Foise co vento

Filme de 1939 dirixido por Victor Fleming

Foise co vento (en inglés: Gone with the Wind) é un filme estadounidense de 1939 dirixido por Victor Fleming. É un filme de xénero épico, histórico e romántico adaptado da novela homónima de 1936 escrita por Margaret Mitchell. Foi producido por David O. Selznick de Selznick International Pictures. Ambientado no sur dos Estados Unidos no contexto da guerra civil estadounidense e na era da reconstrución, o filme conta a historia de Scarlett O'Hara, a decidida filla do propietario dunha plantación de Xeorxia. Scarlett está namorada de Ashley Wilkes, quen está casado coa súa curmá, Melanie Hamilton, e conta o seu posterior matrimonio con Rhett Butler. Está protagonizado por Vivien Leigh (Scarlett), Clark Gable (Rhett), Leslie Howard (Ashley) e Olivia de Havilland (Melanie).

Foise co vento
Poster - Gone With the Wind 01.jpg
Póster da preestrea.
Ficha técnica
Título orixinalGone with the Wind
DirectorVictor Fleming
George Cukor (sen acreditar)
Sam Wood (sen acreditar)
ProdutorDavid O. Selznick
GuiónSidney Howard
Oliver H.P. Garrett (sen acreditar)
Ben Hecht (sen acreditar)
Barbara Keon (sen acreditar)
Jo Swerling (sen acreditar)
Baseado enGone with the Wind de Margaret Mitchell
IntérpretesClark Gable
Vivien Leigh
Leslie Howard
Olivia de Havilland
MúsicaMax Steiner
FotografíaErnest Haller
Lee Garmes (sen acreditar)
MontaxeHal C. Kern
James E. Newcom
EstudioSelznick International Pictures
Metro-Goldwyn-Mayer
DistribuidoraLoews Cineplex Entertainment[1]
EstreaFlag of the United States.svg 15 de decembro de 1939
Galicia 25 de xullo de 1986 (TVE)
24 de xuño de 2006 (TVG)
Duración220 minutos
234-238 minutos (coa overtura, entreacto e créditos)
OrixeEstados Unidos de América Estados Unidos
XéneroDrama
Orzamento3 850 000 dólares
Recadación390 000 000 dólares

A produción foi difícil dende o comezo. A rodaxe atrasouse dous anos por mor da determinación de Selznick de asegurar a Gable para o papel de Rhett Butler, e a "busca de Scarlett" levou a 1 400 mulleres a ser entrevistadas para o papel. O guión orixinal foi escrito por Sidney Howard e sufriu moitas revisións de varios guionistas nun intento de reducilo a unha lonxitude axeitada. O director orixinal, George Cukor, foi despedido pouco despois de que comenzase a filmación e foi substituído por Fleming, quen á súa vez foi substituído brevemente por Sam Wood mentres Fleming tomaba algo de tempo libre para recuperarse do esgotamento.

O filme recibiu valoracións positivas dende a súa estrea en 1939, aínda que algúns críticos considerárono longo de máis. O elenco foi amplamente eloxiado e moitos críticos encontraron a Leigh especialmente axeitada para o seu papel de Scarlett. Na 12ª edición dos Óscar, recibiu dez premios (oito en competición e dous honoríficos) de trece nomeamentos, incluíndo os premios de mellor filme, mellor director (Fleming), mellor guión adaptado (outorgado de maneira póstuma a Sidney Howard), mellor actriz (Leigh) e mellor actriz secundaria (Hattie McDaniel, a primeira afroamericana en gañar un Premio Óscar). Na súa época, estabeleceu récords para o número total de premios e nomeamentos.

Foise co vento gozou dunha gran popularidade cando foi estreado. Converteuse no filme con maiores ganancias realizado até daquela, e mantivo o récord durante máis dun cuarto de século. Cando a súa recadación é axustada á inflación monetaria, aínda é o filme con maior recadación da historia do cinema. Volveuse a estrear de maneira periódica ó longo do século XX e conseguiu un fondo arraigo na cultura popular. Aínda que o filme foi criticada como negacionismo histórico que glorifica a escravitude, tamén se lle atribúe o mérito de ter mudado a maneira na que os afroamericanos eran representados cinematograficamente. É considerado como un dos mellores filmes da historia, situándose entre os dez primeiros postos da lista das mellores películas estadounidenses segundo o American Film Institute. En 1989, a Biblioteca do Congreso dos Estados Unidos de América escolleuno para a súa preservación no National Film Registry.

Estreouse en galego na Televisión Española o 25 de xullo de 1986. Unha segunda versión en galego foi emitida por primeira vez na TVG o 24 de xuño de 2006.[2]

ArgumentoEditar

 
Scarlett e Rhett no baile de caridade.

Scarlett O'Hara (Vivien Leigh) vive nunha das grandes mansións do sur dos Estados Unidos. Está namorada de Ashley Wilkes (Leslie Howard), que no entanto está comprometido en matrimonio coa súa curmá, Melanie Hamilton (Olivia de Havilland). Está a piques de comezar a Guerra de Secesión e os mozos sureños mostran o seu entusiasmo por entrar en combate. Non así Rhett Butler (Clark Gable), un home atractivo que non ten máis interese que o seu propio beneficio. A Butler gústalle Scarlett, pero ela segue namorada de Ashley, que anuncia o seu compromiso con Melanie. Desenganada, Scarlett acepta a proposta de matrimonio de Charles (Rand Brooks), o irmán de Melanie, ao que despreza. Como consecuencia da guerra Scarlett, xa viúva, abandona Tara e instálase en Atlanta, onde Melanie espera noticias de Ashley. Ao longo dos anos, o espectador asiste á evolución vital da protagonista, unha loita constante por sobrevivir tanto ela como a súa familia. Scarlett fará uso de todas as súas artes femininas para conseguir os seus obxectivos, esquecendo ao mesmo tempo cales son os seus verdadeiros sentimentos cara a Rhett.

PersonaxesEditar

Plantación de Tara
En Twelve Oaks
En Atlanta
Papeis secundarios menores

Despois da morte de Olivia de Havilland, que intepreteou a Melanie Hamilton, en xullo de 2020 á idade de 104 anos, o único membro do elenco acreditado sobrevivente é Mickey Kuhn, que intepreta o fillo de Ashley e Melanie, Beau.[3][4]

ProduciónEditar

Antes da publicación da novela, varios executivos e produtoras de Hollywood negáronse a crear un filme baseado nela, incluíndo Louis B. Mayer e Irving Thalberg de Metro-Goldwyn-Mayer (MGM), Pandro Berman de RKO Pictures e David O. Selznick de Selznick International Pictures. A Jack L. Warner de Warner Bros gustoulle a historia, mais a súa grande estrela Bette Davis non estaba interesada, e Darryl Zanuck de 20th Century-Fox non ofrecera cartos abondos. Porén, Selznick cambiou de opinión logo de que o seu editor Kay Brown e o seu compañeiro empresario John Hay Whitney o instaron a mercar os dereitos do filme. En xullo de 1936, un mes despois de que fose publicada a novela, Selznick mercou os dereitos por 50 000 dólares.[5][6][7]

ElencoEditar

 
Imaxe publicitaria de Clark Gable e Vivien Leigh como Rhett e Scarlett.

A selección dos dous papeis protagonistas converteuse nunha tarefa complexa que demorou dous anos. Para o papel de Rhett Butler, Selznick quería a Clark Gable como protagonista, mais Gable estaba en contrato con MGM, quen nunca o cedeu a outros estudios.[5] Gary Cooper tamén foi considerado, mais Samuel Goldwyn, con quen Cooper estaba baixo contrato, negouse a prestalo.[8] Warner ofreceu un paquete de actores composto por Bette Davis, Errol Flynn e Olivia de Havilland para os papeis principais en troques dos dereitos de distribución.[9] Naquel momento, Selznick estaba determinado a conseguir a Gable e en agosto de 1938 chegou a un acordo co seu sogro, o xefe de MGM Louis B. Mayer: MGM proporcionaría a Gable e 1 250 000 dólares como metade do orzamento do filme, e en troques Selznick tería que pagar o salario semanal de Gable; a metade dos beneficios irían a MGM mentres que Loew's, Inc, empresa matriz de MGM, se encargaría de distribuír o filme.[5][8]

O acordo para a distribución a través de MGM significou atrasar o inicio da produción até finais de 1938, cando rematou o acordo de distribución de Selznick con United Artists.[8] Selznick aproveitou a demora para seguir a revisar o guión e, o que foi máis importante, xerar publicidade para o filme buscando a Scarlett. Selznick comezou un casting a nivel nacional no cal foron entrevistadas 1 400 descoñecidas. O esforzo custou 10 000 dólars e resultou inútil para o obxectivo principal de interpretar o papel, mais creou unha publicidade "invaluable".[5] As primeiras opcións para o papel foron Miriam Hopkins e Tallulah Bankhead, que foron consideradas como posibilidades por Selznick antes da compra dos dereitos do filme; Joan Crawford, quen tiña contrato con MGM, tamén foi considerada como como un posible emparellamento con Gable. Despois de chegar a un acordo con MGM, Selznick mantivo conversas con Norma Shearer, que era a estrela feminina máis importante de MGM daquela, mais finalmente a súa consideración foi desbotada. Katharine Hepburn fixo unha forte presión para obter o papel co apoio do seu amigo, George Cukor, que fora contratado para dirixir, mais Selznick vetouna porque sentiu que non era axeitada para o papel.[8][9][10]

Moitas actrices famosas, ou que axiña serían famosas, foron consideradas, mais só trinta e unha mulleres foron realmente sometidas a probas de cámara como Scarlett, incluíndo a Ardis Ankerson, Jean Arthur, Tallulah Bankhead, Diana Barrymore, Joan Bennett, Nancy Coleman, Frances Dee, Ellen Drew (como Terry Ray), Paulette Goddard, Susan Hayward (baixo o seu nome real Edythe Marrenner), Vivien Leigh, Anita Louise, Haila Stoddard, Margaret Tallichet, Lana Turner e Linda Watkins.[11] Aínda que Margaret Mitchell se negou a declarar publicamente a súa elección, a actriz que estivo máis preto de gañar a aprobación foi Miriam Hopkins, quen sintiu que Mitchell era o tipo de actriz axeitado para interpretar a Scarlett como estaba escrita no libro. Porén, Hopkins tiña uns trinta e pico anos nese momento e foi considerada maior de máis para o papel.[8][9][10] Catro actrices, incluíndo Jean Arthur e Joan Bennett, estaban aínda en consideración en decembro de 1938; porén, só dous finalistas, Paulette Goddard e Vivien Leigh, foron testadas en Technicolor, ámbalas dúas o 20 de decembro.[12] Goddard case gaña o papel, mais a controversia polo seu casamento con Charlie Chaplin fixo que Selznick cambiase de opinión.[5]

Selznick estivera considerando seriamente a Vivien Leigh, unha actriz nova inglesa que aínda era pouco coñecida nos Estados Unidos, para o papel de Scarlett dende febreiro de 1938 cando Selznick a viu en Fire Over England e A Yank at Oxford. O axente americano de Leigh era o representante en Londres da axencia de talento de Myron Selznick (encabezada polo irmán de David Selznick, un dos propietarios de Selznick International), e ela solicitara en febreiro que o seu nome fose considerado para o papel de Scarlett. No verán de 1938, os Selznicks estaban a negociar con Alexander Korda, con quen Leigh tiña contrato, para os seus servizos máis adiante ese mesmo ano.[13] O irmán de Selznick fixo arranxos para que se encontrasen por vez primeira a noite do 10 de decembro de 1938, cando se filmou o incendio de Atlanta. Nunha carta á súa esposa dous días despois, Selznick admitiu que Leigh era "o cabalo gañador para Scarlett", e despois dunha serie de probas en pantalla, a súa elección foi anunciada o 13 de xaneiro de 1939.[14] Xusto antes da rodaxe do filme, Selznick informou ó columnista Ed Sullivan: "Os pais de Scarlett O'Hara eran de orixe francesa e irlandesa. De forma idéntica, os pais de Miss Leigh son de orixe francesa e irlandesa".[15]

Un factor importante para Selznick durante o casting foi o persistente fracaso de Hollywood para retratar con precisión acentos sureños. O estudio cría que se o acento non se representaba con precisión podería resultar prexudicial para o éxito do filme. Selznick contratou a Susan Myrick (unha experta na fala, modos e costumes sureños que lle recomendou Mitchell) e a Will A. Price para adestrar ós actores a falar co arrastrado sureño. Mitchell eloxiou o traballo vocal do elenco, e sinalou a falta de críticas cando saiu o filme.[16][17]

GuiónEditar

Sobre o escritor orixinal do guión, Sidney Howard, a historiadora cinematográfica Joanne Yeck escribiu: "reducir as complexidades das épicas dimensións de Gone with the Wind era unha tarefa hercúlea... e a primeira presentación de Howard era longa de máis e requiriría cando menos seis horas de filme; ... o [produtor] Selznick quixo que Howard permanecese no set para facer revisións... mais Howard negouse a saír de Nova Inglaterra [e] como resultado, as revisións foron manexadas por unha gran cantidade de escritores locais".[18] Selznick despediu ó director George Cukor tres semanas despois de comezar a rodaxe e buscou a Victor Fleming, quen estaba a dirixir The Wizard of Oz naquela época. Fleming non estaba satisfeito co guión, polo que Selznick trouxo ó guionista Ben Hecht para reescribir todo o guión en cinco días. Hecht volveu ó borrador orixinal de Howard e ao final da semana conseguira revisar toda a primeira metade do guión. Selznick encargouse de rescribir a segunda parte el mesmo, mais atrasouse no proceso, polo que Howard volveu traballar no guión durante unha semana, refacendo varias escenas clave na segunda parte.[19]

 
David O. Selznick en 1940.

"No momento da estrea do filme en 1939, había dúbidas sobre quen debía recibir crédito na pantalla", escribiu Yeck. "Pero malia a cantidade de escritores e cambios, o guión final achegouse notablemente á versión de Howard. O feito de que só o nome de Howard aparecese nos créditos poide ter sido tanto un xesto á súa memoria como á súa escritura, xa que en 1939 Sidney Howard morreu ós 48 anos nun accidente de tractor agrícola, antes da estrea do filme."[18] Selznick, nun apuntamento escrito en outubro de 1939, discutiu os créditos do guión do filme: "Pódese dicir francamente que da cantidade relativamente pequena de material no filme que non é do libro, a maioría é miña persoalmente, e as únicas liñas orixinais de diálogo que non son miñas son algunhas de Sidney Howard e algunhas de Ben Hecht, e un par máis de John Van Druten. De súpeto, dubido que haxa dez palabras orixinais de [Oliver] Garrett en todo o guión. En canto á construción, isto é arredor dun oitenta por cento meu, e o resto divídese entre Jo Swerling e Sidney Howard, e Hecht contribuíu materialmente á construción dunha secuencia".[20]

De acordo co biógrafo de Hecht, William MacAdams, "Na maña do domingo, 20 de febreiro de 1939, David Selznick ... e o director Victor Fleming espertaron a Hecht para dicirlle que fora cedido por MGM e que debía ir con eles inmediatamente para traballar en Foise co vento, o cal Selznick comezara a rodar cinco semanas antes. A Selznick custáballe 50 000 dólares cada día que tiña que agardar pola reescritra do guión, e o tempo era esencial. Hecht estaba traballando naquel momento en At the Circus para os irmáns Marx. Lembrando o episodio nunha carta ao seu amigo o guionista Gene Fowler, dixo que el non lera a novela mais Selznick e o director, Fleming, non podían agardar a que o fixera. Interpretaban escenas baseadas no guión orixinal de Sidney Howard que necesitaban ser reescritas ás présas. Hecht escribiu: "Despois de interpretar e discutir cada escena, senteime na máquina de escribir a traballar. Selznick e Fleming, ansiosos por continuar coa súa actuación, seguiron apurándome. Traballamos deste xeito durante sete días, dedicando dezaoito a vinte horas ao día. Selznick negouse a deixarnos xantar, argumentando que a comida nos ía abrandar. Proporcionounos plátanos e cacahuetes salgados... así, o sétimo día completara, ileso, os primeiros nove carretes da epopea da guerra civil".

MacAdams escribiu, "É imposible determinar exactamente canto escribiu Hecht... Nos créditos oficiais presentados no Screen Writers Guild, Sidney Howard recibiu por suposto o crédito exclusivo na pantalla, mais engadíronse outros catros escritores... Jo Swerling por contribuír no planteamento, Oliver H. P. Garrett e Barbara Keon pola construción do guión e Hecht, polos diálogos..."[21]

RodaxeEditar

O "incendio" de Atlanta do tráiler do filme no relanzamento de 1961.

A fotografía principal comezou o 26 de xaneiro de 1939 e rematou o 1 de xullo, e os traballos de posprodución continuaron até o 11 de novembro de 1939. O director George Cukor, con quen Selznick tiña unha longa relación de traballo e que pasara case dous anos na preprodución de Foise co vento, foi substituído logo de menos de tres semanas de rodaxe.[9][nb 2] Selznick e Cukor xa estiveran en desacordo sobre o ritmo de rodaxe e o guión,[9][22] mais outras teorías atribúen a partida de Cukor á incomodidade de Gable a traballar con el. Emanuel Levy, biógrafo de Cukor, afirmou que Gable traballara no circuíto gai de Hollywood como un gigoló e que Cukor sabía do seu pasado, polo que Gable usou a súa influencia para que o despedisen.[24] Vivien Leigh e Olivia de Havilland souberon do despido de Cukor o día en que se filmou a escena do bazar de Atlanta, e a parella foi á oficina de Selznick co seu traxe completo e imploroulle que cambiara de opinión. Victor Fleming, que estaba a dirixir The Wizard of Oz, foi chamado dende MGM para completar o equipo, aínda que Cukor continuou en privado como adestrador de Leigh e De Havilland.[19] Outro director de MGM, Sam Wood, traballou durante dúas semanas de maio cando Fleming deixou temporalmente a produción por mor do esgotamento. Aínda que algunhas das escenas de Cukor volvéronse filmar máis tarde, Selznick estimou que "tres sólidos carretes" do seu traballo permanecían no filme. Ao final da rodaxe, Cukor fixera dezaoito días de filmación, Fleming noventa e tres e Wood veinte e catro.[9]

O fotógrafo de cinema Lee Garmes comezou a produción, mais o 11 de marzo de 193, logo dun mes de rodaxe de imaxes que Selznick e os seus asociados consideraron como "demasiados escuras", foi substituído por Ernest Haller, traballando co fotógrafo de Technicolor Ray Rennahan. Garmes completou o primeiro terzo do filme, case toda a trama anterior a que a personxe de Melanie dese a luz, mais non recibiu o crédito.[25] A maior parte da filmación realizouse no terreo coñecido como "the back forty" de Selznick International, con tódalas escenas localizadas en California, a maioría delas no condado dos Ánxeles ou no veciño condado de Ventura.[26] Tara, a plantación sureña ficticia, existía só como unha fachada de madeira contrachapada e papel maché construída no terreo do estudio Selznick.[27] Para o incendio de Atlanta, construíronse novas fachadas falsas fronte aos numerosos e vellos decorados abandonados do terreo traseiro de Selznick, sendo o propio Selznick quen manexou os controis dos explosivos que os incendiaron.[5] As fontes da época estimaron os custos de produción en 3,85 millóns de dólares, o que o convertía no segundo filme máis caro feito ata ese momento, só por detrás de Ben-Hur (1925).[28][nb 3]

Aínda que persiste a lenda persiste de que o Código Hays multou a Selznick con 5 000 dólares por usar a palabra "damn" ("maldita sexa") nunha das liñas de Butler, en realidade a xunta do Motion Picture Association aprobou unha emenda do Código de Produción o 1 de novembro de 1939, o cal prohibiu o uso das palabras "hell" (inferno) ou "damn" (maldición) agás cando o seu uso "sexa esencial e requirido para a representación, no contexto histórico axeitado, de calquera escena ou diálogo baseado en feitos históricos ou folclore... o unha cita dunha obra literaria, sempre que non se permita ningún uso que sexa intrinsecamente obxectable ou que ofenda o bo gusto". Con esta emenda, a Production Code Administration non tivo máis obxeccións á liña final de Rhett.[30]

Galardóns e nomeamentosEditar

Premios Oscar 1939Editar

Categoría Receptor/a Resultado
Óscar ó mellor filme Gañador
Óscar ó mellor director Victor Fleming Gañador
Óscar ó mellor actor Clark Gable Nomeamento
Óscar á mellor actriz Vivien Leigh Gañadora
Óscar á mellor actriz secundaria Hattie McDaniel Gañadora
Óscar á mellor actriz secundaria Olivia de Havilland Nomeamento
Óscar ó mellor guión orixinal Gañador
Óscar á mellor dirección de arte Gañador
Óscar á mellor fotografía Gañador
Óscar á mellor montaxe Gañador
Óscar ós mellores efectos visuais Nomeamento
Óscar á mellor banda sonora Nomeamento
Óscar ó mellor son Nomeamento

Premios National Filme Preservation Board (1939)Editar

Categoría Receptor/a Resultado
Premio NFPB á mellor actriz Vivien Leigh Gañadora

Premios People's Choice Awards (1989)Editar

Categoría Receptor/a Resultado
People's Choice Awards, USA Mellor película de todos os tempos Gañadora

Dobraxe ao galegoEditar

A primeira dobraxe ao galego de Foise co vento emitiuna Televisión Española en Galicia o 25 de xullo de 1986. Nesa primeira versión a frase de despedida de Rhett Butler foi: “Francamente, querida, non é cousa miña”. Houbo que esperar practicamente 20 anos, o 24 de xuño do 2006, para que Televisión de Galicia emitise o filme e escoitar a frase tal e como se escoita nesta nova dobraxe: "Francamente, querida, non me importa".

En ambas as dúas dobraxes, Charo Pena interpretou a Scarlett O'Hara. Alfonso Valiño puxo a súa voz nas dúas dobraxes a Rhett Butler. A directora de dobraxe no ano 1985 foi Dorotea Bárcena no estudio Imaxe Galega (Santiago de Compostela).[31] Na dobraxe do 2006 dirixiu Xerardo Couto no estudio de dobraxe Studio XXI (A Coruña).[32]

NotasEditar

  1. 1,0 1,1 Os créditos ao comezo do filme conteñen un erro: George Reeves aparece "como Brent Tarleton", mais interpreta a Stuart, mentres que Fred Crane figura "como Stuart Tarleton", pero interpreta a Brent.[1]
  2. Dunha carta privada da xornalista e asesora técnica no set Susan Myrick a Margaret Mitchell en febreiro de 1939:
    George [Cukor] finalmente contoumo todo. Odiaba moito [deixar a produción] dixo, pero non podía facer outra cousa. En efecto, dixo que é un artesán honesto e que non pode facer un traballo a menos que saiba que é un bo traballo e sente que o traballo actual non é o axeitado. Durante días, díxome que logo de analizar as présas sentía que estaba fallando... a cousa non fixo clic como debería. Pouco a pouco foise convencendo de que o guión era o problema... O mesmo David [Selznick] cre que EL está a escribir o guión ... E George tomou continuamente o guión do día a día, comparou a versión de [Oliver] Garrett-Selznick coa de [Sidney] Howard, xemeu e tratou de mudar algunhas partes volvendo ao guión de Howard. Mais rara vez podía facer mucho coa escena... Así que George díxolle a David que non traballaría máis se o guión non era mellor e que quería recuperar o guión de Howard. David díxolle a George que era un director, non un autor e que el (David) era o produtor e o xuíz do que é un bo guión... George díxolle que era un director, e un moi bo e que non deixaría poñer o seu nome nun filme pésimo ... E o torpe David dixo: "Está ben, lisca![22]
    Selznick xa estivera descontento con Cukor ("un luxo moi caro") por non ser máis receptivo ás indicacións de Selznick, malia que Cukor estivera con salario dende comezos de 1937. Nun memorando confidencial escrito en setembro de 1938, Selznick facía as beiras coa idea de substituílo con Victor Fleming.[20] Louis B. Mayer estivera tratando de substituír a Cukor cun director de MGM dende que as negociacións entre os dous estudios comenzaron en maio de 1938. En decembro de 1938, Selznick escribiu á súa esposa sobre unha chamada telefónica que tivo con Mayer: "Durante a mesma conversa, o seu pai intentou sacar a George de Foise co vento".[23]
  3. Time declara que Hell's Angels (1930), dirixido por Howard Hughes, custou máis, pero máis tarde revelouse que esa información era incorrecta; as contas de Hell's Angels amosan un custo de 2.8 millóns de dólares, mais Hughes publicitou uns custos de 4 millóns de dólares para vendelo nos medios de comunicación como o filme máis caro xamais feito ata ese momento.[29]

ReferenciasEditar

  1. 1,0 1,1 "Gone With the Wind". The American Film Institute Catalog of Motion Pictures. American Film Institute. Arquivado dende o orixinal o 12 de agosto de 2020. Consultado o 12 de xaneiro de 2013. 
  2. "Foise co vento na TVG". Arquivado dende o orixinal o 07 de setembro de 2013. Consultado o 28 de agosto de 2013. 
  3. Noland, Claire (8 de abril de 2014). "Mary Anderson Dies at 96; Actress had Role in 'Gone With the Wind'". Los Angeles Times. Arquivado dende o orixinal o 20 de maio de 2019. Consultado o 8 de abril de 2014. 
  4. Staskiewicz, Keith (26 de xullo de 2020). "'Gone With the Wind' star Olivia de Havilland dies at 104". Entertainment Weekly. Arquivado dende o orixinal o 28 de xullo de 2020. Consultado o 26 de xullo de 2020. 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Friedrich, Otto (1986). City of Nets: A Portrait of Hollywood in the 1940s. Berkeley e Os Ánxeles: University of California Press. pp. 17–21. ISBN 978-0-520-20949-7. 
  6. "The Book Purchase". Gone with the Wind Online Exhibit. University of Texas at Austin: Harry Ransom Center. Arquivado dende o orixinal o 2 de xuño de 2014. 
  7. "The Search for Scarlett: Chronology". Gone with the Wind Online Exhibit. University of Texas at Austin: Harry Ransom Center. Arquivado dende o orixinal o 2 de xuño de 2014. 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Lambert, Gavin (febreiro de 1973). "The Making of Gone with the Wind, Part I". The Atlantic Monthly. Arquivado dende o orixinal o 21 de maio de 2013. Consultado o 7 de marzo de 2013. 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 "Gone with the Wind (1939) – Notes". TCM database. Turner Classic Movies. Arquivado dende o orixinal o 10 de marzo de 2016. Consultado o 16 de xaneiro de 2013. 
  10. 10,0 10,1 Miller, Frank; Stafford, Jeff. "Gone with the Wind (1939) – Articles". TCM database. Turner Classic Movies. Arquivado dende o orixinal o 26 de setembro de 2013. 
  11. "The Search for Scarlett: Girls Tested for the Role of Scarlett". Gone with the Wind Online Exhibit. University of Texas at Austin: Harry Ransom Center. Arquivado dende o orixinal o 5 de xaneiro de 2014. 
  12. Haver, Ronald (1980). David O. Selznick's Hollywood. New York: Alfred A. Knopf. ISBN 978-0-394-42595-5. 
  13. Pratt, William (1977). Scarlett Fever. New York: Macmillan Publishers. pp. 73–74, 81–83. ISBN 978-0-02-598560-5. 
  14. Walker, Marianne (2011). Margaret Mitchell and John Marsh: The Love Story Behind Gone With the Wind. Peachtree Publishers. pp. 405–406. ISBN 978-1-56145-617-8. 
  15. Selznick, David O. (7 de xaneiro de 1939). "The Search for Scarlett: Vivien Leigh – Letter from David O. Selznick to Ed Sullivan". Gone with the Wind Online Exhibit. University of Texas at Austin: Harry Ransom Center. Arquivado dende o orixinal o 28 de outubro de 2013. 
  16. Cella, Claire. "Fan Mail: Producing Gone With the Wind". Harry Ransom Center. Arquivado dende o orixinal o 01 de agosto de 2020. Consultado o 22 de xuño de 2020. 
  17. Crenshaw, Wayne (11 de novembro de 2016). "Without her, the 'Gone With the Wind' film might not have sounded as Southern". The Macon Telegraph. Arquivado dende o orixinal o 26 de xullo de 2020. Consultado o 28 de setembro de 2019. 
  18. 18,0 18,1 Yeck, Joanne (1984). "American Screenwriters". Dictionary of Literary Biography. Gale. 
  19. 19,0 19,1 Bartel, Pauline (1989). The Complete Gone with the Wind Trivia Book: The Movie and More. Taylor Trade Publishing. pp. 6469, 127 & 161172. ISBN 978-0-87833-619-7. 
  20. 20,0 20,1 Selznick, David O. (1938–1939). Behlmer, Rudy, ed. Memo from David O. Selznick: The Creation of Gone with the Wind and Other Motion Picture Classics, as Revealed in the Producer's Private Letters, Telegrams, Memorandums, and Autobiographical Remarks. New York: Modern Library (publicado o 2000). pp. 179–180 & 224–225. ISBN 978-0-375-75531-6. 
  21. MacAdams, William (1990). Ben Hecht. Nova York: Barricade Books. pp. 199–201. ISBN 978-1-56980-028-7. 
  22. 22,0 22,1 Myrick, Susan (1982). White Columns in Hollywood: Reports from the GWTW Sets. Macon, Georgia: Mercer University Press. pp. 126–127. ISBN 978-0-86554-044-6. 
  23. Eyman, Scott (2005). Lion of Hollywood: The Life and Legend of Louis B. Mayer. Robson Books. pp. 258–259. ISBN 978-1-86105-892-8. 
  24. Capua, Michelangelo (2003). Vivien Leigh: A Biography. McFarland & Company. pp. 59–61. ISBN 978-0-7864-1497-0. 
  25. Turner, Adrian (1989). A Celebration of Gone with the Wind. Dragon's World. p. 114. 
  26. Molt, Cynthia Marylee (1990). Gone with the Wind on Film: A Complete Reference. Jefferson, NC: McFarland & Company. pp. 272–281. ISBN 978-0-89950-439-1. 
  27. Bridges, Herb (1998). The Filming of Gone with the Wind. Mercer University Press. PT4. ISBN 978-0-86554-621-9. 
  28. "Cinema: G With the W". Time. 25 de decembro de 1939. pp. 12 & 7. Arquivado dende o orixinal o 12 de novembro de 2013. Consultado o 6 de xullo de 2011. 
  29. Eyman, Scott (1997). The Speed of Sound: Hollywood and the Talkie Revolution, 1926–1930. Simon & Schuster. p. 253. ISBN 978-0-684-81162-8. 
  30. Leff, Leonard J.; Simmons, Jerold L. (2001). The Dame in the Kimono: Hollywood, Censorship, and the Production Code. University Press of Kentucky. p. 108. 
  31. Uvigo.tv (ed.). "Historia da dobraxe en Galicia". Consultado o 11 de xaneiro de 2015. 
  32. "XXV Anos de dobraxe" (PDF). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 12 de maio de 2021. 

Véxase taménEditar

BibliografíaEditar

Ligazóns externasEditar