Pazos de Borbén

concello da comarca de Vigo, na provincia de Pontevedra

Coordenadas: 42°17′36″N 8°31′56″O / 42.29333, -8.53222

Pazos de Borbén é un concello da provincia de Pontevedra, pertencente á comarca de Vigo. Segundo o padrón municipal, en 2014 tiña 3.075 habitantes. O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é «pacense».

Pazos de Borbén
Bandeira de Pazos de Borbén---Escudo de Pazos de Borbén
Casa consistorial de Pazos de Borbén.jpg
Casa do Concello.
Situacion Pazos de Borbén.PNG
Situación
Xentilicio[1]pacense
Xeografía
ProvinciaProvincia de Pontevedra
ComarcaComarca de Vigo
Poboación2.999 hab. (2019)[2][3]
Área50,0 km²[3]
Densidade59,98 hab./km²
Entidades de poboación8 parroquias[4]
Capital do concelloPazos
Política (2019[5])
AlcaldeAndrés Iglesias Rodríguez (PPdeG[6])
Concelleiros
PPdeG: 6

Outros: AV 4, C's 2
Eleccións municipais en Pazos de Borbén
Uso do galego[7] (2011)
Galegofalantes65,56%
Na rede
https://pazosdeborben.gal/
concello@pazosdeborben.org
editar datos en Wikidata ]

DemografíaEditar

Censo total (habitantes) 3.075 (2014)
Menores de 15 anos 401 (13,04 %)
Entre 15 e 64 anos 1.943 (63.19 %)
Maiores de 65 anos 731 (23.77 %)

XeografíaEditar

O concello, de 50 km², abrangue oito parroquias e limita cos concellos de Redondela, Fornelos de Montes, Soutomaior, Mondariz, Ponteareas e Mos.

HidrografíaEditar

As augas do concello dan a tres concas: cara ao norte os ríos Barragán e Pequeno van dar ao Oitavén. Cara ao sur os ríos Borbén e Louro desembocan no río Miño. Cara ao oeste, o río Alvedosa desemboca en Redondela.

OrografíaEditar

O monte Galleiro (670 m) é o cumio máis elevado. Outros picos son o monte da Serra (616 m), A Pedra Quitiña (532 m) e o Outeiro do Mar (475 m).

ComunicaciónsEditar

Dista 23 e 25 km de Vigo e Pontevedra, respectivamente. A estación de ferrocarril máis próxima é a de Redondela, a 8 km de distancia, e o aeroporto de Peinador atópase a 15 km. En Pazos, capital municipal, conflúen dúas estradas provinciais. A PO-253 conecta con Mondariz e mais coa N-120 en Ponteareas. A PO-250 é a vía de comunicación principal, recentemente mellorada, que conecta a vila con Redondela e Fornelos de Montes e coa N-550.

ClimaEditar

O municipio pertence ao dominio climático oceánico-húmido con tendencia a aridez estival, con temperaturas moderadas e abundancia de precipitacións. O inverno, fresco, presenta unha temperatura media para o mes de xaneiro de 9,5 °C, e o verán, temperado, unha media de 21 °C, sendo a media anual de 14 °C, e a oscilación térmica non moi pronunciada (11,5 °C). Non supera os doce días de xeadas, que son máis frecuentes no sector suroriental. As precipitacións superan os 1.500 milímetros no ano, que se concentran nos meses de outono e de inverno.

Escudo e bandeiraEditar

Tanto o escudo como a bandeira, entraron en vigor oficialmente o 21 de abril do ano 1994, segundo o DECRETO 85/1994[8], do 8 de abril, polo que se aproba o escudo heráldico maila bandeira municipal do Concello de Pazos de Borbén (Pontevedra).

EscudoEditar

De azur (azul), un cruceiro de prata (branco), terrasado de sinople (verde). Ó timbre, coroa real pechada. O cruceiro branco sobre a terrasa, ou base verde, que figura nestas armas municipais xustificouse polo uso, aínda que non exclusivo certamente, que de tal figura fixo nos seus selos o concello de Pazos de Borbén, e probablemente desde a súa creación no ano 1836. Así efectivamente figura, cando menos, en diversas reproducións do selo municipal utilizado entre os anos 1847 e 1857, se ben se ignora a razón de traer ó mesmo este motivo tan pouco axeitado ó gusto heráldico.

BandeiraEditar

Cortada pola metade. Amarelo a porción superior e azul ultramar medio a inferior.

HistoriaEditar

Idade antigaEditar

Os primeiros xacementos arqueolóxicos atopados dan unha cronoloxía que vai dende o 3000 ó 1800 antes de Cristo, pero sen dúbida o marco cronolóxico que máis documentado está é a Idade de Bronce (1800 ó 600 a. d. C.). Nos séculos III e IV crese que Pazos de Borbén podería ser unha antiga poboación romana[9], coñecida como “Burbida”, pero hai desacordo entre os historiadores[10][11], xa que hai outros investigadores que din que Burbida, refírese ó barrio vigués do Berbés.[12]

Idade ModernaEditar

Durante o antigo réxime o territorio estaba dividido, entre as xurisdicións de Redondela Nova, entón baixo o feudo do arcebispo de Santiago de Compostela, e Soutomaior, dominio do duque homónimo, que formaban parte da antiga provincia de Tui.

Idade ContemporáneaEditar

O concello creouse tras a Constitución de Cádiz de 1812 e a consecuente substitución do antigo réxime pola administración municipal. Mantívose durante o reinado de Fernando VII de España, que supuxo a restauración do réxime señorial, e tras a recuperación definitiva do municipalismo en 1835 o concello integrouse na provincia de Pontevedra. A mediados do século XIX a súa capitalidade pasou de Borbén a Pazos de Borbén, e a finais desa centuria sumouse a freguesía da Ermida, que se segregou da de Pazos. Na actualidade forma parte do partido xudicial de Redondela.[13]

Durante o século XX houbo unha forte emigración cara a Suramérica, especialmente ao Brasil.

ArquitecturaEditar

IgrexasEditar

Igrexa de San Salvador de Xunqueiras, datada na idade moderna[14], feita a base de perpiaño granítico labrado e escuadrado, de planta basilical con ábsida cuadrangular. O teitume é a dúas, e catro augas con pináculos nos extremos. Na fachada principal, con pilastras nos laterais, hai unha porta de acceso enmarcada. Por riba dela aparece a imaxe do patrón no interior dunha fornela. Tamén aparece unha fiestra cadrada con derramo interno. O conxunto remata nunha espadana de recente factura de dous corpos con arcos de medio punto e remate en cruz tipo latina.

Igrexa de San Martiño de Nespereira, rematada no ano 1782[15] sobre outra anterior a base de perpiaño granítico labrado e escuadrado. Planta rectangular dunha soa nave e cuberta a dúas augas con tella curva do país. Presenta pináculos e contraforte nos muros laterais. Na fachada principal hai unha porta de acceso alintelada con molduras. Encima dela unha pequena fornela acolle a imaxe pétrea do patrón. Unha xanela cadrada con derramo interno dá paso a unha espadana de dous ocos con arcos de medio punto. O conxunto remata cunha cruz feita en pedra e dous pináculos laterais. Entre a espadana e a xanela destaca o emblema da Orde de Malta. De entre os restos da igrexa anterior consérvase unha seteira tapiada e unha inscrición que di E MCCCVI. No interior da edificación destacar unha lauda sepulcral. Fronte a fachada principal sitúase un cruceiro.

Igrexa de Santiago de Cuartos de Borbén[16], rematada en 1771, de estilo barroco[17] e consagrada a Santiago o Maior debido a que por aquí pasa un ramal do camiño de Santiago, de aí a súa consagración. Ademais, este lugar era tamén itinerario para os peregrinos que dende Soutomaior e Redondela viaxaban cara á Virxe da Franqueira. Tamén unha importante vía romana pasou por aquí nos primeiros séculos do primeiro milenio. A portada está formada por unha arco rebaixado rodeado por dúas columnas encostadas. Por enriba, nun fornelo, a figura de Santiago. Un torreón dun só corpo e con campanario levántase arriba e no centro do conxunto.

Igrexa parroquial de San Sadurniño de Amoedo[18], de orixe románica e situada no núcleo poboacional de Amoedo. A planta do templo é de cruz latina, conservando algunhas características da súa orixe románico; xa que sufriu algunhas transformacións ao longo da súa historia. O conxunto parroquial está formado por igrexa e cemiterio. No acceso ao cemiterio, nun lateral, foi rehabilitada a antiga pila bautismal de granito do s. XII-XIII.

Igrexa de San Pedro de Cepeda[19], do século XVIII feita a base de perpiaño e cachotería granítica. Posúe planta dunha soa nave con cuberta a dúas augas. A sancristía aparece acaroada a un dos muros laterais. A fachada principal presenta porta alintelada, unha fiestra e unha espadana de dous ocos con remate en cruz pétrea e pináculos nos laterais.

Adros e cemiteriosEditar

Ata principios do século XX os enterramentos realizábanse no chan destes recintos, formando as lápidas o enlousado do adro da Igrexa. Este tipo de cemiterios foron desaparecendo en tódalas parroquias de Pazos de Borbén, conservándose unicamente o de San Martiño de Nespereira.

Durante o século XX fóronse engadindo panteóns dentro do adro da igrexa. Un dos cemiterios máis coñecidos neste estilo é o de Xunqueiras, que destaca pola espectacularidade dos traballos en pedra dos seus grandes panteóns.

Petos de ánimasEditar

En canto ós petos de ánimas, destaca o da parroquia de Pazos, importante monumento relixioso de gran interese etnográfico. A súa construción fíxase no século XVIII. Está situado nunha encrucillada da parte central da parroquia. A devoción ás ánimas segue viva entre as xentes, que adoitan levarlles como ofrenda patacas e millo con formas raras.[10]

Este peto de ánimas intégrano unha base sobre a que se instalou un edículo con urna de remate semicircular, cun antepeito na parte inferior, onde se aloxa o limosnero, e acabada por unha cornixa moldurada, coroando o monumento varios pináculos de distintas facturas. En total mide 3 metros de altura por 1,3 metros de ancho. Dende un punto de vista arquitectónico, este peto de ánimas é moi semellante ó de Cortellas (Padróns, Ponteareas), aínda que, de menor desenvolvemento artístico[20].

CanastrosEditar

Agora xa en desuso, aínda que a maioría ben conservados, dan fe dun recente pasado agrícola na zona. Utilizábanse para gardar o grao e as colleitas, especialmente o millo. En xeral son de feitura coidadosa e elaborada e expresan a importancia que tivo para a subsistencia do labrego o que nel se gardaba.

Foxo de lobosEditar

Na parroquia de Moscoso atópanse os restos dun foxo que se utilizaba antigamente para a caza dos lobos. Esta construción estaba composta por dous muros de grandes dimensións que formaban unha uve converxendo nun punto onde existe un burato moi fondo no chan. Estes muros permitían conducir ó lobo ata dito burato, co obxectivo de deixalos sen posibilidades de fuxir.[10] A antigüidade desta construción non está determinada, mais sábese que deixou de utilizarse aproximadamente a finais do século XIX. A maioría das grandes pedras que formaban os seus muros foron desaparecendo cos anos, se ben aínda se poden observar pequenos restos desta construción[21].

Restos arqueolóxicosEditar

O asentamento de culturas prehistóricas é moi evidente, dada a multitude de gravados rupestres e castros atopados na súa área xeográfica. Atópanse en Pazos de Borbén multitude de gravados rupestres, importantes sinais de tempos antigos e testemuñas dunha historia moi remota.

Na parroquia de Amoedo son numerosos os lugares que teñen petróglifos de motivos xeométricos, como a Laxe das cruces dos Carballiños, os petróglifos de Masusán ou os de Alvedosa.

En Borbén existen gravados rupestres en Castro do Coto do Corno e tamén a coñecida Pedra das Teixiñas, que se atopa nas proximidades do parque-miradoiro do Santo Aparecido, e que posúe varios grupos de gravados. O máis significativo e se cadra o que amosa unha escena de apareamento entre dous cérvidos de gran cornamenta.

En Cepeda existen petróglifos de motivos xeométricos en Cavada de Santiago e en Valongos.

En Moscoso, na Casa da Rapadoira, no que se poden observar combinacións circulares e máis un posible pé humano. Na Laxe Escorregadoira da Lameira e no Outeiro do Mar existen cruciformes e cazoletas, pero poden ser de épocas históricas.

NaturezaEditar

Existe neste concello a ruta de sendeirismo coñecida como a senda da fraga do río Barragán PR-G164. Para comezar esta ruta hai que acceder pola estrada PO-252 (Mondariz-Moscoso), onde se atopa a parroquia de San Salvador de Xunqueiras. Desviarse no cruzamento que indica cara ao Torreiro. A 100 m atópase unha praza na que está o inicio do sendeiro. Deseñado arredor de conca do río Barragán, o seu trazado discorre a diferentes alturas pero mantén o río como eixo central.

Outro lugar digno de mención son as "levadas", situadas en Cuartos de Borbén. As levadas eran as canles artificiais creadas polo home para poder levar a auga dos ríos desde longas distancias cara ás zonas de regadíos e mesmo para a utilización de máquinas hidráulicas como os muíños, tan abundantes en Galicia[22]. En Cuartos de Borbén, a senda que discorre xunto a unha antiga levada foi remodelada para crear un paseo. Esta parte desde o quilómetro 9 da PO-253, onde o río do Pozo Negro cruza esta estrada.

EconomíaEditar

Até a década de 1970 a economía do concello era basicamente de subsistencia, baseada na agricultura e a gandería. Actualmente moita xente desprázase cara a Vigo, Redondela e Pontevedra, onde están as áreas industriais ou traballando no sector dos servizos.

O Polígono Industrial A Chan de Amoedo acolle empresas de alimentación, artes gráficas, fabricación de colchóns e construción. A zona industrial do concello conta cunha superficie de 139.863 metros cadrados inaugurada no 2006[10]

Galería de imaxesEditar

ParroquiasEditar

Galicia | Provincia de Pontevedra | Parroquias de Pazos de Borbén

Amoedo (San Sadurniño) | Borbén (Santiago) | Cepeda (San Pedro) | A Ermida (Nosa Señora da Anunciación) | Moscoso (San Paio) | Nespereira (San Martiño) | Pazos (Santa María) | Xunqueiras (San Salvador)

Lugares de Pazos de BorbénEditar

Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Pazos de Borbén vexa: Lugares de Pazos de Borbén.

NotasEditar

  1. Véxase no Galizionario.
  2. Instituto Nacional de Estadística, ed. (27 de decembro de 2019). "Cifras oficiales de población resultantes de la revisión del Padrón municipal a 1 de enero". Consultado o 2 de xuño de 2020. (en castelán).
  3. 3,0 3,1 Instituto Galego de Estatística. (2019) "Pazos de Borbén".Información municipal. Sociedade e poboación. Xunta de Galicia.Este produto emprega a API de datos do Instituto Galego de Estatística (IGE), pero non está certificado ou aprobado polo IGE.
  4. Nomenclátor de Galicia. Busca directa. Xunta de Galicia (Escribir o nome do concello e premer en Buscar)
  5. Resultado eleccións 2019
  6. Federación Galega de Municipios e Provincias (ed.). "Pazos de Borbén". www.fegamp.gal. Consultado o 15 de setembro de 2019. 
  7. Neira, Carlos. "Evolución do uso do galego por concellos". Arquivado dende o orixinal o 5 de decembro de 2019. Consultado o 14 de outubro de 2014. Fonte: IGE. Datos dispoñibles nas Táboas Dinámicas de Google 
  8. "D.O.G.A - Decreto 85/1994". Xunta de Galicia. 21/04/1994. p. 2130. Consultado o 23/08/2020. 
  9. Lamas, Jorge (02/05/2015). "Una tesis «cum laude» echa por tierra que Burbida fuese el nombre romano de Vigo". La Voz de Galicia. Consultado o 23/08/2020. 
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 "As voces das pedras". Concello de Pazos de Borbén. Consultado o 23/08/2020. 
  11. Saéz Taboada, Benito (2002). "APORTACIONES AL TRAZADO DE LA VÍA 19 DEL ITINERARIO DE ANTONINO A SU PASO POR GALICIA". Dialnet: 389–408. 
  12. González Crespán, César (29/08/2014). "La ciudad romana de Burbida". Astrovigo. Consultado o 23/08/2020. 
  13. Gran Enciclopedia Galega Silverio Cañada. Tomo XXXV. Ed. El Progreso. 2005. p. 110. ISBN 84-87804-26-8. 
  14. Franco, Óscar (14/02/2017). "Igrexa de San Salvador de Xunqueiras". Patrimonio Galego. Consultado o 23/08/2020. 
  15. "Igrexa de San Martiño de Nespereira". Xoán Arco da Vella. 26/11/2017. Consultado o 23/08/2020. 
  16. "Iglesia de Santiago de Cuartos de Borbén". Galicia Máxica. 03/03/2016. Consultado o 23/08/2020. 
  17. "Igrexa de Santiago de Borbén". Patrimonio Galego. 31/12/2016. Consultado o 23/08/2020. 
  18. "Iglesia parroquial de San Sadurniño de Amoedo". Turismo Rías Baixas. Consultado o 23/08/2020. 
  19. Franco, Óscar (21/12/2016). "Igrexa de San Pedro de Cepeda". Patrimonio Galego. Consultado o 23/08/2020. 
  20. Fernández Pintos, Julio. "El peto de ánimas de Santa María de Pazos". Archivos del Patrimonio Histórico Gallego. Consultado o 23/08/2020. 
  21. "Foxo dos lobos en Pazos de Borbén". Turismo de Galicia. 10/02/2014. Consultado o 23/08/2020. 
  22. "Levada de Casqueiros". Galicia Máxica. Consultado o 23/08/2020. 

Véxase taménEditar

Ligazóns externasEditar


 
 Este artigo sobre concellos de Galicia é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.
 Existen igualmente outros artigos relacionados con este tema nos que tamén podes contribuír.