Abrir o menú principal

O río Nilo (النيل en árabe) é o maior río de África, que flúe en dirección norte a través de dez países —Burundi, Ruanda, Tanzania, Uganda, Quenia, República Democrática do Congo, Sudán do Sur, Sudán, Exipto e Etiopía— ata desaguar no extremo sueste do mar Mediterráneo, formando o gran delta do Nilo, sobre o que están situadas as cidades do Cairo e Alexandría. Ten unha lonxitude de 6853 km, o segundo río más longo do mundo, tras o Amazonas.

Río Nilo
Ps Sudan 2007 Nile Egypt -01.jpg
PaísUganda Uganda
Flag of South Sudan.svg Sudán do Sur
Sudán Sudán
Exipto Exipto
Ruanda Ruanda
Tanzania Tanzania
Quenia Kenya
Etiopía Etiopía
Burundi Burundi
República Democrática do Congo R.D. do Congo
Eritrea Eritrea
NacementoLago Vitoria
Altitude1.134 msnm
Lonxitude6853 km[1]
Conca3.254.555 km²
Caudal medio2.830 m³/s
DesembocaduraMar Mediterráneo
Nilo.jpg
Montaxe fotográfica de imaxes de satélite do Nilo (cortesía da NASA).

A fonte máis afastada do lago Vitoria é o río Kagera, localizado ao oeste de Tanzania. Se se considera este como fonte do Nilo, o seu nacemento sería o curso de auga máis longo dos que desembocan no Mediterráneo, sendo o Nilo-Kagera o segundo río máis longo do mundo, cunha lonxitude de 6853 quilómetros.[2] Durante séculos foi considerado o río máis longo do mundo;[3] con todo, medicións dos anos 2007 e 2008 redefiniron o nacemento do Amazonas na conca do río Apurímac ao sur do Perú, designándoo como o río máis longo do mundo.[4][5]

O Nilo está situado ao nordeste do continente africano e tomou a súa actual configuración o final da era terciaria. O Nilo ten dous tributarios claros ou fontes principais: o Nilo Branco e o Nilo Azul dos cales o primeiro é máis longo. O primeiro atravesa os Grandes Lagos de África, tendo a súa fonte máis distante en Ruanda (2°16′55.92″S, 29°19′52.32″E), e flúe cara ao norte por Tanzania, o lago Vitoria, Uganda, Sudán do Sur e Sudán, mentres que o Nilo Azul comeza no lago Tana, en Etiopía, e flúe ao longo do sueste de Sudán. Os dous ríos xúntanse xusto ao norte da capital sudanesa de Khartún.[6]

A parte do norte do río flúe case completamente polo deserto, entre Sudán e Exipto, unha zona cuxa civilización dependeu do río desde hai milenios. A maior parte da poboación de Exipto e todas as súas cidades —fóra das do delta do Nilo e os oasis— atópanse ao longo do val do Nilo (ao norte de Asuán), e a maioría dos lugares de interese cultural e histórico áchanse ao longo das ribeiras do río. A desembocadura do río conforma o delta do Nilo, que desemboca no mar Mediterráneo.

A bacía do Nilo cobre 3.254.555 km², preto do 10% da superficie de África[7].

EtimoloxíaEditar

En exipcio, os xeróglifos que o nomean son "itrw", que se transliteran como iteru. A palabra Nilo provén do grego Neilos (Νειλος), que significa "val do río".

RamasEditar

Nilo BrancoEditar

Aínda que habitualmente se considera que as fontes do Nilo están no Lago Vitoria, neste lago desembocan outros ríos de tamaño considerábel. O máis afastado provén do bosque de Nyungwe, en Ruanda, a través dos ríos Rukarara, Mwogo, Nyabarongo e Kagera, antes de verter no Lago Vitoria en Tanzania preto de Bukoba.

O Nilo deixa o Lago Vitoria nas Cataratas Ripon, preto de Jinga, en Uganda como Nilo Vitoria. Flúe uns 500 km, atravesando o Lago Kyoga, até o Lago Alberte, onde toma o nome de Nilo Alberte. Pasa entón ao Sudán, onde se coñece como Bahr al Jebel. Na confluencia deste co Bahr el Ghazal, que ten 720 km., o río pasa a denominarse Bahr al Abyad ou Nilo Branco, por causa da arxila en suspensión que arrastra. Desde aquí diríxese a Khartún.

Nilo AzulEditar

O Nilo Azul (Tiqur Abbay (río Abay Negro) para os etíopes; Bahr al Azraq para os sudaneses) parte desde o Lago Tana para as Terras Altas etíopes. Percorre 1.400 km até Khartún, onde se xunta co Nilo Branco. A maior parte da auga que arrastra o Nilo (80-85%) orixínase en Etiopía, pero esta cantidade só se dá no verán, cando caen as grandes choivas na Meseta etíope. O resto do ano, os grandes ríos que percorren Etiopía e desembocan no Nilo (Sobat e Atbara) levan pouca auga ou están secos.

O NiloEditar

Unha vez xuntos o Nilo Azul e o Nilo Branco, o único tributario importante é o río Atbara, que nace en Etiopía ao norte do Lago Tana e ten 800 km. Xúntase co Nilo a 300 Km ao norte de Khartún. Esta é outra característica infrecuente do Nilo, que o seu derradeiro tributario se lle une a medio camiño do mar. A partir deste punto, o caudal diminúe por causa da evaporación.

O Nilo no Sudán ten dúas peculiaridades: flúe sobre seis grupos de cataratas, desde a primeira en Asuán até a sexta en Sabaloka (xusto ao norte de Khartún) e inverte a súa dirección durante boa parte do seu traxecto, dirixíndose cara o suroeste antes de tomar dirección norte de novo. Isto chámase a "Gran Curva do Nilo".

HistoriaEditar

 
A confluencia dos ríos Kagera Ruvubu preto das cataratas de Rusumo, no curso alto.

O Nilo foi a fonte de vida dos antigos exipcios. As súas beiras foron ocupadas desde a Idade da Pedra. Unha mudanza climática ou talvez a desertificación por exceso de pastoreo, desecaron as terras pastorís de Exipto para formar o deserto do Sáhara, posibelmente hai 10.000 anos, e os seus habitantes emigrarían cara o río, onde desenvolveron unha sociedade agrícola e máis centralizada.

EoniloEditar

Estímase que o actual río Nilo é, polo menos, o quinto río que fluíu cara ao norte desde as terras altas etíopes. As imaxes de satélite usadas para identificar cursos de auga secos no deserto ao oeste do Nilo, móstrannos un canón, Eonilo, agora recheo polo fluxo superficial. Isto representa un antigo Nilo chamado Eonilo que fluíu durante o Mioceno (de 23 a 5,3 millóns de anos antes do presente). O Eonilo transportou sedimentos ata o Mediterráneo, e varios campos de gas foron descubertos dentro destes sedimentos. Durante o Mioceno tardío produciuse a crise salina do Messiniense, cando o mar Mediterráneo quedou illado e se evaporou, e o Nilo baixou o seu curso a un novo nivel que estaba centos de metros baixo o nivel do océano en Asuán e 2400 metros por baixo do Cairo.[8] Este enorme canón que se formou está agora repleto de sedimentos.

Nilo integradoEditar

Hai dúas teorías en relación á idade do Nilo integrado: A primeira é que a drenaxe integrada do Nilo é de idade nova, que a conca do Nilo rompeu nunha serie de concas separadas e só a conca de máis ao norte tivo un río seguindo o curso actual do Nilo en Exipto.[9] Outra teoría proposta é que a drenaxe de Etiopía a través de ríos como o Nilo Azul ou o Atbarah/Takazze fluíu ao mar Mediterráneo a través do Nilo exipcio desde a era terciaria.[10]

Salama, en 1987, suxeriu que durante o Terciario houbo unha serie de concas continentais separadas, cada conca ocupando un das principais gretas sudanesas: a greta Mellut, a greta do Nilo Branco, a greta do Nilo Azul, a greta do Atbara e a greta Sag El Naam.[11] A conca da greta de Mellut é de case 12 quilómetros de profundidade na súa parte central e posiblemente aínda está activa. O sistema da greta do Nilo Branco, aínda que é máis baixo que o Bahr El Arab, é aproximadamente de 9 quilómetros de profundidade.

A exploración xeofísica do sistema da greta do Nilo Azul estimou a profundidade dos sedimentos aproximadamente entre os 5 e os 9 quilómetros. Estas concas non foron interconectadas ata despois de que cesase o seu afundimento e a acumulación de sedimentos fose suficiente para encher as concas a tal nivel que permitise a conexión. Ao encherse as depresións conectáronse o Nilo exipcio e o sudanés que captaba as augas etíopes e ecuatoriais durante as últimas etapas das actividades tectónicas.[12] O río Atbara desbordouse e pechou a súa conca durante os períodos húmidos, fai entre 100 000 e 120 000 anos. O Nilo Azul conectouse ao Nilo principal fai entre 70 000 e 80 000 anos. A conexión do Nilo Vitoria produciuse aproximadamente fai 12 500 anos.

Papel na fundación da civilización exipciaEditar

O Nilo constituía unha fonte de sustento inesgotábel: o río tornaba as terras extremadamente fértiles ao inundalas anualmente. Os exipcios podía cultivar trigo e colleitas arredor do Nilo con obras de irrigación. As súas augas atraían animais, como o búfalo de auga, que se podían cazar, así como, unha vez introducidos polos persas no século VII a.C., os camelos. Estes animais podíanse cazar como alimento ou ser capturados, domesticados e utilizados para arar e, no caso dos camelos, viaxar. O Nilo tamén constituía unha vía cómoda e eficiente de transporte de persoas e mercadorías.

A estabilidade do Exipto antigo foi unha das mellor estruturadas da historia e dise que foi resultado inmediato da fertilidade do Nilo. O Nilo tamén proporcionaba liño para comerciar. Tamén se comerciaba co trigo, unha colleita crucial no Oriente Medio, onde as fames eran frecuentes. Este sistema de intercambio asegurou a relación diplomática de Exipto con outros países e contribuíu á súa estabilidade económica. Tamén fornecía recursos como alimentos e diñeiro que permitían recrutar un exército, fose para a defensa ou para a expansión imperial.

No sistema ideolóxico-relixioso exipcio, o faraón era quen inundaba o Nilo e, en agradecemento pola auga e as colleitas, os labregos cultivaban o fértil solo e enviábanlle unha porción dos recursos obtidos. A súa relevancia espiritual era tan grande que os exipcios crearon un deus dedicado á inundación anual do Nilo, Hapi. O río tamén se consideraba como o camiño da vida á morte e o alén. O leste era o lugar do nacemento e a vida e o oeste o da morte, segundo o deus Ra, o sol, pasaba do nacemento á morte e a resurrección cada vez que cruzaba os ceos. Por esta razón, todas as tumbas se localizaban ao oeste do Nilo, porque os exipcios crían que, para entrar no alén, tiñan que ser enterrados no lado que simbolizaba a morte.

O historiador grego Heródoto escribiu que "Exipto é o regalo do Nilo", e non sen razón.

DescubrimentosEditar

O óso de Ishango, posibelmente a indicación máis antiga de como multiplicaban os exipcios, descubriuse na cabeceira no Nilo (preto do Lago Eduardo), no nordeste do República Democrática do Congo e está datado en hai 20.000 anos, no Paleolítico Superior.

A pesar dos intentos dos antigos gregos e romanos (que non foron quen de penetrar o Sudd), a bacía superior do Nilo non se coñecía en Occidente. Varias expedicións fracasaron en determinar as fontes do río, producindo as representacións clásicas helenística e romana do río como un deus home co seu rostro e cabeza cubertos por teas. Agatarcides rexistra que, en tempos de Tolomeo II Filadelfo, unha expedición militar penetrara o suficiente no curso do Nilo Azul para determinar que as inundacións estivais se debían a tormentas estacionais nas Terras Altas etíopes, mais non se sabe de ningún europeo que chegase ao Lago Tana na Antigüidade, para canto máis alén de Meroe.

O Nilo Branco era comprendido aínda menos, e os antigos pensaban, erroneamente, que o río Níxer representaba a bacía superior do Nilo. Plinio o Vello, por exemplo, escribiu que tiña as súas orixes "nunha montaña da Mauritania inferior", fluía sobre a terra durante "moitos días", pasaba logo baixo terra, reaparecía como un lago grande nos territorios dos Masaesilos, tornábase subterráneo outra vez baixo o deserto "durante unha distancia de 20 días até chegar aos etíopes" (Naturalis historial 5.10). Un mercador chamado Dióxenes afirmaba ter viaxado terra a dentro desde Rhapta, no leste de África, durante vinte e cinco días, até chegar ás fontes do Nilo nas Montañas da Lúa, aínda que se sospeita da veracidade desta historia.

Os europeos aprenderon pouco máis sobre as orixes do Nilo até os séculos XV e XVI, cando os viaxeiros a Etiopía visitaron non só o Lago Tana senón tamén as fontes do río Nilo nas montañas ao sur do lago. James Bruce afirmou ser o primeiro europeo en visitar a bacía superior, aínda que hoxe se pense que o xesuíta Pedro Páez o foi antes. Porén, no país residiron europeos desde finais do século XV e é moi posíbel que algún deles pasase antes por alí.

As fontes do Nilo Branco ficaron ignotas até o século XIX, cando John Hanning Speke foi o primeiro en identificalas co lago Vitoria. Speke formaba parte da expedición liderada por Richard Francis Burton entre 1856 e 1858 na procura das fontes do Nilo partindo de Dar-es-Salaam (actual Tanzania). Burton estaba convencido de que as fontes estarían no Lago Tanganica, mais Speke, deixando atrás a Burton porque caera doente, atopou o lago Vitoria e convenceuse de que esta era a fonte auténtica. Speke volveu con James Augustus Grant entre 1860 e 1863 e trazou o Nilo cara o norte até Gondokoro, na fronteira sur do Sudd.

A Expedición Nilo Branco, dirixida polo surafricano Hendri Coetzee e patrocinada pola National Geographic Society, foi a primeira en navegar o Nilo na súa integridade. A expedición partiu da Fonte do Nilo en Uganda o 17 de xaneiro de 2004 e chegou ao Mediterráneo por Rosetta catro meses e dúas semanas máis tarde. O 28 de abril de 2004, o xeólogo Pasquale Scaturro e o cámara Gordon Brown foron os primeiros en navegar o Nilo Azul, desde o lago Tana até as praias de Alexandría.

As inundacións do NiloEditar

Os ciclos anuais do Nilo foron moi importantes na Antigüidade. Durante a inundación, o Nilo misteriosamente mais predecibelmente, subía cada ano para anegar e fertilizar a terra, que se atopaba sen choiva e no momento máis quente do ano. Unha boa inundación aseguraba a prosperidade; unha inundación moi pobre ou excesiva garantía sufrimentos.

O misterio do ciclo suscitaba admiración e estimulaba adoración e o traballo de rexistrar o historial das inundacións, cando se esperaban e a localización dos terreos dos labregos unha vez se retiraban as augas estimularon a creación do primeiro instrumento científico, o nilómetro, a astronomía e a agrimensura. A preocupación dos antigos exipcios por unha boa inundación estaba xustificada. Disque a súa ausencia reiterada e o nivel baixo xeral do río foron a causa do colapso do Imperio Antigo de Exipto. Estas preocupacións figuran na Biblia, na que Xosé interpreta os soños do faraón relacionados con anos de abundancia e de pobreza.

Máis recentemente, unha seca durante os anos 1980 provocou fame en Etiopía e o Sudán, se ben Exipto estivo protexido pola auga retida no Lago Nasser.

O Nilo aínda nutre moita da poboación que vive na súas beiras. Aínda se usa para transportar mercadorías a diferentes lugares do seu percorrido. Dado que os ventos no inverno sopran río arriba, os barcos de vela podían viaxar facilmente. A construción da Gran Presa de Asuán (rematada en 1970), que proporciona enerxía hidroeléctrica, detivo as inundacións estivais e a súa renovación do fértil limo, facendo necesaria a utilización de adubos químicos.

No Nilo sitúanse as cidades de Khartún, Asuán, Luxor e O Cairo. A primeira catarata, a máis próxima á desembocadura do río, é a de Asuán, ao norte da Gran Presa. Entre esta e o norte existe unha importante ruta turística, con barcos de cruceiro e botes de vela tradicionais, as falucas. Dúas paradas típicas son Edfu e Kom Ombo. Por problemas de seguridade, non se viaxa máis ao norte.

A importancia do río é moi alta dado que unha vez ó ano se desbordaba enchendo os terreos próximos de limo que fan desta terra unha das máis fértiles. Os antigos exipcios gabábano como a un deus e os seus protectores eran os crocodilos -cando comían unha persoa considerábase como un castigo dos deuses.

O EoniloEditar

O río actual é, polo menos, o quinto río que ten saído das Terras Altas etíopes. As imaxes de satélite mostran leitos secos no deserto ao oeste do Nilo. Un canón do Eonilo, hoxe cheo de terra, representa este río ancestral que fluíu no Mioceno tardío. O Eonilo transportaba sedimentos clásticos ao Mediterráneo, que alí se depositaron e nos que se teñen atopado varios campos de gas natural.

Durante o Mioceno tardío, cando o Mediterráneo era un mar fechado e o nivel do mar baixou aproximadamente 1.500 m, o Nilo abriuse paso ao novo nivel até chegar a varias ducias de metros por baixo do nivel do mar en Asuán.

Anteriormente, o lago Tanganica vertía cara o norte no Nilo, até que os volcáns das Montañas Virunga bloquearon o seu curso. Isto tería feito o Nilo moito máis longo, coa súa bacía superior en Zambia.

 
Delta do Nilo visto desde o espazo, cortesía da NASA

NotasEditar

  1. Geoenciclopedia. "Río Nilo". Consultado o 11 de novembro de 2016. 
  2. EFE, ed. (3 de abril de 2006). "Una expedición británica asegura que el Nilo es 106 kilómetros más largo de lo establecido". El País. 
  3. El Nilo: viaje por el río más largo del mundo, viajeaafrica.com, Consultado o 15 de setembro de 2008
  4. "El Nilo no es el río más largo del mundo". Mundo Negro Digital. 18 de xuño de 2007. Arquivado dende o orixinal o 22 de xaneiro de 2009. Consultado o 26 de setembro de 2019. 
  5. "¿Cuál es el río más largo del mundo?". El País. 16 de xuño de 2007. 
  6. "What's the Blue Nile and the White Nile?". The Times of India. Arquivado dende o orixinal o 8 de marzo do 2017. Consultado o 27 de setembro do 2019. 
  7. "Copia arquivada". Arquivado dende o orixinal o 27 de maio de 2012. Consultado o 08 de setembro de 2006. 
  8. The Eonile Arquivado 28 de xullo de 2011 en Wayback Machine., spiritus-temporis.com, Consultado o 26 de setembro de 2008
  9. Said, R. (1981). The geological evolution of the River Nile. Springer-verleg.
  10. Williams, M.A.J. and Williams, F. (1980). Evolution of Nile Basin. In M.A.J. Williams and H. Faure (eds), The Sahara and the Nile. Balkema, Rótterdam, pp 207–224.
  11. Salama, R.B. (1987). "The evolution of the River Nile, The buried saline rift lakes in Sudan". J. African Earth Sciences 6 (6): pp 899–913. doi:10.1016/0899-5362(87)90049-2. 
  12. Salama, R.B. (1997). Rift Basins of Sudan. African Basins, Sedimentary Basins of the World. 3. Edited by R.C. Selley (Series Editor K.J. Hsu) p. 105–149. ElSevier, Ámsterdam.

Véxase taménEditar

Outros artigosEditar