Abrir o menú principal

Baiona

concello da provincia de Pontevedra

Coordenadas: 42°7′9.39″N 8°50′59.05″O / 42.1192750, -8.8497361

Baiona
Bandeira de Baiona---Escudo de Baiona
Vista do porto de Baiona desde Monterreal-cropped.jpg
Panorámica do porto de Baiona.
Situacion Baiona.PNG
Situación
Xentilicio[1]baionés/baionesa
Xeografía
ProvinciaProvincia de Pontevedra
ComarcaComarca de Vigo
Poboación12.134 hab. (2018)
Área34,5 km²
Densidade351,71 hab./km²
Entidades de poboación49
Capital do concelloBaiona
Política (2019[2])
AlcaldeCarlos Gómez Prado (PSdeG)
ConcelleirosBNG: 2
PPdeG: 6
PSdeG-PSOE: 6
Outros: NB 2, C's 1
Eleccións municipais en Baiona
Uso do galego[3] (2011)
Galegofalantes28,48%
Na rede
www.baiona.org

Baiona é un concello da provincia de Pontevedra, pertencente á comarca de Vigo. Segundo o Instituto Nacional de Estadística en 2015 tiña 12.072 habitantes. O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é baionés[4]. Limita cos concellos de Oia, Nigrán, Gondomar e Tomiño, e mais co océano Atlántico.

Índice

EtimoloxíaEditar

A orixe do topónimo Baiona foi, historicamente, froito de innumerábeis controversias. Estudos recentes[quen?] parecen relacionar a orixe deste co próximo río Baíña.[Cómpre referencia] O seu primeiro elemento "bai" derivaría do indoeuropeo "ibai" que significa veiga ou río. O segundo elemento "onna" procede do celta e significa fonte ou río, ou ben pode tratarse dun sufixo prerromano aumentativo. Así pois o topónimo de Baiona sería unha voz híbrida e tautolóxica coas posíbeis combinacións dos termos río, veiga ou fonte.[Cómpre referencia] Con todo, o nome usado ata 1201 foi o de Erizana.

XeografíaEditar

Limita cos concellos de Nigrán, Gondomar e Oia. Diferéncianse dúas zonas, o interior, que se ergue até altitudes que superan os 600 m no Alto da Groba e no alto da Gabiñeira e a costa, bañada polo océano Atlántico e con outeiros que permiten enxergar a ría e as Illas Cíes. A parte norte desta é rochosa e nela atópanse illotes como Illa Carral, Illa Negra ou Illas Polbeiras; na parte sur hai sobre todo praias.

Os ríos son todos pequenos, destacando o río da Groba, que, nun tramo, serve de límite con Gondomar e o río Miñor, que desauga na baía de Baiona. As temperaturas son suaves.

Praias
Nome Localización Parroquia  
2016
[5]
Imaxe
Praia Ladeira 42°6′49.71″N 8°49′40.83″O / 42.1138083, -8.8280083 Santa Cristina da Ramallosa    
Praia de Santa Marta 42°6′52.29″N 8°50′18.70″O / 42.1145250, -8.8385278 Baíña  
Praia da Ribeira 42°7′16.90″N 8°50′57.30″O / 42.1213611, -8.8492500 Baiona  
Praia de Barbeira 42°7′23.85″N 8°50′54.19″O / 42.1232917, -8.8483861 Baiona  
Praia dos Frades 42°7′32.68″N 8°51′6.63″O / 42.1257444, -8.8518417 Baiona    
Praia da Cuncheira 42°7′20.79″N 8°51′6.35″O / 42.1224417, -8.8517639 Baiona  

HistoriaEditar

Fundación e Idade AntigaEditar

Segundo a lenda, a vila de Baiona foi fundada no ano 140 a.C. por Diomedes de Etolia, fillo do fundador de Tui. Este deulle o nome de Abobriga.[6]

Nesta época, os romanos dominan á Península Ibérica e estes decidiron expulsar ós cartaxineses. Para combater as protestas, o cónsul Flavio Serviliano chegou ó recinto fortificado de Erizana, que era como entón se chamaba Baiona. Tamén no 60 a.C., Xulio César e as súas tropas, amarraron en Erizana para atacar ós herminios que estaban refuxiados nas Illas Cíes.

O rei visigodo Recaredo, conquístaa e anexiónaa ó seu reino.

Idade MediaEditar

 
Afonso VIII, por Oliveira, en Baiona.

Entre os anos 730 e 750, é dominada polos árabes. Pérdena grazas a Afonso I de Asturias, aínda que no 997 volve caer en mans árabes pola súa importancia xeográfica, por culpa do rei Almanzor.

O 7 de maio de 1201 o Afonso VIII de León e Galicia asina nas Illas Cíes, concedéndolle a Carta Póboa, na que se permite o troco de nome do primitivo núcleo Erizana a Baiona. Ademais concedeulle privilexios e foros ós habitantes, deixando de estar baixo ó Mosteiro de Santa María de Oia.

No 1331, foi atacada polo almirante portugués Pezaña e no 1370, Fernando I de Portugal fixa a súa residencia na fortaleza de Monterreal.

Logo de pasar por uns momentos de desfeita polas guerras e disputas, en 1425 Xoán II de Castela outorgoulle ao porto o privilexio, compartido coa Coruña, de carga e descarga de mercadorías procedentes do exterior.

En 1474, foi asaltada por Pedro Madruga, Pedro Álvarez de Soutomaior, e constrúe unha torre na fortaleza de Monterreal. E en 1475, o rei Afonso V de Portugal, xunto cos baioneses, réndese ante ós Reis Católicos.

O 1 de marzo de 1493 a carabela Pinta, capitaneada por Martín Alonso Pinzón e pilotada por Cristóbal García Sarmiento, logo de extraviarse no medio do Atlántico, tocou porto por primeira vez aquí ao regreso da primeira viaxe de Colón; sendo así, o primeiro lugar de Europa en ter a noticia do descubrimento de América.

Idade ModernaEditar

No 1497, os Reis Católicos concedéronlle ós 650 habitantes da vila a exención de servir na Armada de Castela, a licenza de emprender pola súa conta a guerra en corso e o dereito de vivir na fortaleza de Monterreal, para protexerse das invasións estranxeiras. Amais concedéronlle a Baiona os títulos de Nobre e de Leal Vila.

No século XVI, Baiona tomou importancia sendo cabeza de Partido. Os habitantes deixaron de vivir na fortaleza. No ano 1553, 56 navíos franceses atracaron no porto e no 1540, unha peste minguou a poboación. No ano 1585 o corsario inglés Francis Drake atracou na península de Santa Marta coa intención de tomar á península de Monterreal, mais os miñoranos (liderados por Pedro Sarmiento de Acuña, o Conde de Gondomar), acabaron coa súa intención.

O rei Filipe II, mercou o feudo do Val Miñor, e concedeulle os privilexios de exención para servir na Armada Real, a creación dunha Cátedra de Gramática e a armada de 1.000 soldados, para acabar cos piratas.

Nos século XVII e XVIII, Baiona converteuse no principal porto da costa sur galega e a costa norte portuguesa. Todo isto traía beneficios, pero tamén prexuízos como: porto onde se cre que amarraron os galeóns da batalla de Rande ou ser tomada polo mariscal francés Soult. Ademais, os baioneses axudaron na Reconquista de Vigo.

Idade ContemporáneaEditar

En 1823 deixou de ser a cabeza do Val Miñor, e constituíuse como tal o municipio de Baiona. En 1859 o Estado acabou coa fortaleza militar, abríndose unha poxa pública na que a adquiriu José Elduayen, marqués do pazo da Mercé. En 1880 Manuel Misa e Bertemati doou un edificio que pasou a funcionar como escola. O seu irmán, Ventura Misa, fundou en Xerez da Fronteira as adegas do viño de Xerez.

En 1910 colocouse a primeira pedra da Virxe da Rocha, e o 14 de setembro de 1930 inaugurouse a obra deseñada polo arquitecto Antonio Palacios. En 1936, logo do alzamento nacional, foron fusilados nove miñoranos en Baredo. En 1943 a casa consistorial instaurouse na casa da Correa.

En 1966 inaugurouse o Parador Nacional de Baiona, despois de mercarlle o Ministerio de Información e Turismo o castelo de Monterreal ós herdeiros de Brediñana.

 
Escudo de Baiona, no mercado de Sabarís.

SímbolosEditar

O escudo municipal foi aprobado mediante o Decreto 65/2005 de 31 de marzo e publicado no DOG (Diario Oficial de Galicia) o 15 de abril de 2005.[7] O boi fai referencia á Monte do Boi e a carabela representa La Pinta, o buque que arribou en Baiona coa nova do Descubrimento de América. Os escudos máis antigos atopados áchanse na capela de Santa Liberata, construída no ano 1695.

A bandeira municipal está composta por catro triángulos, os superiores e inferiores son azuis e os dereitos e esquerdos, vermellos. Data desde 1591, grazas a unha carta de Filipe II ó marqués de Cerralbo. O seu uso caeu a mediados do século XIX. Volveu ondear no concello en 1981.

DemografíaEditar

O 25 % da poboación vive na capital, Baiona.

Censo total 2014 12.072 habitantes
Menores de 15 anos 1.725 (14.29 %)
Entre 15 e 64 anos 8.147 (67.49 %)
Maiores de 65 anos 2.200 (18.22 %)
 
Evolución da poboación de Baiona   Fontes: INE e IGE.
1900 1930 1950 1981 2004 2009 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018
4.423 5.596 6.420 9.702 11.337 12.154 12.258 12.063 12.035 {{{13}}} {{{14}}}
(Os criterios de rexistro censual variaron entre 1900 e 2004, e os datos do INE e do IGE poden non coincidir.)

EconomíaEditar

A economía de Baiona está orientada cara ao turismo, destacando o Parador Nacional de Baiona, así como o comercio minorista. A agricultura é de autoconsumo, se ben tamén se venden localmente os produtos da horta. Hai pesca de baixura e marisqueo.

As empresas son do sector da alimentación, os transformados metálicos e a madeira e destacou a construción.

PatrimonioEditar

Rúas e camiñosEditar

Na parroquia de Baiona existen numerosas rúas e camiños.

No lugar de Cova Terreña: Dolores Agrelo, O Piñeiro, Bargiela, México, A Anunciada e O Carreiro.

No lugar de Loureiral: Monterreal, O Mariñeiro, Santísima Trindade, O Bosque.

No lugar da Percebelleira: Virxe da Rocha, San Roque, As Bouzas Trigas, As Cachadiñas, As Fontiñas, Santiago Apóstolo, O Carreiro, O Río da Veiga.

No lugar de San Antón: O Fabal, A Silveira, O Xestal.

No lugar de Baiona: Alférez Barreiro, Caixa de Aforros Municipal de Vigo, Porta da Vila, Carabela La Pinta, Padre Fernando, Cidade de Vigo, Conde, Ventura Misa, A Laxe, San Lourenzo, San Xoán, Santa Liberata, Cuba, Marqués de Quintanar, Palos de la Frontera, Santa Fe de Granada, Brasil, Venezuela, Ecuador, Uruguai, Tomás Mirambell, Joselín, Ramón y Cajal, Jesús Valverde, Elduayen, Diego Carmona, Vasco Gallego, Oia, Nigrán, Gondomar, A Guarda, O Rosal, Tomiño, Illas Cíes, Illas Estelas, Illa Carral, Arquitecto Palacios, Cristóbal García Sarmiento, Herminio Ramos, Laureano Salgado, Luis Calleja, O Cochiño, Pedro de Castro, Fonte de Ceta, Pornic, Vila do Bispo, Virxe do Pilar, Lorenzo de la Carrera, Hortas Reais, Xogo da Bola, Reloxo, Lagarteira, Boa Vista etc.

Festas municipaisEditar

DeporteEditar

A vila conta cun porto deportivo. O Erizana Club de Fútbol fundouse en 1950.

Vilas e cidades irmandadasEditar

Premios e recoñecementosEditar

  • Quality Coast Gold Award 2013 [8]
  • Sustainable Destinations Global "Top 100" 2014 [Cómpre referencia]
  • Vilas Mariñeiras [9]

Galería de imaxesEditar

Artigo principal: Galería de imaxes de Baiona.
Casa do concello. 
Porto de Baiona. 

Parroquias de BaionaEditar

Lugares de BaionaEditar

Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Baiona vexa: Lugares de Baiona.

NotasEditar

  1. Véxase no Galizionario.
  2. Resultado eleccións 2019
  3. Neira, Carlos. "Evolución do uso do galego por concellos". Consultado o 14 de outubro de 2014. 
  4. Costas González, X.-H. (2016): Os xentilicios de Galicia e dos outros territorios de lingua galega, páx. 41. Universidade de Vigo. ISBN 978-84-8158-706-7
  5. Fundación Europea de Educación Ambiental
  6. Concello de Baiona - Concellería de Turismo. "Historia de Baiona". Consultado o 08/11/2014. 
  7. Decreto 65/2005, do 31 de marzo, polo que se aproba o escudo do Concello de Baiona (Pontevedra)
  8. Concello de Baiona. "Calidade". Arquivado dende o orixinal o 27 de xuño de 2018. Consultado o 26 de xuño de 2018. 
  9. "Sistema Integral de calidad turística en destino (SICTED)". www.turismodebaiona.com. Arquivado dende o orixinal o 26 de xuño de 2018. Consultado o 2018-06-26. 

Véxase taménEditar

BibliografíaEditar