Imperio Inca

(Redirixido desde "Inca")

O Imperio Inca foi o berce da civilización inca, a derradeira das tres grandes civilizacións precolombianas que conservou o seu Estado. A civilización inca xurdiu nas terras altas do Perú nalgún momento a principios do século XIII. As orixes do imperio remóntanse á vitoria dos quechuas sobre os chancas en 1438 e desapareceu no século XVI coa súa anexión ao Imperio Español en 1533, aínda que en 1537 houbo un intento de restaurar o imperio que foi sufocado polos españois en 1572.

Imperio Inca
Tawantinsuyu (en quechua)

1438–1533
 

 

Escudo

Expansión do Imperio Inca
Capital Cuzco
Lingua Quechua
aimará, puquina, jaqi, mochica e outras linguas.
Relixión relixión inca
Goberno Emperador, monarca absoluto
Sapa Inca
 • 1438–1471 Pachacuti
 • 1471–1493 Túpac Yupanqui
 • 1493–1527 Huayna Cápac
 • 1527–1532 Huáscar
 • 1532–1533 Atahualpa
Historia
 • Pachacuti crea Tawantinsuyu 1438
 • Conquista española liderada por Francisco Pizarro 1533
Superficie
 • 1527 2.000.000 km²
Poboación
 • 1527 est. 10.000.000 
     Densidade 5/km²

Unificou diversas culturas preincas da América do Sur e con elas constituíu o imperio máis extenso do continente americano. A súa historia e cosmovisión, unificadoras de todos os pobos do mundo coñecido, permitiu a Inca Garcilaso de la Vega facer un certo paralelo entre o Imperio Inca e o Imperio Romano pola súa traxectoria cultural e a súa pluralidade[1]

Tawantinsuyu é como se denominaba ao territorio que abranguía o imperio. No momento de máxima expansión preto de dous millóns de quilómetros cadrados entre o océano Pacífico e e selva amazónica, desde as proximidades de Pasto en Colombia ata o río Maule no Chile central. O imperio estivo dividido en catro suios: Chinchaysuio (Chinchay Suyu) ao norte, Collasuio (Qulla Suyu) ao sur, Antisuio (Anti Suyu) ao leste e Contisuio (Kunti Suyu) ao oeste. A capital do imperio era Cuzco, o embigo do mundo, nas terras altas do Perú, berce dos quechuas, fundadores do imperio.

No Imperio Inca falábanse distintas variedades das linguas quechuas. O nome deriva da palabra indíxena qishwa, zona temperada, e é unha imposición dos conquistadores españois; os incas chamárono runa simi, a lingua dos homes. Runa simi era a lingua popular, as clases dominantes falaban o inca simi ou puquina, unha variante extinta do quechua falada polos puquina e outras etnias do sur do actual Perú, que se cre era unha especie de lingua secreta da nobreza[2]. Máis tarde foi considerada como a lingua dos deuses pola crenza de que a familia real descendía directamente deles.

Moitas formas de culto locais persistiron coa chegada do imperio, a maioría relacionadas coas sagradas Huacas locais, pero os dirixentes impulsaron a adoración de Inti, o deus solar inca, e impuxeron a súa soberanía por encima doutros cultos como o de Pachamama[3]. Os incas consideraban o seu rei, o Sapa Inca, como o fillo do sol[4].

A economía inca foi descrita de maneira contraditoria por moitos expertos: feudal, escravista e socialista (aquí pode un elixir entre paraíso socialista e tiranía socialista)[5]. O Imperio Inca funcionou en gran parte sen diñeiro e sen mercados. Pola contra, o intercambio de bens e servizos baseouse na reciprocidade entre individuos, grupos e gobernantes incas. Os "impostos" consistían nunha obriga laboral das persoas para con o Imperio. Os gobernantes incas, que teoricamente posuían todos os medios de produción, correspondían garantindo o acceso á terra e aos bens e proporcionando alimentos e bebidas nas celebracións dos seus súbditos[6]

Algunhas características destacadas do Imperio Inca son: a súa arquitectura monumental, especialmente a cantaría; a extensa rede viaria que chegaba a todos os recunchos do imperio; os tecidos finos; o uso de cordas anudadas (quipu) para gardar e comunicar rexistros; innovacións agrícolas nun medio difícil; e a organización e xestión fomentada ou imposta á súa xente e ao seu traballo. Pero, paradoxalmente, carecían de moitas características que no Vello Mundo se consideran asociadas á civilización: non tiñan vehículos con rodas nin animais que poideran montar ou usar para tirar de carros e arados; eran expertos metalúrxicos pero descoñecían o ferro e o aceiro, usando o bronce para as súas ferramentas e utensilios; e, sobre todo, carecían dun sistema de escrita que foi esencial para a construción dos reinos e imperios europeos e para a transmisión do coñecemento e da civilización. A pesar destes supostos hándicaps, os incas aínda foron capaces de construír un dos maiores estados imperiais da historia humana[7].

Territorio, expansión e conquistasEditar

 
Expansión do imperio Inca.

O Imperio Incaico abranguía, no seu período de apoxeo (para 1532), unha parte significativa das actuais repúblicas de Colombia, Ecuador, Perú, Bolivia, Chile e Arxentina, con case 9.000 quilómetros de costa sobre o océano Pacífico e un territorio de máis de 2 millóns de km². Atribúese a máxima expansión aos grandes conquistadores incas Pachacuti e Túpac Yupanqui.

Para o norte, o Imperio Incaico estendíase ata o río Ancasmaio, ao norte da actual cidade de Pasto (Colombia).

Para o nordeste, estendíase ata a selva amazónica das actuais repúblicas de Perú e Bolivia, chegando a ser moi pouco nítidos os seus límites con esta debido ás esporádicas expedicións de exploración da selva por parte dos habitantes do Imperio.

Para o sueste, o Imperio Incaico chegou a cruzar a cordilleira dos Andes (o que en xeopolítica moderna se coñece como "encabalgarse") chegando un tanto máis aló do que agora son as cidades de Salta e Tucumán na actual Arxentina. O territorio inca da República Arxentina abranguía as actuais provincias de Mendoza, San Juan, San Luis, Córdoba, La Rioja, Catamarca, Tucumán, Santiago del Estero, Salta e Jujui.

Para o sur, existen probas de que o Imperio Incaico chegou a abranguer ata o río Biobío (actual rexión VIII de Chile), e aínda máis aló, onde debido ao frío imperante decidiron non avanzar máis, deixando ese territorio para os araucanos, orixinarios desas terras, a quen os Incas desprazaran desde a súa posición orixinal no que agora é a cidade de Santiago de Chile.

Para o oeste, se ben o Imperio Incaico limitaba co Océano Pacífico, hai quen argumenta que os Incas chegaron a manter, a pesar das limitacións navais da época, certa relación comercial con algún pobo da afastada Polinesia (Oceanía), aínda que actualmente descoñecese cal pobo sería este. Unha das persoas que defendeu esta teoría foi o defunto explorador difusionista noruegués Thor Heyerdahl)

Organización territorialEditar

 
Os catro suios do Imperio Inca.

O imperio consistiu en catro grandes rexións (suyos), que formaban no seu conxunto o Tahuantinsuio. Cada suyo estaba a cargo dun suyuyuq, que formaban parte do Concello Imperial.

O grupo Hanan (Alto), composto polos suyos:

O grupo Urin (Baixo), composto polos os suyos:

Cada suyo subdividíase en provincias (huamanis) correspondentes á área de cada grupo étnico. Estes, á súa vez, se subdividían en sayas. Cada saya incluía un número determinado de familias (ayllus).

PolíticaEditar

O tipo de goberno era monárquico teocrático, no que o emperador recibía o título de Sapa Inca. O criterio de formación do Imperio Inca estaba baseado na territorialidade, o mesmo que posteriormente formou parte da base xurídica do Imperio Español que, en resumidas contas, era unificar as catro grandes partes do mundo coñecido (que é a etimoloxía de Tahuantinsuio, nome da unidade política, equivalente ao Imperio europeo) no embigo do mundo (que é a etimoloxía de Cuzco, a capital).

Emperador (Inca)Editar

Artigo principal: Emperadores incas.

A estes gobernantes, aos que se lles atribuía unha orixe divina, acostuma asociarlles os títulos de Apu (Apu Inca) e Sapa (Sapa Inca): Divino Inca e Único Inca, respectivamente.

A capaccuna era a lista oficial de gobernantes da civilización Inca. Especulase que existiron máis gobernantes dos que esta acepta e que varios foron borrados da historia oficial do Imperio por distintos motivos, aínda que é improbábel. En total, foron 12 os emperadores Incas.

Contrario ao que se coida, Atahualpa (que gobernou de facto o Imperio Inca entre 1532 e 1533) non forma parte da capaccuna, xa que, a diferenza dos demais emperadores, nunca chegou a cinguir a mascaipacha (coroa imperial), único símbolo de poder imperial no Tahuantinsuio, outorgado polas panacas reais de Cuzco. Por tanto, é impropio chamarlle "Sapa Inca" a Atahualpa, como algunhas veces se titula.

Consello ImperialEditar

Máximo organismo dedicado á asesoría do Inca. Integrado por oito persoas:

CulturaEditar

Poden salientarse unhas características da súa civilización:

Filosofía comunitariaEditar

Unha parte das terras cultivadas eran dedicadas ao estado, ao Inca e ás persoas que non podían traballar como os vellos ou minusválidos. Había abundancia de produtos agrícolas como para alimentar cumpridamente todo o Imperio Incaico.

SociedadeEditar

As PanacasEditar

As panacas eran descendentes directos dun Inca reinante, excluíndo o sucesor e conservaban a momia do Inca falecido ao igual que as súas memorias, facendo uso de quipus, cantares e pinturas de xeración en xeración.

Hurin Cuzco
Panaca Inca
Chima panaca Manco Cápac
Raura panaca Sinchi Rocha
Awayni panaca Lloque Yupanqui
Uscamayta panaca Mayta Cápac
Apu Mayta Cápac panaca Cápac Yupanqui

Estas panacas reais, formaban, xunto cos ayllus, a elite cuzqueña. Tiveron un rol na política do incanato, sendo as súas alianzas e inimizades cruciais para a historia da capital inca. Dise que houbo outras panacas, as cales tiveron un papel importante en épocas anteriores. Unha nota curiosa sobre das panacas, é que se se lle engaden as panacas tradicionais, obtense un total de 8 panacas por cada dinastía, o cal é un número frecuente na organización andina dos ayllus por ser un múltiplo da dualidade e da cuadriplicación.

Hanan Cuzco
Panaca Inca
Wikak'iraw panaca Inca Rocha
Awkaylli panaca Yahuar Huaca
Suqsu panaca Wiracocha
Hatun ayllu Pachacútec Inca Yupanqui
Cápac ayllu Túpac Yupanqui
Tumipanpa panaca Huayna Cápac

HistoriaEditar

Artigo principal: Historia do Imperio Inca.

OrixeEditar

Mito de Manco Cápac e Mama OclloEditar

 
Manco Cápac nunha representación do século XVIII da escola de Cuzco.

Segundo o Inca Garcilaso da Vega, o mito conta que Manco Cápac e Mama Ocllo saíron do lago Titicaca como unha parella divina e foron ao norte no afán de encontrar o vale "escollido". Ao chegar ao cerro Wanakawri (ou Huanacaure), cerca do que sería un día Cuzco. A vara máxica que posuía o primeiro Inca fundiuse no chan. Era o sinal agardado, alí fundarían o Estado. Con esta parella de heroes civilizadores chegaron a orde, a cultura e mailas artes, e era o mesmo Sol o que infundía calor e poder aos seus fillos.

Considerase que este mito puido ser alterado por Garcilaso para ser amosado aos europeos.

Mito dos Irmáns AyarEditar

Cóntase que os irmáns Ayar saíron da cova Pacaritambo(Pousada da Produción, Pousada do Amencer ou Casa do Agachamento), no cerro Tambotoco. Este cerro posuía tres ventás:

  • Maras Toco do que proviña o grupo dos maras, os cales foron unha xeración sen pais (pico).
  • Sutic Toco da que procede o grupo de tampus
  • Capac Toco da que saíron 4 irmáns: Ayar Uchu, AyarAuca, Ayar Cachi e Ayar Manco.

Estes catro irmáns estaban acompañados por catro irmás: Mama Ocllo, Mama Huaco, Mama Raua e Mama Ipacura. As catro parellas buscaron polos Andes un lugar propicio para se establecer.

Debido a temores de que Ayar Cachi tiña poderes máxicos (derrubar cerros ca súa fonda ou crear quebradas) os tres irmáns desfixéronse deste convencéndoo que regresase ao Pacaritambo para que trouxera algunhas cousas que lle esqueceran. Unha vez dentro da cova, a entrada foi bloqueada.

Logo de anos de busca, os irmáns chegaron a Quirirmanta en onde celebraron un concello ao pe dun cerro. No concello decidiron que Ayar Uchu ficaría no lugar transformado nunha huaca, que recibiría o nome de Huanacauri. Esta transformación era un xeito de perpetuar a divindade ou sacralizar a unha personaxe, mais deste xeito, transformado en huaca, non podía comunicarse cos outros irmáns seus.

Ao chegar ao pobo de Matagua, Ayar Manco lanzou dúas varas de ouro para o norte, unha caeu en Colcabamba, mais debido á dureza da terra, a vara non se cravou no chan. A outra vara chegou a Guayanaypata. Foi neste lugar onde atoparon resistencia por parte dos seus poboadores, polo que tiveron que tornar a Matagua. Xa en Matagua, Ayar Manco ordenou a Ayar Auca poboar o lugar indicado pola vara. Auca voou para dito lugar, cumprindo a orde do seu irmán. Ao pisar o chan, Ayar Auca converteuse en pedra. Segundo as crenzas andinas, as guancas ou pedras eran indicadores de posesión.

Deste xeito Ayas Auca convértese no primeiro poboador do lugar tan desexado. Ayar Manco pasou a se chamar Manco Cápac

Os ChancasEditar

Situada entre os ríos Pampas e Pachachacas foi unha das culturas que se impuxo, aínda que non por moito tempo, ao poderío Inca. Lamentabelmente non hai unha data exacta sobre as batallas.

Porén, a máis importante foi documentada por Juan de Betanzos, quen casou coa Ñusta Añas Colque (princesa Inca). Betanzos recolleu cantares da familia da Ñusta. Dise que os Chancas dividironse en 3 grandes bandos, un deles dirixiuse ao Contisuio, liderado por Malma e Irapa. O segundo exército dirixiuse ao Antisuio, guiados por Yá Vilca e Toquelo Vilca. O terceiro bando dirixiuse directamente para Cuzco, conducido por Tumai Waraca e Astu Huaraca. Cando os Chancas chegaron a Vilcacunga, enviaron mensaxeiros a Cuzco facendo saber as súas intencións para cos Incas, ao saber isto, o Inca Viracocha fuxiu para o forte de Caquia Yaquiyaguanta, levando consigo aos seus fillos Urco e Socso.

En Cuzco ficou Cusi Yupanqui (antigo nome de Pachacútec), quen era un suposto fillo de Viracocha. Yupanqui quedou cos seus xenerais e serventes. Pachacútec enviou a 3 emisarios a pedir axuda aos curacas veciños, os cales negaron axuda debido aos temores para os Chancas. A pesar da negativa doutras curacas, a de Chañan Cury Coca axudou a Yupanqui. Xuntos crearon un foxo cuberto de ramas e terra arredor da cidade. Á madrugada seguinte, os Chancas descenderon do cerro Carmenca de súpeto, caendo pouco a pouco na trapa.

Segundo o mito, nun intre crucial da batalla, os purucaucas pasaron de ser simples pedras a feros soldados responsábeis da vitoria dos Incas. A fama foi tal que algunhas curacas xa se rendían só polo temor de ter que se enfrontar a tal inimigo.

Logo da vitoria, Yupanqui perseguiu os seus inimigos para se apoderar do seu estandarte. Os Chancas recuaron ata Ichopampa. Os curacas veciños de Cuzco ficaran no cumio dos cerros próximos á espera do resultado. Ao ver que o exército de Yupanqui iniciaba a persecución, estas curacas uníronse ás forzas vitoriosas. A segunda batalla tivo lugar en Ichopampa, onde os dous xefes Chancas foron asasinados, co que o exército Inca, xunto coas outras curacas veciñas unidas a estes desexosos de vitoria, apoderouse dun valioso motín, e consecuentemente abrindo o paso a un importante desenvolvemento do Imperio Incaico.

Datas importantesEditar

 
Funerais de Atahualpa, o derradeiro Sapa Inca do imperio (cadro do pintor peruano Luis Montero).

NotasEditar

  1. Gómez Suárez de Figueroa (2016). Comentarios reales de los Incas y otros textos. Penguin clásicos (en castelán). Penguin Random House Grupo Editorial Perú. ISBN 9786124325014. 
  2. "Quechua, gli ultimi Incas" (en italiano). Consultado o 29 de xaneiro de 2020. 
  3. Mangudai, Addison. "The Inca". All Empires (en inglés). Arquivado dende o orixinal o 20 de xaneiro de 2012. Consultado o 29 de xaneiro de 2020. 
  4. The National Foreign Language Center at the University of Maryland, ed. (29 de maio de 2007). "Andean Quechua Culture: The Inca". Precolumbian Cultures (en inglés). Arquivado dende o orixinal o 10 de novembro de 2009. Consultado o 29 de xaneiro de 2020. 
  5. La Lone, Darrell E. "The Inca as a Nonmarket Economy: Supply on Command versus Supply and Demand" (en inglés). p. 292. Consultado o 29 de xaneiro de 2020. ... feudal, slave, socialist (here one may choose between socialist paradise or socialist tyranny) 
  6. Morris, Craig; von Hagen, Adrianna (2011). The Incas: Lords of the Four Quarters (en inglés). Londres: Thames & Hudson. pp. 48–58. ISBN 9780500021217. 
  7. McEwan, Gordon F. (2006). Weeks, John M., ed. The Incas: New Perspectives. Understanding ancient civilizations (en inglés). ABC-CLIO. p. 5. ISBN 1-85109-574-8. 

Véxase taménEditar

BibliografíaEditar

  • Gasparini, Graziano & Margolies, Luise (1997). Arquitectura inka. Caracas: Centro de Investigaciones Históricas y Estéticas, Facultad de Arquitectura y Urbanismo, Universidad Central de Venezuela. 
  • Kamen, Henry. Imperio. ISBN 84-03-09316-0. 
  • Marzal, Manuel (2005). Religiones andinas. Colección: Enciclopedia Iberoamericana de Religiones 4. Madrid: Editorial Trotta. ISBN 978-84-8164-711-2. 
  • Ortiz Rescaniere, Alejandro (2006). Mitologías amerindias. Colección: Enciclopedia Iberoamericana de Religiones 5. Madrid: Editorial Trotta. ISBN 978-84-8164-858-4. 
  • Pease. Los últimos incas del Cuzco. 
  • Rostworowski, María. Enciclopedia Temática: Incas. ISBN 9972-752-00-3. 
  • Rostworowski, María (1995). Historia del Tahuantinsuyo. Lima: Instituto de Estudios Peruanos, IEP Ediciones. ISBN 9972-51-029-8. 
  • Rostworowski, María (1997). Pachacutec y la leyenda de los Chancas. Lima: Instituto de Estudios Peruanos, IEP Ediciones. 
  • Rostworowski, María. Historia de los incas. Lima: Prolibro - Asociación Editorial Bruño. 
  • Rowe, John H. (1946). Inca Culture at the Time of the Spanish Conquest. Handbook of South American Indians. Washington, Bureau of South American Ethnology. Bulletin 143, vol.2. 
  • Vargas, Angles. Historia del Cuzco. 
  • Villanueva Sotomayor, Julio R. (2001). El Perú en los tiempos modernos. Lima, Perú: Empresa Periodística Nacional S.A.C. 
  • Von Hagen. Realm of the Incas. 
  • VV. AA. Culturas prehispánicas. Muxica Editores. ISBN 9972-617-10-6. 
  • VV. AA. Historia Universal: América precolombina. Editorial Sol 90. ISBN 9972-891-79-8. 

Outros artigosEditar

Ligazóns externasEditar