Octavio Augusto

primeiro emperador romano
(Redirección desde «Augusto»)

Gaius Iulius Caesar Octavianus Augustus, chamado tamén César Augusto e Octavio Augusto, nado en Roma o 23 de setembro do 63 a. C. e finado o 19 de agosto do 14,[n. 1] foi o primeiro emperador romano. Gobernou desde o ano 27 a. C. ata a súa morte no 14 d. C.,[n. 2] tras un prolongado reinado de catro décadas. É coñecido por ser o fundador do Principado Romano, que é a primeira fase do Imperio Romano, así mesmo é considerado un dos maiores líderes da historia da humanidade.[1]

Octavio Augusto
Emperador romano
Hw-augustus.jpg
Octavio Augusto
16 de xaneiro de 27 a. C.-19 de agosto de 14 d. C.

Reinado16 de xaneiro de 27 a.C.-19 de agosto de 14 d.C.
Nome completoGaius Octauius Thurinus
(ata a súa adopción por parte de Xulio César no 44 a.C.)
Gaius Iulius Caesar
(dende o 44 ao 27 a.C.
Gaius Iulius Caesar Octavianus Augustus
(dende o 27 a.C. ata a súa morte)
Nacemento23 de setembro do 63 a.C.
Roma (República Romana)
Falecemento19 de agosto de 14 d.C. (75 anos)
Nola (Imperio romano)
SepulturaMausoleo de Augusto
PredecesorCargo de nova creación
SucesorTiberio
ConsorteClodia Pulcra (?-40 a. C.)
Escribonia (40 a. C. 38 a. C.)
Livia Drusila (38  . C.-14 d. C.)
DescendenciaXulia a Maior;
Caio César (adoptivo);
Lucio Xulio César (adoptivo);
Tiberio (adoptivo)
ProxenitoresCaio Octavio Turino; adoptado por Xulio César
Atia Balba Cesonia

Na rede
Find a Grave: 8215554 Editar o valor em Wikidata

Nado baixo o nome de Caio Octavio (Gaius Octavius), foi adoptado polo seu tío avó Xulio César no seu testamento do ano 44 a. C. No 27 a. C. o senado romano concedeu a Octavio usar o cognomen de «Augusto», e por conseguinte converteuse en Emperador César Augusto (Imperator Caesar Augustus).[n. 3] Por mor dos varios nomes que ostentou, é común chamalo «Octavio» ao referirse aos sucesos acontecidos entreos anos 63 e 44 a. C. e «Augusto» despois do 27 a. C. Nas fontes gregas, Augusto é coñecido como Ὀκταβίος (romanizado «Octavíos», galeguizado «Octavio»), Καῖσαρ (romanizado «Kaisar», galeguizado «César»), Αὔγουστος (romanizado «Augoustos», galeguizado «Augusto») ou Σεβαστός (romanizado «Sebastós», galeguizado «Venerable», tradución literal de Augustus), dependendo do contexto.

O mozo Octavio converteuse en herdeiro de Xulio César tras o asasinato deste no 44 a. C. Un ano despois, no 43 a. C., conformou xunto con Marco Antonio e Lépido unha ditadura militar coñecida como o Segundo Triunvirato. Como triunviro, Octavio gobernou Roma e a maior parte das súas provincias[n. 4] como un autócrata, facéndose co poder consular tras as mortes dos cónsules Aulo Hircio e Caio Vibio Pansa e facéndose reelixir a si mesmo todos os anos. Tempo despois, o triunvirato iríase rompendo ante as ambicións dos seus creadores: Lépido foi obrigado a exiliarse, mentres que Marco Antonio terminou suicidándose tras a súa derrota na batalla naval de Accio fronte á frota de Octavio, dirixida por Agripa no 31 a. C.

Coa desaparición do Segundo Triunvirato, Octavio restaurou os principios da República, co que o poder gobernamental pasou a establecerse no Senado, aínda que na práctica el retería o seu poder autocrático. Pasaron varios anos para que se chegase a determinar a estrutura exacta pola cal unha entidade republicana podería ser dirixida por un único gobernante; o resultado pasou a coñecerse como o Principado. O título imperial nunca chegou a considerarse como un cargo similar ao que significara a ditadura romana da República, e que César e Sila ostentaran con anterioridade; Augusto rexeitou formalmente devandito cargo despois de que a sociedade romana «rogáselle que asumise a ditadura».[2] Por lei, Augusto contaba con toda unha colección de poderes perpetuos conferidos polo Senado, incluíndo aqueles relativos ao tribuno da plebe e o censor. Ocupou o consulado ata o ano 23 a. C.[3] Doutra banda, o seu poder real foi crecendo grazas ao seu poder económico e aos recursos obtidos das súas conquistas, creando relacións de clientela ao longo do Imperio romano,[n. 5] e gañándose a lealdade de moitos soldados e veteranos militares, a autoridade implícita nas moitas honras e títulos que lle eran concedidos polo Senado,[4] e o respecto da xente. O control de Augusto sobre a maioría das lexións de Roma existentes supuxo unha ameaza armada que podía ser usada contra o Senado, permitíndolle desta forma coaccionar as decisións do mesmo. Con este poder para eliminar a oposición senatorial mediante o uso de armas, o Senado pasou a adoptar un perfil dócil cara ao seu status soberano. O seu reinado por medio do clientelismo, o poder militar e a acumulación dos cargos propios da extinta República, converteuse no modelo para seguir para os posteriores gobernantes.

O mandato de Augusto iniciou unha era de paz relativa coñecida como a Pax romana ou Pax Augusta (na súa honra). Salvo polas constantes guerras fronteirizas, e coa excepción dunha guerra civil de sucesión imperial que durou un ano,[5] a sociedade do Mediterráneo gozou dun ambiente pacífico durante máis de dous séculos. De igual forma, Augusto expandiu o Imperio romano, asegurando no proceso as súas fronteiras mediante a subordinación a Roma das rexións circundantes. Ademais, celebrou un acordo de paz co Imperio parto —o máis poderoso dos seus veciños— pola vía diplomática, reformou o sistema tributario romano, desenvolveu redes de camiños que contaban cun sistema oficial de mensaxería, estableceu un exército permanente (así como un pequeno corpo de mariña), e creou a Garda Pretoriana xunto a forzas policiais de seguridade, tanto para manter a orde como para combater os incendios en Roma. Resulta destacable engadir que gran parte da cidade reconstruíuse baixo o seu reinado.

Tras a súa morte en 14 d. C., o Senado o divinizouno, sendo posteriormente adorado polo pobo romano.[6] A maneira de legado, os seus nomes «César» e «Augusto» serían adoptados por todos os emperadores posteriores, e o mes de Sextilis sería renombrado «Agosto» na súa honra. Así mesmo, os seus logros son relatados nun documento coñecido como Res Gestae Divi Augusti que, a pedimento do propio Augusto, foi gravado nun par de piares de bronce e colocado enfronte do seu mausoleo, chegando tempo despois a tallarse en gran cantidade de edificacións, moitas das cales sobreviviron. Con todo, este material é considerado pouco obxectivo historicamente, e máis ben é tratado como un escrito publicitario cuxo obxectivo é ofrecer unha visión idílica do principado exercido por Augusto. Tras un longo proceso para liquidar os problemas ao redor do seu herdeiro, César Augusto foi sucedido polo seu fillastro Tiberio. Houbo rumores, non confirmados, de que morreu envelenado pola súa esposa Livia.

NomesEditar

Ao longo da súa vida, Augusto foi coñecido por moitos nomes:

  • Ao nacer, foi chamado Caio Otávio (Gaius Octavius) en homenaxe ao seu pai biolóxico. Os historiadores adoitan referirse a el simplemente como Octavio (ou Octavio) entre o seu nacemento no 63 a.C. e a súa adopción por Xulio César en 44 a.C. (despois da morte de Xulio César); [7]
  • Na súa adopción por César, tomou o nome do seu pai adoptivo e converteuse en Gaius Julius Caesar Octavian (Caius Julius Caesar Octavianus), segundo a estándar romano de nomeamento por adopción. Deixou "Octaviano" rapidamente e os seus contemporáneos referíronse a el como "César" durante o período, pero os historiadores siguen a chamarlle Octavio entre 44 a. C. e 27 a. C.; [8][9]
  • No 42 a. C., Octavio iniciou o templo do Divino Xulio, ou templo do Cometa Estelar, e engadiu "Fillo do Divino" (Divi Filius) ao seu nome, co obxectivo de fortalecer os seus lazos políticos cos antigos soldados do César, despois da súa deificación, converténdose en Gaius Julius Caesar, Fillo do Divino (Gaius Julius Caesar Divi Filius);[10]
  • No 38 a. C., Octavio substituíu o seu nome "Gaius" e o seu nome "Xulius" por "Emperador" (Imperator), o título co que as tropas saudaban ao seu líder tras un éxito militar, converténdose oficialmente en "Emperador César, Fillo do Divino" (Imperator Caesar Divi Filius).[11]
  • No 27 a. C., tras a derrota de Marco Antonio e Cleopatra, o senado romano votou novos títulos para el, quen se converteu oficialmente en "Emperador César, Fillo. do Divino, Augusto" (Imperator Caesar Divi Filius Augustus).[11][n. 6] Foi nos acontecementos de 27 a. C. cando obtivo o seu nome tradicional de Augusto, que os historiadores empregan para referirse a el desde este momento ata a súa morte en14 d. C..

TraxectoriaEditar

Primeiros anosEditar

A pesar de que a súa familia paterna, pertencente ao Ordo Equestris, procedía da cidade de Velletri, situada aproximadamente a 40 quilómetros de Roma, Augusto xa naceu na Urbs o 23 de setembro do 63 a.C.,[12][13] máis concretamente na zona chamada Curis Veteribus (en galego, Curias Vellas), nunha mansión situada no outeiro Palatino, moi preto do Foro Romano e do Arco de Tito (nunhas escavacións de 2011, atopouse a que se cría que podería ser a súa casa natal).[14][15]

Cando naceu, foi chamado Gaius Octauius Thurinus[16] (Caio Octavio Turino) sendo a denominación "Turino" unha probable referencia á vitoria do seu pai en Turios sobre unha rebelión de escravos no 60 a. C.[16][17] Debido á superpoboación de Roma naquel momento, Octavio foi levado á cidade natal do seu pai, Velletri, para ser criado alí. Nas súas Memorias, o futuro emperador só fai unha breve referencia á súa familia natural da orde ecuestre: o seu bisavó paterno servira como tribuno militar en Sicilia, baixo o mando de Lucio Emilio Papo, durante a Segunda guerra púnica, mentres que o seu o avó exerceu en varios cargos políticos rexionais. O seu pai, tamén chamado Caio Octavio, foi pretor e gobernador de Macedonia,[18][n. 7] e a súa nai, Acia, era sobriña de Xulio César, quen o adoptou no 45 a. C. e designouno herdeiro seu.

Quedou orfo de pai no ano 59 a. C., cando tiña catro anos de idade.[19] A súa nai contraería novas nupcias cun exgobernador de Siria, Lucio Marcio Filipo,[20] quen afirmaba ser descendente de Alexandre o Grande e que foi elixido cónsul no 56 a. C. Contrario ao que puidese pensarse, Filipo nunca mostrou moito interese no mozo Octavio; debido ao anterior, Octavio foi criado pola súa avoa materna Julia a Menor.

No 52 e 51 a. C., Julia a Menor faleceu e Octavio foi o encargado de pronunciar o discurso fúnebre da súa avoa.[21] A partir dese momento a súa nai e o seu padrasto asumiron un rol máis activo na súa educación. Sábese que Filipo educouno cunha disciplina férrea nos vindieros anos.[22][23] Catro anos despois, o mozo foi investido coa toga viril,[24] un ano antes que a idade establecida para os demais mozos romanos, aspecto que demostra a súa madurez prematura.[23] O biógrafo Suetonio dicía del que «Posuía unha rara beleza (...) Tiña uns ollos vivos e brillantes (...) Tiña dentes pequenos, brancos e desiguais, o cabelo lixeiramente rizado e algo louro; as cellas xuntas, as orellas medianas, o nariz aguileña e puntiaguda, a cute entre morena e branca, curta estatura (...)».[25] Así mesmo, un par de feitos evidenciaron a súa dispoñibilidade para asumir cargos e obrigacións a temperá idade: no 47 a. C., resultou elixido membro do Colexio de pontífices[26][27][23] e ao ano seguinte foi posto a cargo dos xogos gregos que se realizaron en honra ao Templo de Venus Genetrix, construído por Xulio César.[27] De cordo con Nicolás de Damasco, Octavio desexaba unirse ás tropas de César para a súa campaña en África, pero abandonou o proxecto ao opoñerse a súa nai.[28] No 46 a. C., cando Acia deulle o desexado permiso para unirse a César en Hispania, Octavio caeu enfermo e non puido viaxar.

Unha vez recuperado, navegou cara ao fronte pero naufragou; tras chegar á costa con algúns dos seus compañeiros, cruzou territorio hostil antes de chegar ao campamento de César, algo que impresionou de maneira considerable ao seu tío avó.[24] O historiador Veleio Patérculo reportou que, despois diso, César permitiu que o mozo compartise o seu carro.[29] De volta en Roma, César depositou discretamente un novo testamento ante as sacerdotisas Vestales, nomeando a Octavio como principal beneficiario.[30]

Ascenso o poderEditar

O testamento de CésarEditar

 
Xulio César foi asasinado no 44 a. C. durante os idos de marzo. Morte di Giulio Cesare (1798), pintura de Vincenzo Camuccini.

Para cando Xulio César foi asasinado nos idos de marzo (o 15 de marzo) de 44 a. C., Octavio achábase estudando e formando parte dun adestramento militar en Apolonia de Iliria, (na localización da cidade moderna de Pojan). Tras rexeitar o consello dalgúns oficiais do exército de que tomase refuxio coas tropas en Macedonia, o mozo navegou a Italia para pescudar se tiña algunhas potenciais fortunas políticas ou, sequera, posibilidades de afianzar a súa seguridade.[31] Ao chegar a Lupiae, preto de Bríndisi, decatouse do contido do testamento de César, e só entón decidiu loitar por converterse no herdeiro político do seu tío avó, así como beneficiario das dúas terceiras partes do seu patrimonio.[27][31][32] Doutra banda, ao non ter ningún fillo lexítimo,[33] César adoptou a Octavio como o seu fillo e principal herdeiro.[34] Tras a adopción, Octavio asumiu o nome do seu tío avó, Caio Xulio César. Aínda que os romanos que eran adoptados nunha nova familia usualmente retiñan os seus nomes orixinais (por exemplo, «Octaviano» para todo aquel que fora un «Octavio», «Emiliano» para un «Emilio», etc.), non hai proba algunha de que el usase nalgún momento o nome Octaviano, o cal puido volver moi lóxico o dato das súas orixes modestas.[35][36][37] Con todo, a pesar de que nunca usase de maneira oficial o nome Octaviano, para evitar confundir ao ditador co seu herdeiro, os historiadores adoitan referirse ao novo César —entre a súa adopción e asunción, no 27 a. C., de nome Augusto— como Octaviano.[37] Nalgún momento, Marco Antonio dixo que Octaviano fora adoptado por César a través de favores sexuais, aínda que Suetonio mencionou, na súa obra Vidas dos doce césares, que a acusación de Antonio consistía verdadeiramente nunha calumnia política.[38]

Debido ao seu propósito de realizar unha entrada exitosa nos banzos da xerarquía política romana, Octavio non podía confiar nos seus fondos monetarios que eran limitados.[39] Foi despois dunha cálida acollida por parte dos soldados do César en Brindisi[40] cando Octavio reclamou unha parte dos recursos que foran destinados á guerra prevista contra o imperio parto —o veciño máis poderoso de Roma— no Oriente Medio.[39] O diñeiro acumulado equivalía a setecentos millóns de sestercios, monto que se achaba almacenado en Brindisi, o lugar de espera en Italia para as operacións militares en territorio oriental.[41] Unha posterior investigación senatorial ao redor da desaparición dos fondos públicos rexeitou tomar accións legais contra Octavio, debido a que el usara, de forma subsecuente, todo aquel diñeiro acumulado para aumentar as súas tropas contra o archienemigo do senado, Marco Antonio.[40] Octavio levou a cabo outra acción audaz no 44 a. C. cando, sen posuír permiso oficial, apropiouse do tributo anual que fora enviado da provincia do Oriente Próximo de Roma a Italia.[36][42]

Co paso do tempo, Octavio empezou a reforzar as súas tropas cos lexionarios veteranos de César e os corpos militares deseñados para a guerra contra os partos, obtendo un maior apoio ao salientar o seu status como herdeiro de César.[31][43] Na súa marcha a Roma a través de Italia, a presenza de Octavio e os seus novos fondos adquiridos atraeron a moitos exveteranos de César en Campania.[36] Para xuño, reunira un exército de tres mil veteranos leais, cada un cun salario de cincocentos denarios.[44][45][46]

Tensións en aumentoEditar

Revolto coa alianza, Marco Antonio acusa publicamente a Octavio de planear o seu asasinato. Octavio publica entón unha resposta ridiculizando a acusación. Marco Antonio simplemente xunta todas as tropas que pode e data o cerco sobre Décimo Bruto en Módena. Tras derrotar a Marco Antonio na batalla de Módena, esixiu do Senado o nomeamento de cónsul, rexeitado pola súa mocidade -tiña só 20 anos-. Octavio foi obrigado a fuxir de Roma. Estableceuse temporalmente na Sabina, onde reuniu o seu estado maior e logo despois foi para Arezzo, onde recrutou tropas para invadir Roma coa forza das armas. Logo despois da invasión, Octavio foi elixido cónsul. Octavio fixo que a Corte sancionase a súa adopción por Xulio César, tornándose Caio Xulio César Octaviano (Gaius Iulius Caesar Octavianus) e pasando a ser coñecido como Octaviano.

Desde o ano -43 Octavio foi cónsul e fíxose outorgar poderes extraordinarios. Enfrontado ás resistencia dos republicanos Bruto e Casio, fortes en Oriente, Octavio decidiu aliarse cos seus antigos inimigos Marco Antonio e Lépido -43) e formar con eles o segundo triunvirato. Os tres defensores dos ideais republicanos xuntáronse na Batalla de Filipos, onde derrotaron os últimos asasinos aínda vivos de Xulio César, Caio Casio Lonxino e Bruto. Após a batalla, Octaviano coñeceu o poeta Virxilio e pasou a financiar a súa arte.

Marxinado Lépido, Octavio repartiuse o poder de feito con Marco Antonio, deixando a este último a zona oriental, mentres el permanecía en Roma e controlaba a parte occidental. O enfrontamento entre ambos conduciu á Guerra de Peruggia (-41), na que o xefe militar de Octavio, Marco Vipsanio Agripa, derrotou os antonianos. A conferencia de Brindisi (-40) estableceu un novo repartimento de zonas de influencia entre os triunviros: Octavio dominaba en Occidente; Marco Antonio nun Oriente restrinxido, que alcanzaba só até o río Drin (en Albania); Lépido en África; e Italia considerábase neutralizada baixo o dominio conxunto dos triunviros.

O matrimonio entre a irmá de Octavio e Antonio selou a paz, que se mantivo durante catro anos. Ademais, no -39 Sexto Pompeio recibiu Sicilia, Sardeña, Córsega e Acaia, co compromiso de manter Roma abastecida de gran; pero no -36 Octavio tivo que se enfrontar a Sexto Pompeio, a quen derrotou na batalla de Nauloque, en Sicilia.

O goberno de Octavio fíxose popular en Occidente en virtude do seu impulso á agricultura e da integración das provincias con Roma. Mentres tanto, Marco Antonio sucumbira á influencia de Cleopatra VII de Exipto e practicaba unha política orientalizante, pouco propicia aos intereses romanos; Octavio explotou no seu favor esta circunstancia, declarando a guerra a Cleopatra no -32Guerra Ptolemaica»). Após a vitoria naval de Accio (-31), entrou en Alexandría, onde Marco Antonio e Cleopatra se suicidaron (-30). Coa anexión de Exipto, Octavio deu a Roma o control sobre todo o Mediterráneo.

 
Estatua de Augusto.
Museos Vaticanos.

Aproveitando o seu prestixio, Octavio transformou o réxime político da República romana nunha especie de monarquía que recibe os nomes de Principado ou Imperio; o novo réxime consistía nun equilibrio de poder entre o Senado romano e o pobo romano, por unha banda, e o emperador e a súa casa, por outro. Inicialmente, fíxose renovar cada ano o mandato como cónsul en solitario, ao cal foi engadindo novos títulos que reafirmaron o seu poder:

  • princeps senatus (o primeiro dos senadores) no -28;
  • augustus (título relixioso que reflectía a súa misión divina) e imperator proconsularis da Galia, a Hispania e a Siria (o que lle outorgaba o mando militar) no -27;
  • tribuno vitalicio (con poder de veto sobre as decisións dos maxistrados) no -23;
  • cónsul vitalicio e prefecto dos costumes no -19;
  • sumo pontífice (xefe relixioso do Imperio) no -12; e
  • «pai da patria» no ano -2.

Aínda que rexeitou a súa divinización en vida, aproveitou no seu favor o culto dos xenios, fomentando un culto ao emperador que se converteu nun vínculo adicional entre os habitantes do Imperio. Paralelamente, reformou as institucións romanas, adaptándoas á necesidade de xestionar un imperio tan extenso: creou o Consello do Príncipe, órgano de goberno integrado por homes da súa confianza (Agripa, Mecenas); dividiu as provincias en senatoriais (confiadas a un gobernador sen mando militar nomeado polo Senado) e imperiais (gobernadas por un legado do emperador); reorganizou o sistema monetario e tamén o fiscal, someténdoo á súa xestión directa e facéndoo menos gravoso; protexeu o culto; favoreceu á orde ecuestre fronte á aristocracia senatorial; asegurou os límites do Imperio fronte aos partos e aos xermanos; e continuou a expansión na zona do Danubio e o mar Negro.

Entre as debilidades do seu poder destaca o non ter sucesor (non tivo fillos homes dos seus tres matrimonios); acabou por adoptar o seu fillastro e xenro Tiberio (fillo da súa esposa Livia), ao cal asociou no poder desde o 13, e que o sucedería sen dificultade logo da súa morte.

No plano cultural o Século de Augusto foi moi produtivo e cheo de promesas creadoras, inaugurando unha época clásica para a arte europea, un clasicismo latino que, aínda no Renacemento, mil anos despois, estaría dando froitos. Augusto fundou bibliotecas públicas; a literatura latina, primitivamente influenciada polos gregos, adquiriu independencia e tornouse unha das máis brillantes do mundo occidental.

O mes agosto foi bautizado como Augustus na súa honra; até entón designábase Sextilis (ver Calendario romano).

NotasEditar

  1. Blackburn & Holford-Strevens (2003), p. 670-1 "Estas son as datas contemporáneas, pois Augusto viviu baixo dous calendarios: o romano ata o 45 a.C. e o xuliano, despois do 45 a.C. Por mor de discrepancias coas intencións orixinais de Xulio César, Augusto restaurou o calendario xuliano no 8 a.C., polo que a correspondencia entre o calendario xuliano prolíptico e o calendario romano actual é incerta antes do 8 a. C."
  2. Estas son datas contemporáneas; Augusto viviu baixo dous calendarios, o romano ata 45 a. C., e o xuliano despois do 45 a. C. Debido a discrepancias coas intencións orixinais de Xulio César, Augusto restaurou o calendario xuliano no 8 a. C., polo que a correspondencia entre o calendario xuliano proléptico e o actual calendario romano é incerta antes do 8 a. C. (Blackburn & Holford-Strevens, 2003: 670-1)
  3. Formalmente Imperator Caesar, Divi filius, Augustus, ‘Emperador César Augusto, fillo do Divino (Xulio César)’.
  4. Algunhas provincias seguiron sendo gobernadas directamente polo senado romano.
  5. O «estado cliente» é un dos varios termos utilizados para describir a subordinación dun estado a outro máis poderoso en cuestións internacionais. É o menos específico dos devanditos termos, e máis ben puidese ser tratado como unha categoría ampla na que se inclúen outros conceptos tales como o estado satélite, estado asociado, estado monicreque, neocolonia, protectorado, e estado vasallo (tamén coñecido como estado tributario). Un dos usuarios máis prolíficos deste tipo de clientelismo foi a república de Roma que, no canto de conquistar e absorber territorios para así dar forma a un imperio, optou por converter en estados clientes aqueles territorios que ía derrotando, unha política que prevalecería aproximadamente ata o século I d. C., cando comezou a exercerse en Roma o dominio imperial.
  6. O nome final de Augusto tiña un significado equivalente de "Comandante César, Fillo do Divino, o Emperador ".
  7. Suetonio, Vida de Octavio Augusto, I-IV. (O Marco Octavio, que vetou a lei agraria proposta por Tiberio Graco no 133 a.C., posiblemente fose o seu devanceiro).
Referencias
  1. "Augustus | Biography, Accomplishments, Full Name, & Facts". Encyclopædia Britannica (en inglés). Consultado o 11 de decembro do 2022. 
  2. Gruen (2005), p. 35.
  3. Dion (1987), p. 153.
  4. Eck (2003), p. 3.
  5. Martin, Ronald H. (1981). Tacitus and the Writing of History. University of California Press. pp. 104–105. ISBN 0520044274. 
  6. Eck (2003), p. 124.
  7. Forsyth 2003, p. 14.
  8. Shelton 1998, p. 58.
  9. Brice 2014, p. 101.
  10. McCullough 2013, p. 457.
  11. 11,0 11,1 Birley 2012, p. 12.
  12. Suetonius, Augustus 5–6.
  13. Día e mes segundo o calendario romano, véxase Suetonius (1914), §5, footnote a
  14. Larcan, Laura (26 de outubro de 2011). "Ecco la Domus di Augusto La casa natale del primo imperatore". repubblica.it (en italiano). Consultado o 3 de xullo de 2021. 
  15. Caso de los Cobos, Guillermo (27 de outubro de 2011). "Sacan a la luz la casa natal del emperador César Augusto". terraeantiqvae.com (en castelán). Consultado o 3 de xullo de 2021. 
  16. 16,0 16,1 Suetonio, Vida de Octavio Augusto V-VII.
  17. "Augusto de Prima PortaAugusto. Octavio". artehistoria.jcyl.es (en castelán). 8 de abril de 2010. Archived from the original on 08 de abril de 2010. Consultado o 3 de xullo de 2021. 
  18. Rowell (1962), p. 14
  19. Chisholm (1981), 23.
  20. Suetonio, Vida de Augusto IV-VIII; Nicolás de Damasco, Augustus p. 3.
  21. Suetonio, Vida de Augusto VIII; Quintiliano, 12.6.1.
  22. "Augusto.Octavio". Artehistoria.jcyl.es. Arquivado dende o orixinal o 8 de abril de 2010. Consultado o 11 de decembro do 2022. 
  23. 23,0 23,1 23,2 "César Augusto". Imperivm.org. Arquivado dende o orixinal o 5 de xaneiro de 2010. Consultado o 11 de decembro do 2022. 
  24. 24,0 24,1 Suetonio, Vida de Augusto VIII
  25. Suetonio, Vida de Augusto LXXIX.
  26. Nicolás de Damasco, Augustus p. 4.
  27. 27,0 27,1 27,2 Rowell (1962), p. 16.
  28. Nicolás de Damasco, Augustus p. 6.
  29. Veleyo Patérculo, 2.59.3.
  30. Suetonio, Julio César LXXXIII.
  31. 31,0 31,1 31,2 Eck (2003), p. 9.
  32. Apiano, Civil Wars 3.9-11.
  33. A súa filla Julia morrera no 54 a. C.
  34. Rowell (1962), p. 15.
  35. Mackay (2004), p. 160.
  36. 36,0 36,1 36,2 Eck (2003), p. 10.
  37. 37,0 37,1 Southern 2013, p. 47.
  38. Suetonio, Vida de Augusto LXVIII, LXX1.
  39. 39,0 39,1 Eck (2003), pp. 9-10.
  40. 40,0 40,1 Rowell (1962), p. 19.
  41. Rowell (1962), p. 18.
  42. Eder (2005), p. 18.
  43. Apiano, Civil Wars 3.11-12.
  44. Chisholm (1981), p. 24.
  45. Chisholm (1981), p. 27.
  46. Rowell (1962), p. 20.

Véxase taménEditar

BibliografíaEditar

Outros artigosEditar

Ligazóns externasEditar

Imperio Romano

Segue a:
Xulio César
Octavio Augusto
Precede a:
Tiberio
Dinastía Xulio-Claudia