazamentos de españois a esta illa sitúase nas dúas primeiras décadas do século XX. Por esas datas, os españois constituían o cuarto grupo en importancia numérica dentro dos inmigrantes en xeral, e o primeiro entre os inmigrantes europeos.

A inmigración española por estes anos estaba composta na súa maioría por homes novos, oriúndos de Galicia e de Asturias, que chegaran ao país dende Porto Rico e Cuba, dedicados principalmente ao comercio. A importancia numérica e socioeconómica dos inmigrantes españois obsérvase en entidades como o Centro Benéfico Español (1894) e a Sociedade Benéfica Española (1908). No ano 1917, fundouse a Casa de España, o Centro Español e a Sociedade Española Mutua de Beneficencia (1922), e en Santiago creouse o Casino Español no ano 1927.[192]

Un inventario dos intereses demográficos, económicos e culturais de España en Santo Domingo, elaborado pola Legación Española[223] en 1932, determinou que a procedencia maioritaria dos inmigrantes españois era asturiana (en primeiro lugar) e galega (en segundo lugar), quedando o País Vasco, Cataluña e Baleares relegadas a certa distancia. Despois da guerra civil española, arribaron á República (1939-1940) un grupo de entre tres a catro mil refuxiados políticos, que pronto fixeron notar a súa influencia cultural no novo país.[224]

Censo electoral de galegos residentes na República Dominicana
por provincia de inscrición, a 1/9/2023 [1]
Provincia da Coruña 755
Provincia de Lugo 256
Provincia de Ourense 295
Provincia de Pontevedra 923
Total de galegos na República Dominicana 2 229

Panamá editar

 
Galegos traballando na Canle de Panamá, en 1908.

A emigración galega a Panamá para traballar na construción da canle interoceánica foi un fenómeno limitado a un espazo temporal de oito anos de duración e, pola súa natureza estacional, non tivo unha continuidade significativa no tempo,[225] o que a diferenza das principais correntes migratorias que se desenvolveron no período das grandes migracións a América, entre 1870 e 1930. A imaxe que ofreceron os principais xornais estadounidenses sobre os inmigrantes galegos que traballaron no istmo foi positiva,[226] tal e como demostran as reportaxes e crónicas analizadas en The New York Times, The Washington Herald, The Boston Globe ou The Outlook,[227] este último diario americano describe así ós galegos:

Os mellores de todos os que se probaron ata agora son os galegos. Hai vida e espírito no seu sangue do norte de España.
Orixinal en inglés: The best of all that have yet been tried are the Gallegos. There are life and spirit in their North Spanish blood.

Desde o inicio de 1906 ata o final de 1908, partiron de maneira legal para o país centroamericano 8 298 españois[228] dos cales 5 983 eran galegos, o 72,7 %, segundo os cálculos de Juan Manuel Pérez.[229] Segundo as estimacións deste autor, a esta cifra habería que engadir uns 3 000 máis que, trala prohibición gobernamental de mediados de novembro de 1908, fixérono de forma ilegal dende diferentes portos de Francia e España, vía Costa Rica e Cuba, ata finais de 1912, o que suma unha cifra total de 11 298, dos cales, de manterse a porcentaxe anterior, ao redor de 8 000 procederían de Galicia. O incremento da forza laboral importada pola Comisión da Canle de Panamá superou os 45 000 homes. Os obreiros españois constituíron un 19,50 % do total de obreiros estranxeiros importados pola ICC. Ocuparon o primeiro posto dentro do grupo de europeos, seguidos polos italianos e os gregos.[230]

A construción do canal de Panamá foi complicada, tras varios intentos errados, primeiro á hora de contratar obreiros chineses e tralo recrutamento entre os inmigrantes europeos que chegaban a Nova York, a CCI (Comisión del Canal Ístmico) orientou a súa procura cara a Cuba, captando medio milleiro de inmigrantes españois, a meirande parte de Galicia, os informes dos administradores norteamericanos definían os galegos como brancos manexables, dóciles, bos traballadores, ambiciosos e intelixentes ata certo punto.[231][232] A CCI estableceu unha oficina de contratación en París. Un dos seus lugares de recrutamento en Galicia foron as dependencias do consignatario de buques Estanislao Durán, no porto de Vigo, contando coa complicidade de Eugenio Montero Ríos e coas reticencias do seu sucesor Segismundo Moret.[233] O Goberno acordou a prohibición temporal de emigrar a Panamá, mediante a publicación do Real decreto do 12 de novembro de 1908.

Censo electoral de galegos residentes en Panamá
por provincia de inscrición, a 1/9/2023 [1]
Provincia da Coruña 566
Provincia de Lugo 167
Provincia de Ourense 1 890
Provincia de Pontevedra 674
Total de galegos en Panamá 3 297

Chile editar

 
Logotipo do Lar Gallego de Chile.

A primeira premisa destacada no estudo da emigración galega a Chile é a da súa escasa importancia cuantitativa e cualitativa se é comparada cos fenómenos de migración galega a outros estados latinoamericanos[234] como Arxentina, Cuba ou Uruguai, xa que este proceso caracterizouse por ser altamente selectivo,[235] e ademais o continxente galego dentro do español era minoritario comparado co de Cataluña, Castela e León e sobre todo co do País Vasco.

No 1822 cando se creou a Axencia Xeral de Colonización. A Axencia deseñou un contrato polo que se concedía a cada colono 38 hectáreas e 18 hectáreas máis por cada fillo home, ademais dos custos da viaxe xunto co diñeiro necesario para estabelecerse, estes dous últimos suxeitos a reembolso. Froito do traballo da Axencia, xa en 1883 sae de Bordeos o primeiro embarque de 200 colonos con destino a Chile.[236] Destes 200, 185 eran españois procedentes das provincias vascas. Ata 1884 o número total de españois chegados Chile a través da Axencia é de 237 dun total de 2 000 emigrantes de diversas nacionalidades europeas. O fluxo continúa aumentando de forma tal que desde 1882 ata 1891, chegan a Chile un total de 9 500 emigrantes españois.

Dos 2,069 socios rexistrados na Sociedade Española de Socorros Mutuos que comprende de 1895 ata 1965, o 39 % proviña de Asturias. Séguelle co 33,8 % Galicia.[237] Os galegos tamén deixaron testemuños de redes, como ocorre no caso xerado por Antonio Bonzo Pérez orixinario de Ourense e que chegou a Santiago en 1916, procedente de Mendoza. Casou con Manuela Pavón Pérez, tamén ourensá,[238] e entre ámbolos dous contribuíron á chegada de case unha trintena de parentes e amigos, dende A Peroxa.

A emigración galega atópase espallada entre as cidades de Antofagasta, Concepción, e, en maior medida, Valparaíso e Santiago de Chile. A comunidade galega en Santiago de Chile caracterízase polo seu asentamento na pequena e mediana industria e comercio, especialmente en torno ó sector panadeiro-confiteiro,[239][240] procedían na súa meirande parte da provincia de Ourense:[241] Celanova, Chaguazoso e A Peroxa.

Censo electoral de galegos residentes en Chile
por provincia de inscrición, a 1/9/2023 [1]
Provincia da Coruña 875
Provincia de Lugo 331
Provincia de Ourense 1 651
Provincia de Pontevedra 1 050
Total de galegos en Chile 3 907
 
Emigrantes galegos en Chimbote, Perú, en 1956.

Perú editar

Perú non foi un destino importante para a emigración galega.[242] Con todo, cabe mencionar algúns períodos históricos:

  • Durante a explotación do caucho na Amazonía (1870-1920). Entre os galegos dedicados á explotación do caucho, destacaron os irmáns Barcia Boente orixinarios do lugar de Padróns en Ponteareas (Pontevedra),[243] que formaron unha das casas comerciais do caucho máis grandes do Perú. Os irmáns José, Benito e Generoso fundaron o seu propio reino nunha leira á que chamaron “Galicia”, que dividiron en catro provincias nomeadas como as galegas e nas que traballaban máis de 2 000 persoas entre nativos e veciños da súa parroquia natal. Mesmo chegaron a ter entre os seus empregados a Lluís Companys,[244] futuro presidente da Generalitat de Cataluña. Chegaron a exportar a Estados Unidos e ós principais países europeos polo que conseguiron unha gran fortuna, inda que esta situación rematou coa aparición do caucho artificial e co estalido da Primeira guerra mundial.
  • Durante o auxe da industria pesqueira no Perú (1950-1970) coa explotación da fariña de peixe, desprazáronse moitos veciños de Malpica na Costa da Morte. Perú chegou a ser unha potencia mundial neste eido.[245] Os galegos fundaron e edificaron un centro social en Chimbote. Así, o 16 de outubro de 1960 fundaron a “Sociedade Española de Beneficencia”.
 
Los Emigrantes Residentes en Tampa "Estados Unidos" que han Contribuido para la Construcción del Nuevo Cementerio de la Parroquia de San Bicente de la Baña.
TAMPA FLORIDA 30 DE AGOSTO DE 1907.

Estados Unidos de América editar

Dende a década de 1880 ata a primeira guerra mundial, máis de tres millóns de españois partiron cara a destinos estranxeiros, unha maioría deses emigrantes foron a Arxentina, Brasil, Cuba e Uruguai, entre 1900 e 1913, menos dun 2 %[246] chegaron aos Estados Unidos de América, o maior destino para a emigración europea en xeral.[247]

Entre os aproximadamente os 8,5 millóns de emigrantes que chegaron ao porto de Nova York dende a década de 1880 ata a de 1920 emigraron preto de 30 000 españois. A maioría destes inmigrantes eran homes novos e solteiros, principalmente galegos, asturianos e vascos.[248]

As leis de cotas impostas durante os anos 20 do século XX reduciron a inmigración española en xeral e a galega en particular, así a lei de cotas de 1921 marcou o comezo do control exhaustivo da inmigración nos Estados Unidos e favoreceu a inmigración do norte de Europa mentres limitaba o número de inmigrantes españois a só 912 persoas. Cara ao final da década dos anos 30, á afluencia de inmigrantes galegos uniuse a dos exiliados políticos, que se instalaron en Astoria, Queens, e no sur de Manhattan.[249]

De 1917 a 1941, Nova York foi o principal destino migratorio[250] nas vilas de Bueu, Boiro, Ribeira, Muros, Carnota, Bergondo, Sada ou Oleiros. García-Rodeja e Pérez Rey[251] apuntan que a porcentaxe de emigrantes a Nova York na zona da Mariña nesta época foi dun 36 % fronte a destinos normalmente máis habituais como Buenos Aires (23 %) e A Habana (17,1 %). Salientan tamén que en Sada, no ano 1935, o 84 % dos emigrados desta vila estaban en Nova York. A maioría da emigración galega radicouse en Nova York e na súa área de influencia que inclúe tamén os concellos do centro-norte de Nova Jersey (Linden, Harrison, Kearny, North Arlington, Lyndhust, Elizabeth, Bayonne e Clark)[252]

 
Ao emigrante en Negreira.

Juan Francisco de Cárdenas, embaixador de España nos Estados Unidos, nos seus diversos informes consulares especificou as orixes dentro de cada demarcación consular. No informe do embaixador ó ministro, referido a 1935, e nos informes consulares de 1933, 1934 e 1935 ao embaixador, matízase máis ao distinguir por zonas actuais de asentamento divididas polas demarcacións consulares. Cabe salientar a importancia numérica dos galegos en Nova York (sobre unha base de 12 000 inscritos no consulado).[253] Así Galicia (50 %) e Asturias (17 %) representan ás dúas terceiras partes dos españois. Os galegos son tamén os máis numerosos en Filadelfia e Nova Orleáns, e os segundos mais numerosos despois dos asturianos en Tampa, Galveston e Chicago.

Cabe salientar a presenza galega en Tampa, así os libros de rexistro dos socios destes centros permítennos coñecer a orixe dos emigrantes galegos nesta cidade. De 1 474 galegos rexistrados no Centro Español e no Centro Asturiano entre 1902 e 1951, o 42 % procedía da provincia da Coruña e o 40 % da de Lugo. Aínda que máis da metade destes non especifica o lugar concreto da procedencia, a análise dos que si o fan indica que os concellos coruñeses máis representados eran Ortigueira, Ferrol e Mugardos na zona costeira e Brión, A Baña e Negreira no interior. En Lugo esta emigración procedía maioritariamente de Viveiro, Foz, Barreiros, Ribadeo, Lourenzá e A Pontenova. Os emigrantes de Lugo estaban máis representados entre os empregados das fábricas de tabaco, mentres os da Coruña adoitaban dedicarse ao comercio, traballando en fondas, bares ou tendas.[254]

Tamén cabe salientar, por descoñecida, a presenza galega en Luisiana[248] para traballar nas plantacións da cana de azucre, así cabe poñer como exemplo a saída dende o porto da Coruña o 31 de agosto de 1880 de 300 galegos rumbo a este estado americano. A idea orixinal proviña dun axente chamado Charles Nathan, que quería organizar a emigración a Luisiana de adultos e nenos homes maiores de doce anos acollidos no Asilo de Mendicidad da cidade. En agosto de 1884 o cónsul español de novo daba a voz de alarma, informando ao Ministerio de que «continuamente se me presentan familias enteras de las que vinieron hace cuatro años con el contratista Charles Nathan en el Mississippi» e indicaba que «todos están en la mayor miseria y sin colocación» e solicitaban axuda para que os repatriasen. A maior parte deles decidiron dirixirse a Cuba en lugar de regresar a Galicia pois, segundo o cónsul, non querían volver porque «están tan pobres como cuando salieron de España».

A presenza galega tamén foi importante no estado de Virxinia Occidental,[255][256] os galegos dedicáronse a minería. En cidades como Beckley, ao sur do Estado, os españois que traballaban nas minas de carbón eran orixinarios fundamentalmente de Galicia e Andalucía.

Nas décadas dos 60 e 70 a falta de estabilidade política e económica debida á crise petroleira en Cuba, México, Arxentina e Venezuela tamén conspirou para conducir a un número sen precedentes de galegos destes países aos Estados Unidos. A maioría destes novos inmigrantes, aínda principalmente da Coruña, seguiron traballando nos peiraos como mariñeiros, estibadores ou instaladores de calefacción. Ademais de Manhattan e Brooklyn en Nova York, Newark —en Nova Jersey— converteuse no porto preferido de estibadores e mariñeiros procedentes da provincia de Ourense, especialmente das municipalidades de Ramirás, Celanova e O Carballiño.[249]

 
Monumento ó emigrante no Carballiño.
Censo electoral de galegos residentes nos EEUU [257]
por provincia de inscrición, a 1/9/2023 [1]
Provincia da Coruña 10 343
Provincia de Lugo 2 999
Provincia de Ourense 4 297
Provincia de Pontevedra 5 280
Total de galegos nos Estados Unidos [257] 22 919

Vagas migratorias no século XX: Ultramar e Europa Occidental editar

Contexto económico editar

Trala Guerra Civil, o proceso de modernización da agricultura galega iniciado a finais do século XIX estáncase,[258] xa que o franquismo non soluciona ningún dos graves problemas endémicos de Galicia, máis ben agrávaos. As décadas de 1940 e 1950 poden considerarse as peores da historia económica e social do século XX, marcando unha importante regresión técnica e produtiva. Galicia sufriu un período de contración da súa economía, co estancamento do sector agrogandeiro e das iniciativas agroindustriais orixinadas nos anos vinte e trinta e o mesmo sucedeu cos sectores pesqueiro, conserveiro e da construción naval, mentres que os cambios ou melloras, coa excepción do sector hidroeléctrico e da minería do volframio,[259] foron reducidos.[47] Todo isto viuse agravado coa ineficacia das políticas autárquicas vixentes no franquismo, ata o Plan de Estabilización de 1959, cuxo obxectivo estaba en captar divisas para as arcas estatais a través de dúas vías: o turismo e a emigración.[260]

A emigración galega a ultramar manténse editar

Entre 1946 e 1960, dun total de 634 604 españois que emigraron a América,[261] Galicia forneceu ela soa case a metade: 292 399 emigrantes, cifra que alcanza o 46 % do total da emigración española. Por provincias, a emigración galega transoceánica repartiuse da seguinte maneira: Pontevedra: 95 038 (representa o 32,50 % do total galego e o 14,97 % sobre o total de España); A Coruña: 94 661 (32,37 % e 14,91 %); Ourense: 64 587 (22,08 % e 10,17 %) e Lugo: 41 995 (15,7 % e 7,25 %). Só dúas provincias galegas, A Coruña e Pontevedra achegan o 30 % da emigración española a ultramar. De tódalas rexións españolas, neste período só dúas presentan taxas elevadas de emigración:[262] Galicia e Canarias, con índices medios anuais ao redor dos 75 emigrantes transoceánicos por cada dez mil habitantes dos seus respectivos censos de 1950.

Esta emigración continuou sendo maioritariamente masculina pero as porcentaxes tenden a achegarse: o 55,9 % eran homes e as 44,1 % mulleres[30] ao que hai que engadir que en relación ao conxunto da poboación, as mulleres emigraron máis de Galicia que de calquera outra parte de España. O perfil do emigrante a América compleméntase cos seguintes datos: solteiro, ten entre 15 e 35 anos, sabe ler e escribir (porcentaxe de alfabetos: o 95,1 %, unhas décimas por encima da porcentaxe española) e é de orixe campesiña.

A emigración a América nestes anos 40, e 50 diríxese con preferencia á Arxentina e Venezuela, ademais do Uruguai, o Brasil e Cuba en menor medida. É dicir, salvo Venezuela que a mediados dos anos cincuenta se converte no obxectivo preferente dos galegos que emigran a América,[185] trátase dos destinos tradicionais.

A vaga migratoria cara Europa editar

A partir de 1959, en Galicia produciuse unha inversión de correntes migratorias, ao abandonarse paulatinamente o tradicional desprazamento de poboación cara ao continente americano. Diríxese maioritariamente cara a aqueles países europeos que se atopaban en pleno desenvolvemento industrial e tecnolóxico e que precisaban man de obra estranxeira. Mentres que noutras zonas de España o corte do fluxo migratorio cara a América foi máis radical, o caso galego presentou un período en que se producían correntes simultáneas cara aos dous continentes.[2] Foi a única rexión na que coexistiron nos anos sesenta as dúas correntes migratorias exteriores: a transoceánica (xunto a provincia de Santa Cruz de Tenerife) e a europea.[263]

Na etapa comprendida entre 1946 e 1973, mobilizou a 2 600 000 traballadores españois,[264] dos cales 2 000 0000 a partir de 1960, tiveron como destino os principais países europeos.

Entre o ano 1961 e 1975 saíron de Galicia cara a Europa aproximadamente 350 000 persoas, isto é o 65 % da emigración galega total,[47] sendo Suíza e a República Federal Alemá os principais países receptores representando o 80 % da migración galega,[265] ou incluso chegando ó 90 % entre o 1961 e o 1980.[266] Neste período (1961-1975), os emigrantes galegos representan o 23,14 % do total do continxente español (o segundo máis numeroso despois dos andaluces[267]) e dentro dos galegos cabe salientar os ourensáns que representan o 42,10 % do continxente galego.[268]

Atopámonos cun movemento de carácter individual,[269] netamente masculino (96,20 %), principalmente a Holanda e Francia (94,88 % e 93,31 % respectivamente). Como única excepción destaca o Reino Unido cunha participación feminina do 54,35 %, como resultado dunha normativa inmigratoria (Aliens Order 1953) contraria ás entradas masculinas ata 1962. Por grupos profesionais atopámonos cunha emigración composta principalmente por artesáns e traballadores industriais e peóns (Alemaña 59,36 %, Suíza 68,83 %, Francia 60,55 %) individualizándose a corrente dirixida a Gran Bretaña cun 50,76 % de traballadores dos servizos e un 22,31 % de mulleres sen profesión.

O economista Antonio Taboada (30/11/1969),[188] Secretario Xeral da Cámara de Comercio da Coruña en 1969, afirmaba que Galicia achegaba á economía española: o 40 % das remesas de emigrantes, o 29 % das carnes de vacún, o 19 % da madeira, o 34 % dos peixes e mariscos, o 40 % das conservas, o 50 % de construcións navais e o 15 % de enerxía eléctrica.

Emigrantes permanentes (1961-1980) [270]
Suíza 58,76 %
República Federal Alemá 29,21 %
Francia 5,90 %
Países Baixos 3,79 %
Reino Unido 2,12 %
Outros países 0,14 %

Suíza editar

Artigo principal: Galegos en Suíza.

En abril de 1959, España e Suíza asinaban un convenio de supresión de visados entre ambos que daba impulso á incipiente emigración, sobre todo galega. Poucas semanas antes rubricouse outro sobre seguros sociais que daba mellor cobertura aos traballadores. A principios do 61, un tratado bilateral regulaba esas relacións laborais. Empezaba así a emigración masiva cara ao país Helvético, a meirande parte procedentes da Costa da Morte e comarcas limítrofes.[271]

No período 1961-1975, obsérvase un claro predominio de Suíza como país receptor (principalmente a partir do ano 1970) ao acoller a máis da metade dos emigrantes galegos (53,62 %), seguido de Alemaña con algo menos da terceira parte (32,96 %). O terceiro lugar ocúpao Francia cunha porcentaxe máis modesta (6,52 %) e o cuarto Holanda co (4,25 %). Neste período, a emigración galega a Suíza representou o 34,32 % da emigración española.[272]

Nos anos sesenta e setenta as leis de inmigración facilitaban os permisos de residencia temporais ou de traballo. Conseguir un permiso de residencia permanente, con todo, era moito máis difícil.[273] Por razóns económicas, sociais e políticas, que os inmigrantes fosen residentes permanentes non era de interese para os países como Suíza, senón máis ben o retorno da man de obra e a súa constante renovación; de aí saíu tamén o termo Gastarbeiter, que significa traballador hospedado ou convidado.[274] Con esta política, Suíza marcaba as condicións das relacións laborais (curtos permisos de residencia renovables ou non, trabas á autorización de actividades autónomas, dificultades ó reagrupamento familiar por implicar maiores obrigacións), asegurándose así un máximo de rendibilidade e un mínimo de contraprestacións sociais e estatais (seguros, xubilación ou baixas laborais)[264]

Tradicionalmente a man de obra galega estivo empregada no sector da construción, incluída a pintura e o xeso, e tamén no sector industrial,[275] principalmente ós emigrantes da primeira xeración. No caso das persoas da segunda e da terceira xeración a situación é moi diferente, xa que son persoas altamente cualificadas que traballan, por exemplo, para empresas do sector farmacéutico.

No ano 2010, os galegos eran uns 40 000 (55 % dos españois) e o galego era o quinto idioma estranxeiro mais falado co 0,7 %,[276] despois do serbocroata (1,4 %), o albanés (1,3 %), o portugués (1,2 %) e o inglés (1 %).

He de decirte que Suiza me dio mucho, se lo debo todo y todavía hoy estoy contento y con ilusión por Suiza. Tengo lo que tengo gracias a Suiza y a mis padres que se quedaron con mis hijas. M. R. Pino Juste y C. Verde Diego (2006), p. 221.
Censo electoral de galegos residentes en Suíza
por provincia de inscrición, a 1/9/2023 [1]
Provincia da Coruña 16 491
Provincia de Lugo 2 757
Provincia de Ourense 7 879
Provincia de Pontevedra 6 743
Total de galegos en Suíza 33 870

Alemaña editar

Artigo principal: Galegos en Alemaña.
 
Consejos para trabajadores españoles empleados en la República Federal de Alemania, 1963.

Trala Segunda Guerra Mundial, a República Federal Alemá e Austria, viviron o período chamado Wirtschaftswunder[277], esta época estivo marcada pola rápida reconstrución e desenvolvemento das súas economías a consecuencia do Plan Marshall.

En 1961, os emigrantes galegos permanentes e asistidos polo Instituto Español de Emigración dirixíronse exclusivamente a tres países, dos cales a República Federal Alemá foi o máis importante ao absorber á case totalidade (87,74 %). Pouca importancia tiveron Francia (7,57 %) e Suíza (4,69 %).[272] Alemaña seguiu ocupando o primeiro posto na década dos 60, a excepción do ano 1967, no que foi o pais Helvético o primeiro nas preferencias galegas debido a crise momentánea de Alemaña. Porén, os españois no ano 1967 eran o segundo contixente estranxeiro mais importante despois dos italianos.[278]

A emigración galega a Alemaña representou a quinta parte do total estatal (20,78 %), estando abastecida fundamentalmente por ourensáns (11,82 % de España e 56,86 % de Galicia) e pontevedreses (4,52 % do total estatal e 21,77 % do total galego). Unha importancia lixeiramente máis feble tivo A Coruña (3,71 e 17,89 % respectivamente) e, case nula, Lugo (0,71 e 3,45 respectivamente).

Tratábase dunha emigración fundamentalmente andaluza, galega, madrileña, estremeña, murciana e valenciana (por esta orde), orientada ao sector industrial,[264] atraída polos landers de Renania do Norte-Westfalia, Baden-Württemberg e Hessen, os máis industrializados do país.[279] O sector industrial (do metal e da transformación) daba traballo ó 70 % dos españois emigrados a Alemaña.[280]

O declive desta corrente iniciouse no ano 1973 baixo os efectos do impacto da crise económica, pero tamén pola política alemá de dificultar e mesmo impedir a continuidade laboral deses traballadores, pretendendo así eludir prestacións sociais e substituírlles por outros máis baratos: iugoslavos, gregos e portugueses inicialmente, e turcos máis tarde.

Censo electoral de galegos residentes en Alemaña
por provincia de inscrición, a 1/9/2023 [1]
Provincia da Coruña 3 896
Provincia de Lugo 836
Provincia de Ourense 4 795
Provincia de Pontevedra 5 763
Total de galegos en Alemaña 15 290

Francia editar

Artigo principal: Galegos en Francia.

A emigración laboral a Francia do século XX non é un feito novo, cabe salientar todo un fluxo de braceiros galegos, estremeños e andaluces do século XIX que abriron camiños na xeografía francesa.[281]

Polo que a emigración galega a Francia se refire, inda que non sendo tan masiva como a Alemaña ou Suíza, foi constante, así entre os anos 1960 e 1980 dirixíronse aproximadamente 289 792 galegos.[282] os españois en Francia alcanzaron en 1968 o seu número máximo:[283] máis de 600 000 censados, case un cuarto do total dos estranxeiros, e un 1,22 % da poboación total do país.

Os galegos radicáronse principalmente nas áreas industriais especialmente na de París onde chega haber ata 22 000 galegos.[284]

Yo me vine a Francia. En esa época, en mi pueblo Becerreá, Lugo o marchabas a Francia, o a Argentina o a Venezuela. Yo preferí venirme a Francia porque estaba más cerca y el billete era más barato. Fernández Vicente (2007):Españoles fuera de España. Historia y memoria de la última ola migratoria española (1945-1980)

A Casa Galicia en París fúndase no ano 1958[285] coa chegada dos primeiros emigrantes, e é recoñecida polas autoridades francesas en 1959. Esta é a primeira Asociación galega en París. A partir do ano 1974, primeiro ano da crise económica europea, o fluxo de chegadas minórase polo peche das fronteiras, ata minguar completamente nos anos 80.

Censo electoral de galegos residentes en Francia
por provincia de inscrición, a 1/9/2023 [1]
Provincia da Coruña 4 258
Provincia de Lugo 2 317
Provincia de Ourense 5 219
Provincia de Pontevedra 5 536
Total de galegos en Francia 17 330

Países Baixos editar

 
Monumento á emigración galega na Coruña.

A emigración galega ós Países Baixos foi minoritaria comparada co resto dos países europeos como Alemaña ou Suíza. Ámbolos dous países firmaron o 8 de abril de 1961 un Acordo para a Migración, Contratación e Colocación de Traballadores Españois iniciou unha relación bilateral entre os dous países que se insería dentro da política xeral de emigración española.[286]

A emigración ós Países Baixos é comezou a ser relevante ben entrados os anos 60.[264] No relativo á emigración asistida, o teito foi alcanzado en 1970 con 39 000 españois emigrados, pero a recesión económica, que non tardaría en manifestarse, afectou o colectivo español moito máis que en Bélxica, por canto as súas actividades ocupacionais relacionábanse preferentemente coa industria. En 1975 compútanse 29 492 traballadores españois, 23 500 en 1980 e 17 381 en 1989. Nos anos 90 detéctase un lixeiro incremento, estabilizándose o colectivo laboral español ao redor das 21 000 unidades, cifra que non inclúe aos clandestinos. Galicia e Andalucía foron sempre as rexións de máxima emigración ós Países Baixos, seguidas das Castelas e Estremadura.

Como consecuencia desta emigración galega, creouse o centro galego “Semente Nova” en Ámsterdam no ano 1991 e a Sociedade Cultural e Recreativa “O Lar Galego” en Rotterdam no ano 1977, onde ten a súa sé social.

Censo electoral de galegos residentes nos Países Baixos
por provincia de inscrición, a 1/9/2023 [1]
Provincia da Coruña 1 149
Provincia de Lugo 225
Provincia de Ourense 537
Provincia de Pontevedra 968
Total de galegos nos Países Baixos 2 879

Reino Unido editar

Artigo principal: Galegos no Reino Unido.

Dentro da emigración española ó Reino Unido, a galega foi a máis numerosa[287] e a moita distancia da segunda, a canaria,[288] polo que a migración galega alcanzou aquí cotas cuantitativas mais elevadas,[289] e de igual forma que en Bélxica, afectoulle menos a crise dos 70 por vincularse preferentemente a uns sectores concretos pouco danados: a hostalería e o servizo doméstico. A importancia que ten a emigración galega a Gran Bretaña obsérvase en que representa o 45,97 % da española,[272] debido case exclusivamente ás provincias setentrionais: A Coruña (31,43 % do total nacional) e Lugo (12,60 %), neste caso as provincias do sur, Ourense e Pontevedra apenas teñen representación. En canto ó tipo de migración cabe salientar as seguintes palabras[290]

“El emigrante español en el Reino Unido ha vivido siempre aislado, desinformado, desasistido, explotado, pluriempleado y solo.”

As principais zonas de destino foron o Gran Londres e a súa area metropolitana[288], incluíndo varios condados como o de Surrey que atraeu a un importante volume de migrantes españois debido á forte concentración de hospitais existentes, sobre todo de psiquiatría e xeriatría; a banda costeira fronte á Canle da Mancha, de Southampton a Dover, ademais do condado de Dorset, con abundantes empregos en hostalería.

Se en 1970 o número de traballadores españois residentes nese país cifrábase en 39 014, en 1975 eran 51 329, baixando aos 40 000 un lustro despois por causa dos desaxustes suscitados pola crise, remontada en anos posteriores, como o indica os 69 362 residentes computados en 1989. Na década última, despois de descender esa cifra por debaixo dos 50 000, superou ese máximo a partir de 1996.

Censo electoral de galegos residentes no Reino Unido
por provincia de inscrición, a 1/9/2023 [1]
Provincia da Coruña 8 020
Provincia de Lugo 1 334
Provincia de Ourense 816
Provincia de Pontevedra 3 384
Total de galegos no Reino Unido 13 554

Liechtenstein editar

A presenza dos galegos remóntase ós anos sesenta e está marcada por redes de contactos intensas e unha coherencia de grupo que mantén costumes e tradicións e que, así mesmo, tamén contribúe á conservación das linguas de orixe, o galego e o castelán. A presenza de galegos en Liechtenstein e importante, con máis de 300 persoas procedentes de Muxía, Mazaricos e outros puntos da Costa da Morte[291] que manteñen un centro social en Schaan[292], chamado Centro Apóstolo Santiago fundado no ano 1979 por uns cen socios,[293] inda que actualmente posúen un novo local en Bendern dende o ano 2021.

Vaga migratoria á Península: século XX editar

Na década dos 50, a provincia de Barcelona recibiu o 43 % do saldo inmigratorio total, Madrid un 39 %, e o País Vasco un 14 %, e as restantes provincias (Alacante, Xirona, Illas Baleares, Oviedo e Tenerife) soamente un 4 %. É dicir, que un 4 % do territorio nacional absorbeu aproximadamente un 96 % da migración interior española[294]

Cataluña editar

 
Centro Galego de Barcelona.

Cataluña foi, desde sempre, un destino preferente para a emigración galega, polo que conta co seu Centro Galego de Barcelona, nacido xa en 1923.[295] Dicíase que despois do catalá e o castelán, o galego era a terceira lingua máis usada en Cataluña.[296]

A emigración galega a Cataluña inda sendo importante, non é comparable por exemplo coa andaluza,[297] así dos 1,6 millóns de andaluces emigrados a outras Comunidades Autónomas máis da metade -850 000- residían en Cataluña, chegando a representar o 15 % da poboación da provincia de Barcelona ou case o 12 % de Xirona, e subindo considerablemente esa porcentaxe en poboacións como Santa Coloma de Gramenet, Cornellà de Llobregat e L'Hospitalet de Llobregat. Os galegos na Área Metropolitana de Barcelona no 1970 representaban o 4,5 % da poboación inmigrante, mentres que os andaluces representaban o 42,5 %.[298]

Euskadi editar

[299]A primeira gran vaga de galegos emigrados a Euskadi foi a finais do século XIX e a comezos do século XX, proviñan do interior e tiñan unha escasa cualificación.

A segunda chegada masiva tivo lugar ao redor dos anos 1920-30 e a súa procedencia e asentamento foron ben distintos. Proviñan de poboacións moi concretas da costa galega: Santa Uxía de Ribeira, Corme, Corrubedo, Porto do Son, Poio e o seu lugar de asentamento foi Pasaia, creando un barrio, Trintxerpe, coñecido como a quinta provincia galega.

E a terceira vaga acudiu ás terras éuscaras con motivo da segunda industrialización dos anos 1950-1970. Este fluxo migratorio foi moito maior en número que o de finais do XIX, e que durante esa década e a de 1960,[300] chegou a Biscaia e Guipúscoa principalmente,[301] para posteriormente dirixirse a Áraba e Navarra, aínda que nesta última resultou menos significativa. Concentráronse basicamente en zonas urbanas, onde foran atraídos tanto pola demanda de man de obra na puxante industria, como polas redes sociais establecidas por outros inmigrantes que, como é habitual, resultan tan importantes nos procesos migratorios. As maiores porcentaxes de inmigración, superior ao 30 %,[302] déronse nas capitais e nas comarcas máis industrializadas, destacándose, entre outras, Vitoria, Bilbao, a Marxe Esquerda biscaíña ou Irún.

A inmigración galega é considerada como «inmigración amable», termo acuñado por José Ignacio Ruiz Olabuénaga.[303] A cantidade máxima de galegos no País Vasco situouse cara a 1970, cuns 75 000 galegos, que se foi reducindo paulatinamente ata alcanzar os case 42 000 no 2018.

Cambio dos movementos migratorios:1973-2008 editar

A partir da década dos 1970, especialmente trala crise do petróleo, a cifra de emigrantes españois e con ela a de galegos redúcese, xorde paulatinamente un novo e inédito escenario, pois ás correntes tradicionais súmase a inmigración de poboación latinoamericana e a propia inmigración de españois dende América Latina, non só a de retorno senón tamén a chamada migración diferida xeracionalmente.[304]

Ábrese con iso un período de transición na historia migratoria da maior parte dos países, dende a emigración á inmigración no caso de España, e desde a inmigración á emigración no de América Latina, aínda que con distintas pautas segundo de que países se trate. Algúns dos que recibiran moi poucos emigrantes españois converten a España nun destino alternativo a América do Norte (Colombia, Ecuador, Bolivia e Paraguai, entre outros); outros, cun pasado de gran atración inmigratoria, ven multiplicarse os fluxos en ambos os sentidos (Arxentina, Cuba, Chile, México, Venezuela, entre outros) e, finalmente, algúns outros se manteñen máis afastados de España como destino (países de Centroamérica e o Caribe).

Vaga migratoria no século XXI: fuga de cerebros editar

Censo electoral de galegos
residentes no estranxeiro
a 1/7/2023 [1]
  Arxentina165 467
  Cuba45 377
  Brasil45 038
  Uruguai37 015
   Suíza33 870
  Venezuela26 614
  Estados Unidos22 919
  Francia17 330
  Alemaña15 290
  Reino Unido13 554
  México12 779

A emigración actual cara ao estranxeiro e a outras zonas de España aumentou de forma significativa tras a crise económica do 2008[305] e segue a ser unha das máis elevadas de España, pero perdeu o diferencial característico da historia migratoria galega e non constitúe agora un fenómeno tan extraordinario.

Para Isidro Dubert,[306] Galicia sufriu cinco vagas migratorias, a última no período comprendido entre os anos 2002-2015, para el «a día de hoxe estímase que esta quinta vaga afectaba en 2015 a uns 380 000 mozos e mozas».

Após desta crise, a vaga migratoria en Galicia tomou dous camiños. O exterior, principalmente a países europeos, e o interior. Ámbolos dous teñen unhas características comúns que se poden resumir nas seguintes:

Factores económicos: Esta emigración foi principalmente por unha conxunción de diversas causas[307][308] de índole económica tales como: altísimos niveis de desemprego xuvenil, malas condicións laborais, alta temporalidade e baixos salarios. O impacto da crise económica mundial do ano 2008 deixouse notar nos saldos migratorios de España, Irlanda e Islandia,[309] países que pasaron de rexistrar saldos migratorios positivos dende finais da década dos anos noventa a rexistrar valores negativos no ano 2012.

Lugares de destino: Os principais países de destino foron o Reino Unido,[310] Suíza,[311] Francia,[312] Alemaña[313] e os Estados Unidos de América.[314]

O interese deste problema trasladouse, as migracións internas e as súas consecuencias en termos de desequilibrio territorial. A idea dun gran centro, Madrid, que aglomera o conxunto de empregos de alta cualificación grazas a ser a localización predilecta das sedes das multinacionais e dos organismos públicos, drenando o talento das areas circundantes, está detrás de boa parte da narrativa sobre a España baleira.[315] De acordo coa clasificación dos traballadores inscritos nas oficinas de emprego de Galicia, contratados no resto de España e clasificados segundo a comunidade autónoma de destino, no período 2003-2010,[316] cabe salientar Madrid (22 %), Cataluña (12 %) e as Illas Canarias (10 %) por mor da hostalería e a construción, seguida por Castela e León (7,93 %) como os lugares preferidos dos emigrantes galegos.

Perfil do novo emigrante: Atopámonos con carácter xeral ante unha emigración con formación universitaria. Por exemplo case o 65 % dos emigrantes galegos no Reino Unido (un dos destinos paradigmáticos da vaga migratoria máis recente) contaría con estudos terciarios,[317] por apenas un 13 % dos que residen na Arxentina e un 24 % dos que residen en Suíza (países clásicos da emigración galega).

Esta emigración é esencialmente masculina,[316] o 68,49 % dos que saen a traballar son homes, por un 31,51 % que corresponde ao xénero feminino; ademais un 46,7 % do total ten menos de 29 anos de idade e un 39 % ten entre os 30 e os 44 anos. Practicamente un 40 % corresponde a contratados con estudos de formación profesional, bacharelato e universitarios. A cifra de emigrantes con estudos superiores é moi alta (un 12,56 % do total e 39 581 persoas en termos absolutos).

Censo electoral de galegos residentes no estranxeiro
por provincias, a 1/7/2023 [318]
Provincia da Coruña 163 215
Provincia de Lugo 69 070
Provincia de Ourense 102 839
Provincia de Pontevedra 136 643
Total de galegos residentes no estranxeiro 471 767

Diáspora galega no cine editar

Entre os filmes e os documentais que narran a emigración ou a diáspora galega, cabe salientar os seguintes:[319][320]

  • Camarote de luxo (1957) é un filme dirixido por Rafael Gil. O guión está baseado na novela Luz de luna de Wenceslao Fernández Flórez.
  • Un viaje por Galicia (1958),[321] dirixida por Manuel Arís Torres. O director filmou esta película entre 1953 e 1958 nas súas continuas viaxes a Galicia. Moi apreciada polos emigrados de ultramar, que podían ver o que pasaba no seu fogar e como estaba a cambiar grazas ás filmacións en 16 mm de Arís. Proba do seu éxito foi a explotación durante dezaoito semanas seguidas no Gran Cinema Mitre de Buenos Aires.
  • Tierra de nuestros mayores (1960), película dirixida polo pontevedrés afincado en Uruguai Manuel Arís Torres.
  • O pai de Migueliño (1977) é unha curtametraxe dirixida por Miguel Castelo, parte do relato do mesmo título que Castelao incluiría na súa obra Cousas.
  • Mamasunción (1984) é unha curtametraxe dirixida por Chano Piñeiro e a primeira do director en 35 mm. Acadou o Gran Premio do Cine Español no 2º Certame Nacional de Cine de Bilbao, e o Trofeo de Prata do Instituto de Cooperación Iberoamericana no XXVI Certame Internacional de Cine de Bilbao (1984). A película foi rodada nos lugares de Rubillón e Baíste (Avión).
  • Gallego (1988) é un filme hispano-cubano dirixido por Manuel Octavio Gómez. Narra a historia de Manuel, un adolescente galego emigrado a Cuba a comezos do século XX.
  • Sempre Xonxa (1989), unha das primeiras longametraxes de ficción en galego e está baseada nas historias da emigración que oíra relatar Chano Piñeiro no seu Forcarei natal. As localizacións do filme atopounas en Santoalla, no concello de Petín.
  • Avión, el pueblo ausente (2012), é un documental dirixido por Marcos e María Hervera. Narra diversas historias da emigración a México.

Notas editar

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 "Censo Electoral de españoles residentes en el extranjero (CERA): Por provincia de inscripción y país de residencia" Instituto Nacional de Estadística (en castelán).
  2. 2,0 2,1 2,2 "Historias de ida e volta". Consello da Cultura Galega. Consultado o 25/9/2023. 
  3. Blanco Álvarez, José; González López, Manuel (2022). "Emigración y fuga de cerebros en Galicia, 2001-2019". Revista Galega de Economía (en castelán) 31 (1). ISSN 1132-2799. 
  4. "Obreros gallegos al servicio de "EdisonPortland Cement Company de New Village en "pose" para Vida Gallega". Vida Gallega (21): 20. 31/5/1910. 
  5. Juana López, Jesús de; Prada Rodríguez, Julio (2006). Lo que han hecho en Galicia: Violencia, represión y exilio, 1936-1939 (en castelán). Barcelona: Ed. Crítica. ISBN 978-84-8432-782-0. 
  6. Núñez Seixas, Xosé M.; Farías, Ruy (2009). "Transterrados y emigrados: una interpretación sociopolítica del exilio gallego de 1936". ARBOR Ciencia, Pensamiento y Crítica (en castelán) (CSIC). CLXXXV (735): 113–127. ISSN 0210-1963. 
  7. Rodríguez Martínez, David Miguel (2021). "A fuxida do exilio republicano cara Latinoamérica. Unha aproximación dos casos Mexicano e Arxentino en perspectiva comparada (1936-1945)". Minius (Universidade de Vigo) (26): 275–300. ISSN 1131-5989. 
  8. Villares, Ramón (2004). Historia de Galicia. Galaxia. p. 267. ISBN 84-8288-655-X. 
  9. Barreiro Fernández, Xosé Ramón (1984). Historia Contemporánea de Galicia. XVIII. Ediciones Gamma. p. 31. ISBN 84-248-0442-2. 
  10. Beiras Torrado, Xosé Manuel (1984). Por unha Galicia Liberada: ensaios en economia e politica. Vigo: Edicións Xerais de Galicia. p. 265. ISBN 84-7507-134-1. 
  11. Rodríguez Galdo, María Xosé (1996). "Emigración y evolución de los indicadores demográficos en Galicia". Los movimientos migratorios en la construcción de las sociedades modernas (en castelán). Universidad del País Vasco. p. 367. ISBN 84-7585-854-6. 
  12. García Zarza, Eugenio (1991). La emigración española en Iberoamérica: 1946-1990, características geográficas. Encuentro de Americanistas Españoles. América Latina: pasado y presente. 
  13. "Lei 4/1983, do 15 de xuño, de recoñecemento da galeguidade" Esta lei foi derrogada pola "Lei 7/2013, do 13 de xuño, da galeguidade"
  14. Nuñez Seixas, Xosé Manoel (2002). History and collective memories of migration in a land of migrants: the case of Iberian Galicia (en inglés) 14. Indiana University Press. pp. 229–240. ISSN 1527-1994. 
  15. Falleto, Enzo (agosto de 1993). "Formación histórica de la estratificación social en América Latina". Revista de la CEPAL (Santiago de Chile) (50): 163–180. ISSN 0252-0257. 
  16. Morales, Juan Jesús (2012). "De los Aspectos Sociales del Desarrollo Económico a la Teoría de la Dependencia: Sobre la gestación de un pensamiento social propio en Latinoamérica". Cinta de Moebio (en castelán) (Universidad de Chile) (45). ISSN 0717-554X. 
  17. Villares, Ramón (1996). Historia da emigración galega a América. Xunta de Galicia. ISBN 84-453-1714-8. 
  18. 18,0 18,1 18,2 Castiñeira Castro, Víctor Manuel; Martín García, Alfredo (1999). Dun Finisterre a outro: A emigración galega á Patagonia. Xunta de Galicia. pp. 218–219. ISBN 84-453-2396-2. 
  19. Rodríguez Ferreiro, Hilario Manuel (1992). "La emigración a América por el Puerto de Vigo de 1900-1904.". Minius: Revista do Departamento de Historia, Arte e Xeografía: 193–210. ISSN 1131-5989. 
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 Campos Álvarez, José Ramón (1993-1994). "La emigración gallega a América (1880-1930) integración y retorno". Minius. II-III (Universidade de Vigo) (2-3): 133–145. 
  21. Rodríguez Galdo, María Xosé; Losada Álvarez, Abel (2005). "Redes migratorias vs redes económicas. Inserción sociolaboral e contribución dos galegos ao desenvolvemento de México". Revista Galega de Economía (Universidade de Vigo) XIV (1): 393–420. ISSN 1132-2799. 
  22. De Cristóforis, Nadia (2013). "Los patrones emigratorios en el último ciclo de la inmigración gallega en Buenos Aires" (PDF). X Jornadas de Sociología (en castelán) (Facultad de Ciencias Sociales. Universidad de Buenos Aires). ISBN 978-950-29-1441-1. 
  23. Borregón Ribes, Vicente (1952). La emigración española a América (en castelán). Vigo: Patronato Fundación Marvá. p. [cómpre nº de páxina]. 
  24. Martí Bufill, Carlos (1955). Nuevas soluciones al problema migratorio (en castelán). Madrid: Ediciones Cultura Hispánica. p. [cómpre nº de páxina]. 
  25. Sánchez-Albornoz, Nicolás (1988). "Medio siglo de emigración masiva de España hacia América". Españoles hacia América. La emigración en masa, 1880-1930 (en castelán). Alianza Editorial. p. 23. ISBN 84-206-4220-7. 
  26. Vázquez González, Alejandro P. (1988). La emigración gallega. Migrantes, transportes y remesas. Españoles hacia América. La emigración en masa, 1880-1930. p. 85. 
  27. Eiras Roel, Antonio (1993). La emigración gallega a América en los siglos XIX y XX. Nueva panorámica revisada. Aportaciones al estudio de la emigración gallega. Un enfoque comarcal. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia, Secretaría Xeral de Relacións coas Comunidades Galegas. p. 191. 
  28. Cagiao Vila (2008) - Acogida de la Emigración española y el retorno.
  29. Rodríguez Galdo, María Xosé (1993). Galicia, país de emigración. La emigración gallega a América hasta 1930. Xixón: Fundación Archivo de Indianos - Caja Asturias - Principado de Asturias. p. 59. ISBN 84-88770-02-2. 
  30. 30,0 30,1 30,2 Sánchez López, Francisco (1967). Movimientos migratorios de Galicia (en castelán). Faro de Vigo. pp. 93–88. 
  31. Cagiao Vila, María del Pilar (1997). Muller e Emigración. Xunta de Galicia. p. 183. ISBN 84-453-1991-4. 
  32. Rodríguez Galdo, María Xosé; Freire Esparís, María Pilar; Prada Castro, Ánxeles (1998). "Mulleres e emigración na historia contemporánea de Galicia, 1880-1930" (PDF). Estudios Migratorios (6). ISSN 1136-0291. 
  33. 33,0 33,1 Beiras Torrado, X. M. (1981). O atraso económico de Galicia. Vigo: Galaxia. 
  34. Rodríguez Galdo, María Xosé (1995). O fluxo migratorio dos séculos XVIII ó XX. Xunta de Galicia. p. 107. ISBN 84-453-1518-8. 
  35. 35,0 35,1 Farías, Ruy (2010). La inmigración gallega en el sur del Gran Buenos Aires, 1869-1960 (tese de doutoramento) (en castelán). Servicio de Publicaciones de la Universidad de Santiago de Compostela. 
  36. Martínez Domínguez, Blanca (2003). "La formación de Capital Humano en Galicia (1860-1900): Alfabetización y atraso económico" (PDF). Revista Galega de Economía (en castelán) 12 (1): 1–22. ISSN 1132-2799. 
  37. de Gabriel, Narciso (2010). Emigración y alfabetización en Galicia. Universidade de Salamanca. p. 328. 
  38. Moya, José C. (1997). Cousins and strangers. Spanish inmigrants in Buenos Aires, 1850-1930. Berkeley. p. 221. 
  39. Vázquez González, Alejandro P. (2002). "La Alfabetización de los emigrantes gallegos a América (1850-1960): Luces y sombras". Sarmiento (6): 135–161. ISSN 1138-5863. 
  40. Farraco, C.; Castillo, E.; Krausslach, M.; Montero, M. (2013). Aproximación a la situación de la ciudadanía española en Alemania (en castelán). Colectivo de Estudios e Intervención Social (CEIS). Informe 1ª Fase. 
  41. García Sánchez, Alberto (2017). "Revisión crítica de las principales teorías que tratan de explicar la migración". Revista internacional de Estudios Migratorios: 198–228. ISSN 2173-1950. 
  42. O modelo push-pull non explica, por que os migrantes elixen uns destinos e non outros, e non ten en conta que as migracións non son individuais, senón sociais. Blanco, Cristina. Las migraciones contemporáneas (2000)
  43. Micolta León, Amparo (2005). "Teorías y conceptos asociados al estudio de las migraciones internacionales". Revista de Trabajo Social: 59–76. ISSN 0123-4986. 
  44. Criado Calvo, María Jesús (2001). La línea quebrada. Historias de vida de migrantes. Colección Estudios 113. Madrid: Consejo Económico y Social. 
  45. Laraña Rodríguez-Cabello, Enrique (1993). "Modelos de interpretación y cuestiones de método en el estudio de las migraciones españolas". Política y Sociedad (Universidad Complutense de Madrid) (12): 121–138. ISSN 1130-8001. 
  46. Eiras Roel, Antonio (1989). Sobre las motivaciones de la emigración gallega a América y otros aspectos. Un enfoque comparativo (en castelán) 2. Revista Galega do V Centenario. pp. 67 e ss. 
  47. 47,0 47,1 47,2 Fernández Prieto, Lourenzo (2007). O franquismo. Atraso económico nunha sociedade destruída. A gran Historia de Galicia. Século XX. Unha economía: dúas sociedades II (XIII ed.). A Coruña: La Voz de Galicia. pp. 12–13. 
  48. Pérez Touriño, Emilio (1984). La cuestión campesina en Galicia (PDF). Sobre agricultores y campesinos: estudios de sociología rural de España (en castelán). pp. 273–307. ISBN 84-7479-315-7. 
  49. Beiras Torrado, Xosé Manuel (1967). El problema del desarrollo en la Galicia rural. Galaxia. p. 29. ISBN 978-84-7154-022-5. 
  50. Carmona Badía, Xan (1990). El atraso industrial de Galicia. Auge y liquidación de las manufacturas textiles (1750-1900). Ariel. ISBN 84-344-6566-3. 
  51. Alonso Álvarez, Luis (2010). "La economía de Galicia, una panorámica c.1750-2010". Historia Contemporánea (en castelán) (42): 15–65. ISSN 1130-2402. 
  52. Asociación Benéfica Cultural Hijos del Partido de Corcubión (1928). "Las causas de nuestra emigración". Alborada (Bos Aires) (39). 
  53. 53,0 53,1 Ferrás Sexto, Carlos; Macía Arce, Xosé Carlos; García Vázquez, María Yolanda; Armas Quintá, Francisco X. (2004). "O minifundio sostible como un novo escenario para a economía galega". Revista Galega de Economía 13 (1-2): 1–25. ISSN 1132-2799. 
  54. Bouhier, A. (1979). La Galice. Essai geographique d'analyse et interpretation d'un vieux complexe agrarie. La Roche Sur Yon.
  55. Fernández Prieto, L. (1995): "O dominio da explotación agraria familiar na Galicia contemporánea", en X.A. Liñares [ed.]: Feiraco e o Val de Barcala, pp. 143-149. Santiago de Compostela: Feiraco.
  56. Míguez, Alberto (1967). Galicia: Éxodo y Desarrollo. Madrid: Cuadernos para el Diálogo. p. 73. ASIN B0068F8NCS. 
  57. Núñez Búa, José (15/10/1967). Minifundismo 48. Buenos Aires: Correo de Galicia. 
  58. López Suevos, Ramón (1975). Cara unha visión crítica da economía galega. Ed. do Rueiro. p. 60. ISBN 84-85220-02-1. 
  59. Balchada, Sergio (24/10/2014). "O sistema foral galego". elgajedeloficio.wordpress.com. 
  60. Martínez López, Alberte (1995). Cooperativismo y transformaciones agrarias en Galicia (1886 -1943) (PDF). Ministerio de Agricultura, Pesca y Alimentación. ISBN 84-491-0125-5. 
  61. Rodríguez Montero, Ramón P. (2000). "Del derecho privado en Galicia al Derecho privado de Galicia. Impresiones en torno a un proceso histórico" (PDF). Anuario da Facultade de Dereito da Universidade da Coruña (en castelán) (4): 673–687. ISSN 1138-039X. 
  62. Artiaga Rego, María Aurora (1984). "La renta foral en Galicia a finales del siglo XIX" (PDF). Agricultura y Sociedad (en castelán) (30): 207–237. ISSN 0211-8394. 
  63. López Rodríguez, Pilar (1986). "A cuestión foral na Primeira República". Grial (91): 3–17. ISSN 0017-4181. 
  64. Balboa López, Xesús (2005). "La propiedad de la tierra en la Galicia contemporánea". Historia contemporánea de Galicia (en castelán). pp. 441–460. ISBN 84-344-6790-9. 
  65. Villares Paz, Ramón (1978). "No cincuentenario da lei de redención de foros (1926-1976)". Grial (Galaxia) 54: 477-489. 
  66. Rovira Pita, Prudencio (1904). El campesino gallego : (apuntes sobre su condición social) (1904). p. 149. 
  67. Rodríguez Ennes, Luís (2002). "Sarmiento e o Dereito de Propiedade". Revista Galega do Ensino (35): 16. ISSN 1133-911X. 
  68. Pérez García, José Manuel (1979). Un modelo de sociedad rural del Antiguo Régimen en la Galicia costera. Santiago de Compostela. p. 301. ISBN 84-600-1403-7. 
  69. Barreiro Gil, Manuel Jaime (2001). "O atraso económico e o sistema de transporte terrestre na Galicia do século XIX". Revista galega de economía (USC) 10 (1): 63–82. ISSN 1132-2799. 
  70. García Fuentes, Manuel (1986). La red viaria gallega 1750 - 1850. Santiago de Compostela. 
  71. García Fuentes, Manuel (1999). Galicia incomunicada por red viaria en el siglo XVIII (en castelán). A Coruña: Universidade da Coruña. Servicio de publicacións. 
  72. Madoz, Pascual (1845). Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar 6. Madrid. p. 579. 
  73. Sixirei Paredes, Carlos (1988). A Emigración. Biblioteca Básica da Cultura Galega. Vigo: Galaxia. pp. 56–58. 
  74. García Fernández, Jesús (1975). Organización del espacio y economía rural en la España Atlántica. Siglo XXI de España. p. 192. ISBN 84-323-0166-3. 
  75. Pérez Touriño, Emilio (1983). Agricultura y capitalismo: análisis de la pequeña producción campesina (en castelán). Servicio de Publicaciones Agrarias. ISBN 84-7479-211-8. 
  76. Banco da Coruña (1958)
  77. Piqueras Haba, Juan (2010). "El Oidium en España: La primera gran plaga americana del viñedo. Difusión y consecuencias 1850-1870". Scripta Nova - Revista electrónica de Geografía y Ciencias Sociales (en castelán) (Universidad de Barcelona ed.) 14 (332). ISSN 1138-9788. 
  78. Rodríguez Galdo, María Xosé; G. Del Arroyo, Fausto Dopico (1978). "A crise do viñedo a mediados do s. XIX e os problemas de monetización da economía galega". Grial (Galaxia) (62): 392–402. ISSN 0017-4181. 
  79. Camargo, César (2018). "1853, año del hambre en Galicia". Cuadernos de Domingo Fontán. Consultado o 1/10/2023. 
  80. Santos Solla, Xosé Manuel (1992). Geografía de la vid y el vino en Galicia. Servizo de Publicacións da Deputación de Pontevedra. ISBN 84-86845-95-5. 
  81. Rionegro Fariña, Isolina (1999). "La producción agraria de la Galicia interior a finales del antiguo régimen: Dos comarcas de Ourense" (PDF). Historia Agraria (en castelán) (18): 181–199. ISSN 1139-1472. 
  82. Villares Paz, Ramón (1982). La propiedad de la tierra en Galicia. 1500-1936 (en castelán). Siglo XXI. ISBN 84-323-0437-9. 
  83. Piqueras Haba, Juan (2005). "La Filoxera en España y su difusión espacial: 1878-1926" (PDF). Cuadernos de Geografía (77): 101–136. ISSN 0210-086X. 
  84. Huetz de Lemps, A. (1967). Vignobles et vins du Nord-Ouest de l'Espagne. Burdeos: Institut de Geographie-Faculté de Lettres. p. 527-555. 
  85. García Fernández, J. (1976). Organización del cultivo y de la economía en la España Atlántica (en castelán). Siglo XXI. pp. 214–216. 
  86. Cabo Villaverde, Miguel (1997). "O labor da Misión Biolóxica de Pontevedra ata 1936 e a reforma da agricultura galega en Cruz Gallástegui Unamuno". Cuadernos de Estudios Galegos XLIV (109): 103–152. ISSN 0210-847X. 
  87. Míguez Soto, Beatriz (2017). Variabilidad adaptativa de poblaciones de castaño europeo (Castanea sativa Mill.) y estimación de parámetros genéticos para el desarrollo del Programa de Mejora Genética Forestal de Castaño en Galicia (tese) (en castelán). Universidade de Vigo. 
  88. Fernández Prieto, Lourenzo. "Pedro Urquijo. Álbum de Galicia". Consello da Cultura Galega. doi:10.17075/adg.2012.22441. Consultado o 29/10/2023. 
  89. López Castro, María Xosé (1990). "O léxico do cultivo tradicional do liño en Sarria" (PDF). Verbas (17): 421–426. ISSN 0210-377X. 
  90. Piqueras Haba, Juan (1991). "El fomento de las plantas textiles en la España ilustrada". Cuadernos de Geografía (en castelán) (Valencia): 247–262. ISSN 0210-086X. 
  91. Carmona Badía, Xan (1984). "Clases sociales, estructuras agrarias e industria rural doméstica en la Galicia del siglo XVIII". Revista de Historia Económica = Journal of Iberian and Latin American Economic History (en castelán) (3): 35–50. ISSN 0212-6109. 
  92. Villares Paz (2004), p.215
  93. "Estaleiro da Graña". Asociación Buxa. Asociación Galega do Patrimonio Industrial. 2020. Consultado o 4/4/2024. 
  94. Burgoa Fernández, Juan José (2007). "150 anos da cidade de Ferrol: foros, títulos e privilexios". Anuario Brigantino (30): 193–210. ISSN 1130-7625. 
  95. Rodríguez-Villasante Prieto, Juan Antonio (2003). El Arsenal de Ferrol: perspectiva de su patrimonio histórico (PDF). pp. 9–28. ISBN 84-9749-071-1. 
  96. Alonso Logroño, María del Pilar; Lois González, Rubén Camilo (1997). "Proceso de Industrialización y organización en un espacio periférico: Galicia". Boletín de la Asociación de Geógrafos Españoles (en castelán) (24): 153. ISSN 0212-9426. 
  97. Nadal Oller, J. (1990). Pautas regionales de la industrialización española: siglos XIX-XX. Ariel. pp. 27–35. 
  98. Otero Eiriz, Claudio (2018). "A industria dos curtumes en Galicia: unha visión sistemática sobre a súa implantación no territorio no século XX". Madrygal. Revista de Estudios Gallegos (Ediciones Complutense ed.) 21: 157–172. ISSN 1138-9664. 
  99. Otero Eiriz, Claudio (2017). A industria dos coiros en Galicia. Historia e Patrimonio. Tese de Doutoramento da USC. p. 47. 
  100. Fernández Vázquez, María Teresa (2002). La industria del curtido en la Galicia contemporánea. 
  101. Hervés Sayar, Henrique; Fernández González, Ángel; Fernández Prieto, Lourenzo; Artiaga Rego, Aurora; Balboa López, Xesús L. (1997). Resistencia y organización. La conflictividad rural en Galicia desde la crisis del Antiguo Régimen al franquismo. Noticiario de Historia Agraria 13. p. 185. ISSN 1132-1261. 
  102. García-Lombardero y Viñas, Jaime (1979). Evidencias dunha crise agraria en Galicia:precios e exportación de gando a remates do século XIX I. Revista Galega de Estudios Agrarios. pp. 53–68. 
  103. Allegue Otero, Gonzalo (1992). As mans de América. Vigo: Nigra. p. 14. ISBN 9788487709128. 
  104. Rodríguez Galdo, María Xosé (1984). "Hambre, epidemia y crisis demográfica en la Galicia litoral a mediados del siglo XIX". Enfermedad y castigo 35. CSIC. pp. 53–68. ISBN 84-00-05598-5. 
  105. "Correo de provincias". El Heraldo p. 2, Madrid, 2/3/1853
  106. 106,0 106,1 106,2 106,3 Sixirei Paredes, Carlos (1999). "Los gallegos en Cuba en el siglo XIX: Cultura y Regionalismo". Historia Contemporánea (en castelán) (Universidad del País Vasco) (19): 197–212. ISSN 1130-2402. 
  107. El Iris de Galicia, 22-VII-1857, p. 2.
  108. 108,0 108,1 Vázquez Arias, Juan Carlos (2008). "A fame de 1853 en Pontedeume". Cátedra. Revista eumesa de estudios (Concello de Pontedeume) 15. ISSN 1133-9608. 
  109. Urquijo Goitia, José Ramón (1980). El bienio progresista en Madrid (tese de doutoramento inédita) (en castelán). Madrid. p. 79. 
  110. Montañés Primicia, Enrique (2006). Reformas arancelarias y comercio exterior de trigo en España: el fin de la prohibición de importar trigo (1849-1869) (en castelán) 6. Investigaciones de Historia Americana. pp. 73–104. ISSN 1698-6989. 
  111. 111,0 111,1 Rodríguez Galdo, María Xosé; Dopico Gutiérrez del Arroyo, Fausto (1981). Crisis agrarias y crecimiento económico en Galicia en el S. XIX. A Coruña: Ediciós do Castro. ISBN 84-7492-056-6. 
  112. Carballo Gende, Enrique (2020). "El hambre le impulsara: La crisis de subsistencias y el auge de delitos contra la propiedad en Galicia durante la década de 1850". Hispania (en castelán) LXXX (264): 169–199. ISSN 0018-2141. 
  113. Martínez Ruiz, Enrique (1982). La delincuencia contemporánea. Introducción a la delincuencia isabelina (en castelán). Universidad de Granada. ISBN 84-338-0195-3. 
  114. Carro Otero, Xosé; Fernández Fernández, Carlos (1989). "La epidemia de "tifus", de 1853, en Betanzos" (PDF). Anuario Brigantino (12): 129–144. ISSN 1130-7625. 
  115. Latorre Zacarés, Ignacio (2014). Requena y su comarca en los tiempos del cólera: Una sociedad frente a la enfermedad. Cuadernos de Geografia. p. 95. 
  116. Veiga Alonso, Xosé Ramón (27/07/2020). "O "cólera morbo" na Galiza de 1854". Histagra. Consultado o 24/01/2024. 
  117. Urquijo Goitia, José Ramón (1980). "Condiciones de vida y cólera: la epidemia de 1854-1856 en Madrid" (PDF). Estudios de Historia Social (15): 63–139. ISSN 0210-1416. 
  118. Dacordo co diario La España do 5 de febreiro de 1854, na vila de Cangas hai 200 atacados en xaneiro, e en febreiro son xa 147 os mortos en Galicia.
  119. González de Sámano, Mariano (1858). Memoria Histórica del cólera morbo-asiático en España (en castelán) II. Madrid. p. 308-310. 
  120. Pérez Moreda, Vicente; Nadal Oller, Jordi (1980). Las crisis de mortalidad en la España interior(siglo XVI-XIX). Siglo XXI de España. ISBN 84-323-0380-1. 
  121. Pérez Díaz, Rafael Luís (2021). "El Cólera en España (1854 - 1856). Algunas consideraciones legales, sanitarias, sociales, económicas y demográficas". Brocar (en castelán) (45): 253–295. ISSN 1885-8309. 
  122. García-Lombardero y Viñas, Jaime (1984). "La economía de Galicia en los siglos XIX y XX". Papeles de Economía Española. 20 (en castelán) (FUNCAS): 321. ISSN 0210-9107. 
  123. Eiras Roel, Antonio (1998). "La corriente emigratoria de la sociedad industrial". Españoles de ambas orillas (en castelán). pp. 71–100. ISBN 84-95152-10-X. 
  124. Grandío, Pablo (14/08/2021). "Cuando uno de cada ocho españoles era gallego: crónica de una despoblación". El Español. Consultado o 27/05/2024. 
  125. Romero, Bieito (20/06/2023). "Censo de Floridablanca". La Voz de Galicia. Consultado o 27/05/2024. 
  126. Soutelo Vázquez, Raúl (2001). "Nuevas fuentes, métodos y perspectivas en los estudios migratorios: la documentación epistolar". Minius (en castelán) (Universidade de Vigo) (9): 143–196. ISSN 1131-5989. 
  127. García Salgado, Mónica (2020). "El ejército militar español: vía de inmigración gallega a la jurisdicción de Santiago de Cuba durante las guerras de independencia (1868-1898)". Santiago (Santiago de Cuba: Universidad de Oriente) (151): 272. ISSN 2227-6513. 
  128. Sarmiento, Érica; Álvarez Gila, Óscar (2019). "Servicio militar y emigración. Reflexiones, posibilidades y problemas desde el caso español". Confluenze. Rivista di Studi Iberoamericani. 1 (en castelán) XI: 293–311. ISSN 2036-0967. 
  129. Moreno Fraginals, Manuel R.; Moreno Masó, José J. (1993). Guerra, migración y muerte (el ejército español en Cuba como vía migratoria). Cruzar el charco (en castelán). Gijón: Júcar. ISBN 84-7286-336-0. 
  130. Azcárate Luxán, Blanca; Rodríguez, José Julio (2019). Pasajeros de tercera clase (PDF). Ministerio de Trabajo, Migraciones y Seguridad Social. ISBN 978-84-8417-549-0. 
  131. Vázquez González 2002, pp. 29-30.
  132. Castro López, Ramón (1923). La emigración en Galicia. El Noroeste. pp. 61–62. 
  133. Soutelo Vázquez, Eduardo (2019). Eduardo Vicenti, un publicista a prol da emigración (PDF). Consello da Cultura Galega. p. 31. ISBN 978-84-17802-08-0. 
  134. Rodríguez Martínez, David Miguel (2020). "As condicións de xénero no contexto migratorio galego ás Américas. Apuntamentos do caso mexicano (1880-1936)" (PDF). Sémata. Ciencias Sociais e Humanidades 32: 273. ISSN 1137-9669. 
  135. Sánchez Alonso, Blanca (2001). "Visiones de la emigración en el siglo XX: de emigrantes a inmigrantes" (PDF) 6. Sociedad Estatal Nuevo Milenio: 101–118. ISBN 84-95486-24-5. 
  136. Vidal Rodríguez, José Antonio (2009). "Causas y factores posibilitadores del proceso migratorio en el discurso de los emigrantes: Gallegos en Cuba en la primera mitad del siglo XX". Revista de Indias (en castelán) LXIX (245): 15–42. ISSN 0034-8341. 
  137. Vázquez González, Alexandre (2015). Emigrantes galegos, transportes e remesas (1830-1930). Consello da Cultura Galega. Fundación Barrié. ISBN 978-84-9752-140-6. 
  138. Devoto, Fernando (1999). Las cadenas migratorias de Santiago de Compostela hacia las Américas. Un ejercicio metodológico. Semata (en castelán) 11 (USC). pp. 299–315. 
  139. Marín Anaya, Giselle (1999). "Gallegos en Costa Rica a finales del siglo XIX". Semata (en castelán) (USC) 11: 317–344. ISSN 1137-9669. 
  140. Fernández Saavedra, Antonio (1986). Antología de un hombre que perdió su futuro (en castelán). Sada: Ediciós do Castro. pp. 18–19. ISBN 84-7492-289-5. 
  141. 141,0 141,1 González Lopo, Domingo L. (2003). "Migraciones Históricas de los Gallegos en el espacio Peninsular (siglos XVI - XIX)". Obradoiro de Historia Moderna (12): 167–182. ISSN 1133-0481. 
  142. Viñas y Mey, C. (1955). "Notas sobre la estructura social-demográfica del Madrid de los Austrias". Revista de la Universidad de Madrid: 466. 
  143. Bravo Lozano, J. (1979). "Notas sobre la inmigración: Madrid, 1670. De Galicia a la parroquia de San Martín". Anales del Instituto de Estudios Madrileños XVI: 239–270. 
  144. Carbajo Isla, María F. (1985). "La inmigración a Madrid (1600-1850)". Revista Española de Investigaciones Sociológicas (32): 97. ISSN 0210-5233. 
  145. Castro de Murguía, Rosalía (1863). Cantares gallegos. Establecimiento tipográfico de D. J. Compañel. 
  146. Pascua Sánchez, Mª J. (1994). Los Gallegos en el Cádiz de la carrera de Indias. Balance secular de un proceso migratorio (1682-1778) 2. ISBN 84-605-3435-9. 
  147. Gómez Urdáñez, José Luis (2002). Cambio económico y movimientos migratorios. Dos coyunturas demográficas en la Historia de la Rioja. p. 304. ISBN 84-9750-127-6. 
  148. Barreiro Fernández, Xosé R. (2003). Galicia e Castela.Orixe, evolución e fracaso do mito anticastelán. Actas VII Congreso Internacional de Estudos Galegos. Barcelona, 28 ó 31 de maio de 2003. ISBN 978-84-8485-266-7. 
  149. Meijide Pardo, Antonio (1960). La emigración intrapeninsular gallega en el siglo XVIII IV. Estudios de Historia Social de España. 
  150. Benito Xerónimo, Feijoó y Montenegro (1781). Teatro Crítico Universal. Madrid. p. 94. 
  151. 151,0 151,1 González Reboredo, Xosé Manuel (2002). "Galicia e a sega en Castela ó longo dos tempos". Consello da Cultura Galega. Sección de antropoloxía cultural: 15. ISBN 84-95415-59-3. 
  152. Dalrymple, W. (1962). "Viaje a España y a Portugal". Viajes de extranjeros por España y Portugal III. Aguilar. 
  153. Fernández Santiago, Marcelino (2015). "Os segadores da Terra Chá en Castela". Revista de Estudios Históricos e Locais (8). ISSN 1888-6183. 
  154. Meijide Pardo, Antonio (1960). La emigración gallega intrapeninsular en el siglo XVIII. IV II. Madrid: Estudios de Historia Social de España. p. 528. 
  155. 155,0 155,1 Fernández Cortizo, Camilo (2006). "La emigración gallega a las provincias portuguesas de Miño, Tras os Montes y Alto Duero durante el siglo XVIII y primera mitad del XIX". Noroeste. Revista de Historia (Universidade do Minho) I (2). ISSN 0870-9874. 
  156. Ferreira Priegue, Elisa María (1988). Galicia en el comercio marítimo medieval. Universidad de Santiago de Compostela. pp. 635–664. 
  157. Leira, Xan (2007). "A emigración galega a Lisboa". Actas del Coloquio Internacional Santiago de Compostela, 22-23 de noviembre de 2007. ISBN 9788461259823. 
  158. Leira, Xan (2008). Historias dunha emigración difusa (PDF). Acuarela Comunicación. 
  159. Sarmiento, Martín (s. XVIII). Obra llamada de 660 pliegos que trata de historia natural y de todo género de erudición. Biblioteca de la Real Academia de la Historia. pp. 557–558. 
  160. Boyd-Bowman, Peter (1967). La procedencia de los españoles de América. 
  161. 161,0 161,1 Sixirei Paredes, Carlos (2006). Andalucía y Galicia. Dos modelos de emigración regional a América (en castelán). XII Encuentro de Latinoamericanistas españoles. Santander, 21 al 23 de septiembre de 2006. pp. 184–194. ISBN 84-89743-44-4. 
  162. Cagiao Vila, María del Pilar (2021). La emigración gallega a América. A pioneira dos estudos americanistas en Galicia. Consello da Cultura Galega. p. 20. ISBN 978-84-17802-40-0. 
  163. 163,0 163,1 Farías, Ruy (2016). "Migraciones y exilios gallegos en la Argentina (ss. XVIII-XXI): algunos comentarios a la bibliografía sobre el tema". Olivar (Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación. Universidad Nacional de la Plata) 17 (25). ISSN 1852-4478. 
  164. Bustelo, Francisco (1974). "Introducción ao estudo cuantitativo da poboación galega no S. XVIII". Grial (Vigo: Galaxia) 45. ISSN 0017-4181. 
  165. Galicia imaxinada nas revistas da emigración (catálogo de exposición). Consello da Cultura Galega. 2015. p. 29. 
  166. López Taboada, Xosé Antonio (1979). Economía e poboación en Galicia. Edicións do Rueiro. ISBN 84-85220-27-7. 
  167. Eiras Roel, Antonio (1992). "La emigración gallega a las américas en los siglos XIX y XX: nueva panorámica revisada". Aportaciones al estudio de la emigración gallega. Un enfoque comarcal (en castelán). Xunta de Galicia. p. 189. ISBN 84-453-0628-6. 
  168. Eiras Roel, Antonio (2009). "Las grandes migraciones de la transición demográfica". La emigración en el cine (en castelán). Universidad de Santiago de Compostela. pp. 54–56. ISBN 978-84-9887-124-1. 
  169. Moya, José C. (2015). A emigración azoriana e galega: unha perspectiva comparada. Consello da Cultura Galega. p. 27. ISBN 978-84-92923-63-2. 
  170. Villares Paz, Ramón (1984). El indiano Gallego. Servicio de Publicaciones, Caja de Ahorros de Asturias. p. 30. 
  171. Vázquez González, Alexandre. As migracións masivas de galegos a América (PDF). Universidade de Vigo. 
  172. Maluquer de Motes Bernet, Jordi (1992). Nación e inmigración. Los españoles en Cuba (S. XIX-XX). Ediciones Júcar. ISBN 8472863328. 
  173. Barnet Lanza, Miguel (1987). Gallego. Alianza Editorial. 
  174. Vidal Rodríguez, José Antonio (2005). La emigración gallega a Cuba: trayectos migratorios, inserción y movilidad laboral, 1898 - 1968 (en castelán). Consejo Superior de Investigaciones Científicas. ISBN 84-00-08351-2. 
  175. 175,0 175,1 175,2 Campos Álvarez, José Ramón (2016). La emigración gallega a Venezuela (Tese) (en castelán). Universidad Complutense de Madrid. p. 142. 
  176. Naranjo Orovio, Consuelo (1988). Del campo a la bodega. Recuerdos de gallegos en Cuba (siglo XX). Ediciós do Castro. ISBN 84-7492-405-7. 
  177. Subercaseaux, Bernardo (2016). "Juan Bautista Alberdi: modernidad y modernizaciones en el siglo XIX". Revista Estudios Avanzados XXV: 1–19. ISSN 0718-5014. 
  178. Vázquez González, Alejandro P. (1999). La emigracion gallega a América 1830-1930 (tese de doutoramento) 2. Universidade de Santiago de Compostela. p. 513. 
  179. Domínguez Villaverde, Mariana (2011). Reflejos de la emigración. Las representaciones de la emigración española a Argentina en la prensa liberal. 1902-1923 (PDF) (en castelán). Ministerio de Trabajo e Inmigración. p. 23. ISBN 978-84-8417-395-3. 
  180. Andrés Cristóforis, Nadia de (2010). La emigración gallega hacia Buenos Aires en el período de entreguerras y de la segunda posguerra: un enfoque municipal. Santiago de Compostela: XIV Encuentro de Latinoamericanistas Españoles: congreso internacional. pp. 1165–1185. ISBN 978-84-9887-290-3. 
  181. Oso, Laura; Dalle, Pablo (2019). "Movilidad social de familias gallegas en Buenos Aires pertenecientes a la última corriente migratoria: estrategias y trayectorias". Papers (en castelán) (Universitat Autònoma de Barcelona): 305–335. ISSN 0210-2862. 
  182. Vázquez Gónzalez, Alejandro P. (2011). "Algunhas precisións cuantitativas sobre a última vaga emigratoria galego-arxentina". Santiago de Compostela: Sotelo Blanco Edicións. 
  183. "Eduardo Blanco-Amor nunha viaxe a Caracas…" Consello da Cultura Galega.
  184. Hernández Arvelo, M.A. (1992). La presencia gallega en Venezuela. Consello da Cultura Galega. Galicia y América. Cinco Siglos de Historia (Xunta de Galicia. Consellería de Relacións Institucionais e Portavoz do Goberno. Comisionado Director del V Centenario ed.) (A Coruña). 
  185. 185,0 185,1 Paz Andrade, Valentín (1970). La marginación de Galicia. Madrid: Siglo XXI de España Editores. p. 58. ISBN 9788432300271. 
  186. Hurtado, Samuel (2001). "La época de la emigración y el aprendizaje social venezolano". Las inmigraciones a Venezuela en el siglo XX. Ponencia presentada en las Jornadas de la Fundación Francisco Herrera Luque. p. 8. 
  187. Berglund, S; Hernández Calimán (1985). Los de afuera: un estudio analítico del proceso migratorio en Venezuela, Caracas, Centro de Estudios de Pastoral y Asistencia Migratoria (CEPAM). 
  188. 188,0 188,1 Campos Álvarez, Xosé Ramón (2022). "As causas da emigración galega a Venezuela contadas polos seus protagonistas". Minius (27): 180. ISSN 1131-5989. 
  189. 189,0 189,1 Contiña, Ramón (1982). Gallegos en Venezuela. Caracas: Logos. 
  190. 190,0 190,1 190,2 Cagiao, Pilar (1992). "Cinco siglos de emigración gallega a América". Historia general de la emigración española a Iberoamérica (en castelán) 2. Ministerio de Trabajo e Inmigración. pp. 293–316. ISBN 84-7679-231-X. 
  191. González Martínez, Elda (1990). El aporte gallego al proceso inmigratorio brasileño, (1890-1950). Galicia y América. El papel de la emigración: V Xornadas de Historia de Galicia. pp. 255–271. ISBN 84-87575-01-3. 
  192. 192,0 192,1 192,2 Samuelle Lamela, Cristina (2000). La emigración gallega al Río de la Plata. A Nosa Diáspora. Xunta de Galicia. p. 89. ISBN 84-453-2964-2. 
  193. Hernández Borge, Julio (1992). "Factores de atracción de los paises de destino". Historia general de la emigración española a Iberoamérica (en castelán) 1. Ministerio de Trabajo e Inmigración. pp. 635–655. ISBN 84-7679-232-8. 
  194. Soutelo Vázquez, Raúl (1998). "Memoria oral e identidade étnica da inmigración española no século XX: Os galegos en Brasil: 1880-1970". Estudos Migratorios (6): 112. ISSN 1136-0291. 
  195. Klein, Herbert (1996). La inmigración española en Brasil (ss. XIX-XX). Xixón. p. 7. ISBN 84-88770-09-X. 
  196. 196,0 196,1 Leal Braga, Celia (1992). "La presencia gallega en Brasil". Galicia & América, cinco siglos de historia (en castelán). Consello da Cultura Galega. Xunta de Galicia. pp. 178–184. ISBN 84-87172-70-9. 
  197. González Martínez, Elda E. (1990). EL aporte gallego al proceso inmigratorio brasileño. 1890-1950 (PDF). C.S.I.C. 
  198. D'Ozouville de Bardou y Cruz Álvarez, Leopoldo (1916). Un viaje a Brasil. Información acerca de la situación de los emigrados españoles en los estados de Pará y Amazonas y zonas de trabajo del ferrocarril Madeira-Mamoré. Madrid: Consejo Superior de la Emigración. p. 181. 
  199. Blanco Rodríguez, Juan Andrés (2008). El asociacionismo en la emigración española a América. UNED. p. 384. 
  200. Hesler Motta, Mary (1982). Imigração e trabalho industrial - Rio de Janeiro (1889-1930). Niterói: UFF - Disertación de Maestría. p. 141. 
  201. Lopo González, Domingo (1990). "Una aproximación a la emigración de la Galicia Occidental entre mediados del siglo XVII y el primer tercio del XX, a través de las fuentes protocolares y archivos parroquiales". Revista de la Comisión Gallega del Quinto Centenario (6): 135–169. 
  202. Mallón Barrero, Baudilio (1977). "La jurisdicción de Xallas en el siglo XVIII. Población, sociedad y economia". Secretariado de Publicaciones de la Universidad de Santiago de Compostela. 
  203. Fernández Rodríguez, Manuel Ángel (1992). Evolución migratoria en el municipio de Melón: mediados del siglo XVII a comienzos del siglo XX. Aportaciones al estudio de la emigración gallega: un enfoque comarcal. pp. 167–176. ISBN 84-453-0628-6. 
  204. da Silva Sarmiento, Erica (2008). "Os galegos no Río de Xaneiro". Revista Galega de Estudos Migratorios I (2): 7–29. ISSN 1136-0291. 
  205. Nunes de Azevedo, André; Sarmiento da Silva, Érica (2017). "Las “parroquias” en la ciudad de Río de Janeiro: vivienda y trabajo de los gallegos en el barrio de Santo Antonio (1850-1930)". Andes (Instituto de Investigaciones en Ciencias Sociales y Humanidades) 28 (2). 
  206. Antunes Maciel, Laura; Marinez Antonacci, María Antonieta (1997). "Espanhóis em São Paulo: modos de vida e experiencias de associação". Projeto Historia (en portugués) (12). 
  207. Archivo del Ministerio de Asuntos Exteriores. Consulado de Sao Paulo. R 721. Ex 49
  208. Samuelle Lamela, Cristina (1990). "Nuestros Gallegos". Nuestras Raíces 2 (en castelán). Editorial Nuestra Tierra: 26. ISSN 0797-3845. 
  209. Cuesta Gutiérrez, Luisa (1932). La emigración gallega a América. Seminario de Estudos Galegos. p. 157. 
  210. 210,0 210,1 Cagiao Vila, María del Pilar (2005). "La inmigración gallega en Uruguay (1870-1936)". Anuario americanista europeo (3): 93–112. ISSN 1729-9004. 
  211. Camou, María M. (1997). Volumen y características demográficas de la inmigración española. Españoles en el Uruguay. Características demográficas, sociales y económicas de la inmigración masiva. FHUCE. Montevideo: Carlos Zubillaga. 
  212. Beretta Curi, Alcides (1996). El imperio de la voluntad. Una aproximación al rol de la inmigración europea y al espíritu de empresa en el Uruguay de la temprana industrialización, 1875-1930. Fin de Siglo. ISBN 997449088X. 
  213. "Manuel Manzanares". Secretaría Xeral de Emigración. Consultado o 6/10/2023. 
  214. Cagiao Vila, María del Pilar (1990). "Inmigración y cambio en las sociedades latinoamericanas: el caso de los gallegos en Uruguay". Galicia y América. El papel de la emigración: V Xornadas de Historia de Galicia: 213–228. ISBN 84-87575-01-3. 
  215. Icazuriaga, Carmen (1979). "Españoles de Veracruz y vascos del Distrito Federal: su ubicación en la estructura económica de México". Inmigrantes y refugiados españoles en México (siglo XX) (en castelán). Ed. de la Casa Chata. pp. 165–211. 
  216. Villaverde García, Elixio (1999). "Os galegos no estado e na cidade de Puebla á luz do Rexistro Nacional de Extranxeiros, (1878-1936)". Galegos en América e americanos en Galicia. pp. 275–309. ISBN 84-453-2437-3. 
  217. Pla Brugat, David (1992). "Españoles en México, 1895-1980: Un recuento". Revista de Historia y Ciencias Sociales XXIV: 107–120. 
  218. Alonso Montero, Xesús (1992). "La literatura gallega en América". Galicia & América. Cinco siglos de historia. A Coruña: Xunta de Galicia. Consello da Cultura Galega. ISBN 84-87172-70-9. 
  219. Eiras Roel, Antonio; Rey Castelao, Ofelia (1992). Los gallegos y América (en castelán). Madrid: Colecciones MAPFRE 1492. pp. 231–265. ISBN 84-7100-540-9. 
  220. Villa Álvarez, Joaquín Miguel (2009). "As migracións selectivas do capitalismo comercial. O caso dos galegos de Porto Rico nos séculos XIX e XX" (PDF). Revista Galega de Análise das Migracións. Nova Xeira II (2): 31–44. ISSN 1889-9609. 
  221. Villa Álvarez, Joaquin Miguel (1996). "El hombre de negocios guardés en Puerto Rico (1880-1930)". Galicia y Puerto Rico en sintonía (en castelán). Vicerectorado de Asuntos Exteriores de la Universidad de Santiago de Compostela. pp. 1–20. 
  222. García Arévalo, Manuel Antonio (1989). "Inmigración española a Santo Domingo: Presencia gallega". Actas: 1as Jornadas. Presencia de España en América: Aportación gallega (en castelán). Deimos. pp. 337–372. ISBN 84-86040-30-2. 
  223. Romero Valiente, Juan Ramón (2016). La inmigración española en la República Dominicana (PDF) CCLX. Archivo General de la Nación. p. 131. ISBN 978-9945-586-55-8. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 29 de outubro de 2023. Consultado o 22 de outubro de 2023. 
  224. Díaz Pardo, Isaac (1992). "Exiliados gallegos en América". Galicia & América, cinco siglos de historia. Consello da Cultura Galega. Xunta de Galicia. pp. 192–199. ISBN 84-87172-70-9. 
  225. Moya, J.C; Mckeon, A. (2011). World Migration in the Long Twentieth Century. Essays on Twentieth Century History. Temple University Press. p. 17. 
  226. Pena Rodríguez, Alberto; Formoso, David (2021). "The best workers. La imagen en la prensa estadounidense de los obreros gallegos en el canal de Panamá (1906-1915)". Revista Latina de Comunicación Social (Universidade de Vigo) (79). ISSN 1138-5820. doi:10.4185/RLCS-2021-1490. 
  227. Foster-Carr, John (19/5/1906). "The Panama Canal: the silver men". The Outlook (en inglés): 120. 
  228. The Canal Record 1914: p.3
  229. Pérez Río, Juan Manuel (2007). Pro mundi beneficio: los trabajadores gallegos en la construcción del Canal de Panamá, 1904-1914. Fundación Pedro Barrié de la Maza. p. 105. ISBN 978-84-95892-56-0. 
  230. "Galegos na canle de Panamá, os mellores europeos da Silver Roll (1904-1914)". Consello da Cultura Galega. Consultado o 31/10/2023. 
  231. Greene, Julie (2011). Los constructores del canal. Radom House Mondadori. p. 205. ISBN 8420611948. 
  232. Marco Serra, Yolanda (2012). "Son blancos, manejables, y capaces de desarrollarse e integrarse. Obreros españoles en el Canal de Panamá, 1904-1914". Tiempos de América: Revista de historia, cultura y territorio (en castelán) (19): 71. ISSN 1138-1310. 
  233. Varela-Lago, Ana María (2008). Conquerors, immigrants, exiles: the Spanish diaspora in the United States (1848-1948) (tese de doutoramento) (en inglés). UC San Diego. p. 193. 
  234. Rodríguez Lago, José Ramón (1999). "De Galicia ós Andes. Aproximación ó fenómeno da emigración galega a Chile". Galegos en América e americanos en Galicia. A Nosa Diáspora. Estudios. Xunta de Galicia. pp. 311–335. ISBN 84-453-2437-3. 
  235. Stabili, M. (1989). Las políticas migratorias de los gobiernos chilenos desde la segunda mitad del siglo pasado hasta la década de 1920. Estudios Migratorios Latinoamericanos (en castelán) 12. Bos Aires. 
  236. "Datos sociológicos de la colonia española en Chile". Ministerio de Trabajo y Economía Social. Consultado o 2/11/2023. 
  237. Martinic, Mateo (1994). Estrada, Baldomero, ed. Inmigración Española en Magallanes. Nuevo Mundo: Cinco Siglos VIII. Universidad de Chile. 
  238. Norambuena Carrasco, Carmen (1987). "Presencia Gallega en Chile, 1880-1950. Características y Aporte". Actas Primeras Jornadas de España en América: Aportación gallega (A Coruña): 474. 
  239. Núñez Seixas, Xoan Manuel (2018). "Nuevas y viejas diásporas gallegas: de la ‘galicia de alén mar’ a la galicia global". Migración y movilidad en la comunidad vasca en el exterior: 53. 
  240. Estrada Turra, Baldomero (2005). "Urbanización e inmigración española en Chile a comienzos del siglo XX". Anuario Americanista Europeo (3): 7. ISSN 1729-9004. 
  241. "Los gallegos que llegaron a formar la panadería en Chile". Panarte. Consultado o 2/11/2023. 
  242. Valverde Erea, José A. (2015). "Los gallegos en el Perú: La migración de los malpicáns al puerto de Chimbote". Cuadernos de Estudios Gallegos (en castelán) LXII (128): 249–279. ISSN 0210-847X. 
  243. Candeira Carballido, Marta (2010). Los hermanos Barcia: caucheros y filántropos. Crónicas de la Emigración (en castelán). Galicia en el Mundo. ISBN 978-84-937683-7-9. 
  244. Fernández Amil, Iván (2023). "Los tres hermanos que llegaron a ser los reyes gallegos del caucho". El Español. Consultado o 12/11/2023. 
  245. Galicia en el Mundo (19/11/2021). "La entrega de noviembre del especial ‘Historias de ida e volta’ muestra la emigración gallega a destinos poco frecuentes". cronicasdelaemigracion.com (en castelán). 
  246. Sánchez Alonso, Blanca (2000). "Those Who Left and Those Who Stayed Behind: Explaining Emigration from the Regions of Spain, 1880-1914". The Jounal of economic History (en inglés) (3): 730–755. 
  247. Álvarez Estévez, Mónica (2020). "Entre dos orillas: la inmigración gallega en Nueva York. Morriña e identidades transnacionales". Estudios del Observatorio/Observatorio Studies (en castelán) (Instituto Cervantes at FAS - Harvard University ed.). ISSN 2688-2930. 
  248. 248,0 248,1 Delgado, Lorman (2017). Emigración Española a Estados Unidos (1870-1936) (traballo fin de grao). UDC. p. 13. 
  249. 249,0 249,1 Pérez Rey, Nancy (2001). Panorama do exilio galego en Nova York. Actas do congreso internacional “O exilio galego". Xunta de Galicia. pp. 600–614. 
  250. Miranda Barreiro, David. "A emigración galega en Nova York e Nova Jersey". www.newyork.gal. Consultado o 28/9/2023. 
  251. García-Rodeja Arribí, Carmen; Pérez Rey, Nancy (2007). "Mulleres galegas na emigración das Mariñas a Nova York" (PDF). VII Congreso Internacional de Estudos Galegos 2. Ediciós do Castro. pp. 425–435. ISBN 978-84-8485-266-7. 
  252. Santos Rego, Miguel Anxo (2015). A Comunidade Galega en USA. Unha ruta de aculturación en perspectiva. Consello da Cultura Galega. p. 86. ISBN 978-84-92923-63-2. 
  253. Rueda Hernanz, Germán (1993). La emigración contemporánea de españoles a Estados Unidos 1820-1950. Fundación MAPFRE. pp. 63–64. ISBN 84-7100-617-0. 
  254. Varela-Lago, Ana (2008). "A emigración galega aos Estados Unidos: galegos en Luisiana, Florida e Nova York (1870-1940)". Revista Galega de Análise das Migracións I (2): 72. 
  255. Prieto Gascón, Patricia (2016). "Desde la otra orilla la experiencia migratoria de los españoles en Estados Unidos. 1880-1930". Publicaciones Didácticas. PMC 074018. 
  256. Hidalgo, Thomas Gene. En las Montañas. Spaniards in Southern West Virginia (PDF) (en inglés). 
  257. 257,0 257,1 Inclúe Porto Rico.
  258. Sixirei (1998): p.134
  259. Alonso Fernández, Bieito (1997). "Idade Contemporánea. Século XX". Historia Xeral de Galicia. Vigo: A Nosa Terra. pp. 342–344. 
  260. Fernández Prieto, Lourenzo (2007). Dinamismo social e desenvolvemento económico. 29. 13 I (A gran historia de Galicia. Século XX. Unha economía: dúas sociedades ed.). La Voz de Galicia. 
  261. Campos Álvarez, Xosé Ramón (2014). "Política Emigratoria Española entre 1945-1960: el caso gallego". Revista Gestao e Políticas Públicas: 417–438. 
  262. Palazón Ferrando, Salvador (1992). "La emigración española a América latina durante el primer franquismo (1939-1959). Interrupción y reanudación de una corriente tradicional". Anales de la Universidad de Alicante: Historia Contemporánea 8–9: 218–232. ISSN 0212-5080. 
  263. Hernández Borge, Julio (2012). "Mujeres y niños en la última fase de la emigración española a América". SEMATA. Ciencias Sociais e Humanidades 24: 451–469. ISSN 1137-9669. 
  264. 264,0 264,1 264,2 264,3 Vilar Ramírez, Juan Bautista (2000). "Las emigraciones españolas a Europa en el siglo XX. Algunas cuestiones a debatir" (PDF). Migraciones & Exilios: Cuadernos de la Asociación para el estudio de los exilios y migraciones ibéricos contemporáneos (en castelán) (1): 131–159. ISSN 1577-3256. 
  265. Bertrand, Jean René (1999). "La emigración gallega, ¿Sistema original?". SEMATA, Ciencias Sociais e Humanidades (USC) 11: 439–455. ISSN 1137-9669. 
  266. Suárez Castiñeira, María Luz; Parrado Freire, Alexandre Gaiferos (2011). A integracion das linguas rexionais ou minoritarias no Espazo Europeo de Educación Superior. Letras 54. Bilbao: Universidad de Deusto. p. 44. ISBN 978-84-9830-310-0. 
  267. Beiras Torrado, Xosé Manuel; López, Abel (1999). Os Movementos Migratorios” en A Poboación Galega no Século XX. Laiovento. p. 195. ISBN 9788489896574. 
  268. González Parente, Mariluz; Lombán Pazos, Marta (2000). Nais, xornaleiras e emigrantes. Universidade de Santiago de Compostela. p. 33. ISBN 84-8121-845-6. 
  269. Durán Villa, Francisco Ramón (1989). Veintiseis años de emigración gallega a Europa: de la estabilización a la integración en la C.E.E (1959-1986) (Actas do simposio internacional Otero Pedrayo e a Xeografía de Galicia ed.). A Coruña: Consello da Cultura Galega. p. 190. ISBN 84-87172-52-0. 
  270. Alonso, Bieito (1997). "Idade Contemporánea (século XXI)". Historia Xeral de Galicia. Edicións A Nosa Terra. p. 338. ISBN 84-89138-99-0. 
  271. Garrido Rial, Santiago (28/4/2019). "El gran éxodo a Suíza cumple 60 años". La Voz de Galicia (en castelán). Consultado o 27/9/2023. 
  272. 272,0 272,1 272,2 Hernández Borge, Julio (1976). "La emigración gallega a Europa". 112 2. Boletín de la Real Sociedad Geográfica: 359–372. ISSN 0210-8577. 
  273. Rodríguez Carballo, Noelia (2021). "La migración de la lengua gallega en Suíza" (PDF). Revista de la Consejería de Educación en Suíza (Alp.es. Consejería de Educación en Suiza y Austria) (1): 37. 
  274. Gessner, Volkmar (1974). Gastarbeiter in Gesellschaft und Recht (en alemán). C.H Beck. 
  275. López González, Rosa María (2010). Galiza en Suíza: aspectos dunha emigración. Confederación Intersindical Galega. p. 126. ISBN 978-84-614-0461-2. 
  276. Turmo, Iván (28/08/2010). "Medio siglo de emigración gallega a Suíza". Swissinfo. Consultado o 1/11/2023. 
  277. Sanz Lafuente, Gloria (2015). "Emigrantes industriosos: los trabajadores españoles y el "milagro económico alemán", 1960-1985". Revista de Historia Industrial (60): 173–216. ISSN 1132-7200. 
  278. Sánchez López, Francisco (1969). Emigración española a Europa. Madrid: Confederación Española de Cajas de Ahorro. 
  279. O 31 % dos traballadores da factoría Opel/Rüsselsheim en 1972 eran estranxeiros, deles, ao redor de 2 500 (un 26 %) procedían de España. Na empresa Bahlsen/Barsinghausen un 21 % do persoal (674) eran mulleres españolas en 1965. E no caso da factoría alimentaria Langnese-Iglo/Wunstorf dos 2 780 empregados o 47 % en 1970 eran estranxeiros, destes a metade turcos e a outra metade españois. Sanz Lafuente (2015), p.174
  280. Muñoz Sánchez, Antonio (2012). "Una introducción a la historia de la emigración española en la República Federal de Alemania (1960-1980)". Iberoamericana (en castelán). XII, número 46: 23–42. 
  281. Duroux, Rose (2002). "La emigración a Francia (segunda mitad del siglo XX). Unas reflexiones sobre retornos y reintegraciones". Hispania (en castelán) (CSIC) 211: 577–596. ISSN 1988-8368. 
  282. Alonso Antolín, María Cruz (1983). La emigración gallega asistida a la República Federal de Alemania, Francia y Suiza (en castelán). Ministerio de Trabajo y Seguridad Social. p. 14. ISBN 84-500-9332-5. 
  283. Sempere Souvannavong, Juan David (2000). "La disminución de la inmigrantes españoles en Francia". Revista de Estudios Geográficos LXI (239). 
  284. Xunta de Galicia (1994). "Informe. Colonia Gallega de residentes en países europeos. Evolución, repercusiones positivas de la Europa unida para los gallegos residentes en el exterior" (en castelán). Santiago de Compostela: Secretaria Xeral para as Relacións coas Comunidades Galegas: 4. 
  285. Olveira Olveira, Esther (2000). "A emigración española a Francia" (PDF). O interculturalismo na nova Europa. Xunta de Galicia. pp. 105–160. ISBN 84-453-2881-6. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 28 de outubro de 2023. Consultado o 28 de outubro de 2023. 
  286. Piera, Carlos (2012). "Cincuenta años de la emigración española en Holanda". Carta de España (en castelán) (686): 12–15. ISSN 0576-8233. 
  287. Aragón Bombín, Raimundo (1986). Panorama de la emigración española en Europa (en castelán). Madrid: Centro de Publicaciones del Ministerio de Trabajo y Seguridad Social. 
  288. 288,0 288,1 Durán Villa, Francisco Ramón (1985). La emigración gallega al Reino Unido. pp. 21–36. ISBN 8439852126. 
  289. Luís Botín, Marga de (1989). Españoles en el Reino Unido: breve reseña, 1810-1988. Emigración (en castelán) 1. Ministerio de Trabajo y Seguridad Social. 
  290. Monasor, Pablo (1988). "Españoles en Londres". Revista Carta de España (370). 
  291. Kabatek, Johannes (2022). El español en Suiza, con un apunte sobre su presencia en Liechtenstein (PDF). Universidad de Zurich. Archived from the original on 8 de novembro de 2022. Consultado o 18 de novembro de 2023. 
  292. "Anexo I: El español en Liechtenstein". Centro Virtual Cervantes. Consultado o 18/11/2023. 
  293. Plaza, Alejandra. "O centro español Apóstolo Santiago de Liechtenstein cumpre 40 anos cun marcado acento costeiro". Que pasa na Costa. Consultado o 18/11/2023. 
  294. Capel Sáez, Horacio (1967). Los estudios acerca de las migraciones interiores en España. p. 84. 
  295. "A acción cultural galega en Cataluña mantén desde hai anos unha vizosa actividade que renova os seus xeitos de actuación". Cultura Galega. Consultado o 29/09/2023. 
  296. González, Xosé (17/08/2021). "Galegos en Catalunya". Galicia Confidencial. Consultado o 29/09/2023. 
  297. García Duarte, Francisco (2007). El ideal de Blas Infante en Cataluña. Centro de Estudios Históricos de Andalucía. ISBN 978-84-930939-2-1. 
  298. García Manrique, E.; Ocaña Ocaña, C. La población inmigrante en en Área Metropolitana de Barcelona. 
  299. Estévez, Xosé (2018). "La inmigración gallega en Euskal Herria". Gara (en castelán). Consultado o 02/10/2023. 
  300. Ruiz Olabuenaga, José Ignacio; Blanco, Cristina (1994). La inmigración vasca. Análisis trigeneracional de 150 años de inmigración. Universidad de Deusto. ISBN 84-7485-318-4. 
  301. García-Sanz Marcotegui, Ángel; Mikelarena Peña, Fernando (2000). "Evolución de la población y cambios demográficos en Navarra durante el siglo XX". 16. Gerónimo de Uztáriz: 125–138. ISSN 1697-5081. 
  302. Iraola, Iker; Mateos, Txoli; Zabalo, Julen (2011). "Discursos sobre la integración. La inmigración al País Vasco en los años 1950-1970". Departamento de Sociología. Universidad del País Vasco 10 (3): 115–130. ISSN 1577-239X. 
  303. Ruiz Olabanuéga, José Ignacio (2001). Emigración gallega al País Vasco. Letras galegas en Deusto: dez anos de estudios galegos 1991-2001. p. 159-164. ISBN 84-7485-763-5. 
  304. Pérez-Caramés; et al. (2018). "La emigración española en tiempos de crisis (2008-2017): análisis comparado de los flujos a América Latina y Europa". Notas de Población (107): 11–40. [Ligazón morta]
  305. Barbulescu, Roxana; Bermúdez, Anastasia; Brey, Elisa (2015). "¿Vente para Europa, Pepe? La nueva emigración desde España en tiempos de crisis económica" (PDF). Panorama Social (22): 127–138. ISSN 1699-6852. 
  306. Dubert, Isidro (2019). "Agoiros e agoireiros da morte de Galicia". A morte de Galicia. Xerais. p. 62. ISBN 978-84-9121-590-5. 
  307. Bentolila, S.; Felgueroso, F.; Jansen, M.; Jimeno, J.F (2022). "Lost in recession: youth employment and earnings in Spain". SERIEs: Journal of the Spanish Economic Association (en inglés) 13 (1-2): 11–49. ISSN 1869-4195. doi:10.1007/s13209-021-00244-6. 
  308. Santos Ortega, Antonio (2013). "Fuga de cerebros y crisis en España. Los jóvenes en el punto de mira de los discursos empresariales" (PDF). AREAS. Revista Internacional de Ciencias Sociales (32): 125–137. 
  309. Toxo Asorei, Rocío (2022). Factores determinantes da emigración rural da poboación moza en Galicia no século XXI (tese). Universidade de Santiago de Compostela. Escola de Doutoramento Internacional (EDIUS). p. 120. 
  310. Vizoso, Sonia (12/07/2020). "La nueva diáspora gallega huye de la precariedad laboral". El País (en castelán). Consultado o 4/11/2023. 
  311. Parcero Mariño, Sergio (2022). Emigración galega en Suíza a partir de 2008: a cualificación no punto de mira (PDF). Universidade da Coruña. 
  312. Capote Lama, Alberto; Fernández Suárez, Belén (2021). "La Nouvelle Vague de la emigración española en Francia: proyectos migratorios y tipos de migrantes". Revista Española de Sociología: 1–24. ISSN 1578-2824. doi:10.22325/fes/res.2021.23. 
  313. Pérez-Caramés, Antía (2017). "Una nueva generación española en Alemania. Análisis de las motivaciones para la emigración bajo el manto de la crisis". Migraciones 43 (91-116). ISSN 2341-0833. 
  314. Alcalde; et al. (2014). "Las migraciones de españoles hacia los Estados Unidos en el siglo XXI: un análisis desde las migraciones cualificadas" (PDF). Camino Real (9): 13–38. ISSN 1889-5611. 
  315. Izquierdo, Mario; Jimeno, Juan F.; Lacuesta, Aitor (2015). "Spain: From immigration to emigration?" (PDF). Documentos de trabajo (en inglés) (Banco de España) 1503: [cómpre nº de páxina]. ISSN 1579-8666. 
  316. 316,0 316,1 González Laxe, Fernando; Martín Bermúdez, Federico; Martín Palmero, Federico (2012). "Deficiencias estruturais, emigración interrexional e fuga de cerebros: O caso de Galicia". Revista Galega de Economía 22 (2): 9–30. ISSN 1132-2799. 
  317. Blanco-Álvarez, José; González-López, Manuel (2022). "Emigration and brain drain in Galicia, 2001-2019". Revista Galega de Economía 31 (I). ISSN 1132-2799. doi:10.15304/rge.31.1.7961. 
  318. "Censo Electoral de españoles residentes en el extranjero (CERA): Por provincias" Instituto Nacional de Estadística (en castelán).
  319. Folgar de la Calle, José María; Martín Sánchez, Rita (1999). "Miradas cinematográficas sobre a emigración galega" (PDF). Semata. Ciencias Sociais e Humanidades (USC) 11: 421–438. ISSN 1137-9669. 
  320. Tajes, María P. (decembro de 2003). "El maquillaje de la emigración; Gallego de Miguel Barnet y su versión fílmica". CiberLetras: revista de crítica literaria y de cultura (en castelán) (10): 243–272. ISSN 1523-1720. 
  321. Martín Pérez, Sonia (2012). La representación social de la emigración española a Europa (1956-1975) (PDF). Ministerio de Empleo y Seguridad Social. p. 159. ISBN 978-84-8417-440-0. 

Véxase tamén editar

Bibliografía editar

Outros artigos editar