Abrir o menú principal

Rosa Morena

cantante española

Manuela Otilia Pulgarín González, nada en Badaxoz (Estremadura) o 11 de xullo de 1941 e finada na mesma cidade o 4 de decembro de 2019,[1] foi unha cantante de copla, música popular, e actriz española, máis coñecida polo seu nome artístico Rosa Morena.

Rosa Morena
RosaMorenaLogo.png
Rosa Morena (1977).jpg
Nacemento11 de xullo de 1943
OrixeBadaxoz
Falecemento4 de decembro de 2019
 Badaxoz
Ocupaciónactriz e cantante
XéneroFlamenco pop, rumba flamenca, copla
Instrumento(s)Voz
Selo(s) discográfico(s)Belter, Hispavox, Euromusic/Corvox, Columbia, Servimusic
Relacionado conLola Flores
Antonio Molina
Manolo Escobar
Carmen Sevilla
Sara Montiel
Julio Iglesias
Porrina de Badajoz
Candido
Myrta Silva
La Kika (irmá)
Tempo en activo1953 -
Na rede
Ficha na IMDb
{{{tamaño_sinatura}}}px
editar datos en Wikidata ]

Conseguiu a súa popularidade en España na década de 1970, logo de percorrer gran parte de América e os Estados Unidos cando aínda era unha moza con gran virtuosismo vocal pero pouco coñecida no seu propio país.

TraxectoriaEditar

IniciosEditar

Rosa Morena naceu na rúa Felipe Checa na cidade de Badaxoz, filla dun mineiro e integrante dunha familia numerosa que se completaba cun nutrido número de irmáns (oito). Comezou a cantar na súa terra ao seis anos, onde obtivo o primeiro premio nun concurso musical "Jueves infantiles", organizado polo locutor de radio Julián Mojedano, no Teatro López de Ayala en 1953. En devandito certame imitaba a Antonio Molina, interpretando os temas "El macetero" e "A la sombra de un bambú". Foi alí onde empezou a facerse coñecida a través de presentacións en "Radio Extremadura", para logo, ao nove anos, presentarse no espectáculo teatral Los nardos extremeños xunto aos fillos de Porrina de Badajoz, realizando xiras por localidades da provincia de Badaxoz. Momentos nos que se estaba xestando o fenómeno do nenos prodixio.

Aos doce anos debutou en Madrid á beira do mestre Millán, na Cabalgata fin de semana de Bobby Deglané e José Luís Pécker en Radio Madrid, interpretando "24 Cascabeles" de Antonio Molina. Onde tivo a oportunidade de coñecer a Lola Flores, Concha Piquer e Antoñita Moreno. Por devandita emisión uns produtores estranxeiros fixáronse nela ao escoitala cantar, polo que se presentaron nos estudos para coñecela persoalmente e ofrecerlle un contrato artístico.

Nesta etapa empezou a actuar en teatros como Circo Price,[2] Victoria,[3] Boite Micheleta entre outros.[4][5][6][7] E empezou a choiva de contactos: Francia, Bélxica, As Américas, Xapón. Ademais, tivo o seu primeiro contacto co cine participando como figurante na película Solomon and Sheba (1959), de King Vidor, antes de embarcarse á conquista do continente americano.

AméricaEditar

América LatinaEditar

O primeiro lugar no que chegou unha vez que cruzou o mar foi Buenos Aires, facendo o seu debut americano no programa Circulares con Mancera, presentado por Pipo Mancera para Canal 9 (pasándose máis tarde a Canal 13 e titulándose “Sábados Circulares con Mancera”). Foi tal a expectación que causou na emisión, que Pipo Mancera a bautizou como a “bomba de España”, facéndose eco diso diarios arxentinos como o Clarín. Tempo máis tarde Canal 13 de Buenos Aires fíxoa unha das súas favoritas.

No Perú tivo oportunidade de coñecer a Chubby Checker, fixándose nela o produtor do mesmo, polo que lle propuxo levala aos Estados Unidos.

Asidua a actuar para hoteis de luxo como o Caribe Hilton, El Convento, o Casino de Viña del Mar, entre outros, reclamándoa en numerosas ocasións e compartindo cartel con artistas como Pepito Arvelo. Facendo xiras por Ecuador, Venezuela, Costa Rica, O Salvador, Panamá, República Dominicana etc. Abriu mercado a artistas españois , abrindo as portas dalgunhas salas de festas que permanecían pechadas aos mesmos.[8][9][10][11][12]

Nova YorkEditar

Chegou aos EEUU, onde debutou no Liborio,[13] o mellor cabaret latino de Nova York na década de 1960, onde actuaba xunto a artistas como Candido Camero, Celia Cruz ou Olga Guillot, sendo descuberta pola "Williams Morris". Foi aí onde os xornalistas de diarios como The New York Times, Variety ou The New Yorker a bautizaron como “A cincenta de España”, pois nunha das súas actuacións no Liborio chegóuselle a partir o tacón dun zapato, perdendo o mesmo.

Participou durante unha gala benéfica no Radio City Music Hall (Madison Square Garden), retransmitíndose en formato de teletón en WOR-TV (Channel 9). Actuou co bongosero cubano Candido Camero e o guitarrista español Sabicas. Tivo a oportunidade de coñecer alí a Frank Sinatra, Dean Martin, Judy Garland e Sammy Davis, Jr., ademais de compartir cartel tamén con outras celebridades. Este acontecemento foi organizado pola fundación UCP (United Cerebral Palsy) de Nova York, presidida por Leo Hausman. A artista obtivo o recoñecemento “Citation for Humanitarian Service and Outstanding Cooperation from United Cerebral Palsy of New York”. Posteriormente a esa gala, durante unha festa privada, chegou a actuar xunto a Ella Fitzgerald, coa que fusionou jazz e flamenco.[14]

Foi nomeada “A mellor artista da Cidade dos Rañaceos”, sendo a primeira cantante de fala hispana en adquirir devandito galardón, o cal, só ostentaba a bailaora Carmen Amaya.

Chegou a actuar en The Ed Sullivan Show, programa estrela da televisión norteamericana, volvendo compartir cartel con Frank Sinatra, Dean Martin e Judy Garland. Traballou nalgúns dos clubs máis sofisticados de Manhattan, como The Blue Angel[15] ou The Viennese Lantern,[16] onde se conservaban testemuños do paso de Rosa Morena, o bulebule da España moderna. Ademais, participou como figurante no filme Robin and the 7 Hoods, protagonizado por Frank Sinatra, Dean Martin e Sammy Davis Jr., entre outros.

Regreso a EspañaEditar

Posteriormente e ao seu regreso a España foi levada a Madrid onde comezou unha carreira sumamente popular. A compañía discográfica Discos Belter enseguida contratouna para gravar no seu selo, con algúns dos mellores compositores do momento: O Mestre Quiroga, o Mestre Jaén, Francisco Naranjo etc.

Foi descuberta para o cine a través do programa de televisión "Gran Parada". Vírona uns produtores cinematográficos, gustoulles e contratárona para dez películas. Das cales, só chegou a rodar Flor salvaje (1965), de Javier Setó e El secreto de las esmeraldas (1966), de Sebastián Almeida, por decisión da artista. Traballando xunto a grandes actores da época como Luís Dávila, Antonio Prieto Puerto, Mónica Randall, Julio Pérez-Tabernero, entre outros. Actuou nas salas de festa máis importante de España, destacando Pasapoga Music Hall, onde chegou a ser primeira figura, destacando a súa imaxe na Gran Vía de Madrid, durante unha longa tempada e logrando conquistar definitivamente ao pobo español.

Época de esplendor: Anos setentaEditar

A súa consagración chegou da man do tema “Échale guindas al pavo” en 1970, o cal, era unha versión pop da que interpretaron no seu momento Imperio Argentina e Lola Flores, pero con pouco éxito ambas. Con todo, a versión de Rosa Morena foi a que se popularizou, momentos nos que se empezaba a fusionar o flamenco e o pop, sendo ela unha das precursoras do xénero, xunto a Dolores Vargas e Encarnita Polo. A canción coroouna como a raíña do flamenco pop.

Esta canción chegou a ser nº 1 en España e gran parte de América latina, ademais, de ser coñecida en gran parte de Europa, Norteamérica e Xapón.

Participou en numerosos programas de televisión especiais, destacando o programa A la española, dirixido por Valerio Lazarov, para TVE en 1971. Sendo un programa musical que tivo como convidados tamén a Lola Flores, Dolores Vargas, o Príncipe Gitano, Maruja Garrido, Salvador Dalí, entre outros. Todos cantaban a ritmo de rumba cancións coñecidas españolas ou estranxeiras. Este programa foi premiado en Nova York pola "Asociación de Cronistas de Espectáculos", tras ver todo un ano de programación nas canles de fala hispana desta cidade, destacando as interpretacións de Rosa Morena.

O momento cume da súa carreira chegou da man do programa de televisión A su aire, de Chicho Ibáñez Serrador para TVE, en 1974, onde a artista realizaba un concerto cos seus grandes éxitos na base militar de Alcalá de Henares (Madrid), cantando para paracaidistas a ritmo de flamenco pop. Esta emisión tivo polémica polo malgaste de sensualidade que desprendía a cantante naqueles anos.[17] Toda unha sex symbol na década dos setenta,[18] deixando constancia diso o escritor Camilo José Cela, e considerándoa o público como a Marilyn Monroe española.

Outro acontecemento destacado na súa carreira, foi un festival musical que tivo lugar no Aaiún, capital do Sahara, en honra das tropas españolas, durante a Marcha Verde. Celebrouse durante dous días no "Terceiro Terzo Sahariano da Lexión Don Juan de Austria", onde actuou ante máis de 12 000 persoas, entre xefes, oficiais e soldados. Tamén participaron Karina, Lolita Sevilla, Peret, Arena Caliente e o humorista Chicho Gordillo.[19]

Era a imaxe sexy do flamenco pop de España que representaba todos os anos nos grandes programas de televisión que animaba Myrta Silva, a grande estrela de Porto Rico,[20] nas principais estacións do Caribe, Nova York, Os Ánxeles, Chicago, Texas etc.

No ano 1975 foi a moza máis fotografada e entrevistada de España, sendo a artista que máis portadas protagonizou. Obtivo tal popularidade, que empresas de prestixio como a franquía americana Burger King, demandaron a súa imaxe para a inauguración do primeiro establecemento de toda Europa, localizado en Madrid. A vivaracha estremeña, que se impuxo cantando andaluz, anunciou recitais, película en Hollywood, viaxes, e a súa fe en que as súas cancións foron tremendamente populares en todas as partes. Foi considerada como a artista estremeña que máis lonxe chegou.

Aclamada polo colectivo gai nos 70, chegándoa a coroar como raíña dos gais en 1977, en Madrid. Momentos nos que se estaban xestando movementos LGTB a favor da liberdade sexual en España.[21]

Festivais internacionais da canciónEditar

Festival español da canción de BenidormEditar

O “Festival Español da Canción de Benidorm” foi un certame musical anualmente organizado na cidade de Benidorm que tivo lugar cada verán entre 1959 e 2006. Era moi popular naqueles anos, polo que quixo presentarse no certame de 1967. O xénero musical de devandito festival era basicamente a canción pop, polo que a artista tivo os seus primeiros contactos con devandito estilo. Interpretou “Mañana será otro día” e “Con dos barajas”. A gala foi presentada por Joaquín Soler Serrano, proclamándose gañadora do certame a canción “Entre os dous”, interpretada, en senllas versións, por Tony Dallara e Betina. Rosa Morena, aínda sendo unha das personalidades que máis expectación causou, non obtivo ningún dos primeiros postos nas votacións.

Festival de SplitEditar

O “Festival de Split” (Festival zabavne glazbe Split) é un certame musical que se celebra cada ano na cidade de Split (Croacia) desde 1960, sendo o primeiro festival musical croata. Devandito certame celébrase na Praza da República (“Prokurative”).

Rosa Morena representou a España en 1970 co tema “Tú no me la das”, composta por Aniano Alcalde e Joaquín Alfonso, polo que lle outorgaron o “Premio da crítica de Split”.[22][23]

Ese ano alzouse coa vitoria do certame a cantante croata Radojka Šverko co tema “Kud plovi ovaj brod”.

Festival Internacional da CançãoEditar

O "Festival Internacional da Canção", coloquialmente coñecido como «FIC», foi un certame musical anualmente organizado no "Ximnasio de Maracanãzinho" (Río de Xaneiro, Brasil) durante o período 1966-1972.

A artista estremeña formou parte dese festival en 1970, como representante de Andorra, interpretando o tema "Como un pájaro", composto por Joaquín Alfonso e Juan Barçons.

Conseguiu clasificarse, pero non obtivo un dos primeiros postos. Por outra banda, si que obtivo o “Premio da crítica de Río de Xaneiro”,[24] sendo a artista máis fotografada do certame. O galardón era un broche que consistía nun galo de ouro con pedras preciosas, deseñado por Ziraldo e confeccionado pola xoiaría H. Stern.[25]

Tamén participaron no festival Carmen Sevilla e Augusto Algueró, pero en condición de xurado en representación de España e o cantante español Nino Bravo representando España co tema "Elizabeth", composto por Duo Dinámico. Ademais, doutras personalidades como a cantante croata Radojka Šverko, o director de orquestra Ray Conniff, entre outros.

O primeiro premio, o "Galo de ouro", foi outorgado ao cantautor latinoamericano Piero, interpretando a canción "Pedro nadie", en representación da Arxentina.

Enfermidade e retirada da vida públicaEditar

A súa traxectoria foi dilatada e importante, realizando varios discos e tamén películas; pero lamentablemente viuse interrompida por unha grave enfermidade que lle provocou a perda dun pulmón, razón pola que tivo que efectuarse dilatados tratamentos de radioterapia, e obrigarse a prolongados períodos de descanso para a súa recuperación, razóns polas cales se viu afastada longo tempo dos escenarios. Ademais, deixando tras de si, un contrato millonario para traballar en Hollywood para a produtora cinematográfica Paramount.

Últimos anosEditar

Despois de recuperarse da enfermidade continuou a vivir na súa terra natal e reiniciou clases de canto co propósito de poder volver retomar a súa carreira. En 2012 anunciou durante unha entrevista para o programa Nuestra tarde de Canal Extremadura Televisión, a posta en marcha dun novo proxecto titulado “Volviendo con mi gente”. En setembro do mesmo ano publicou o seu álbum titulado Soy fuego.

Faleceu o 4 de decembro de 2019 a causa dun cancro no Hospital Universitario de Badaxoz.[26]

DiscografíaEditar

A súa discografía tivo a importancia necesaria como para levala ao triunfo e a popularidade, non só no seu país senón tamén no estranxeiro. Un dos seus temas máis coñecidos, polo cal se fixo famosa en todo o mundo, foi "Échale guindas al pavo". Obtivo recoñecementos como varios Discos de ouro, "Olé 70'", "Super canción nacional do verán 72'", entre outros.

  • Belter 51.161 (1965): Malena / La adelfa / Tela del telón / Badajoz la tierra mía
  • Belter 51.166 (1965): De Cuba a Puerto Rico / La bamba gitana / Tientos del silencio / Hava Nagila
  • Belter 51.172 (1965): Por mi calle / Na más que un hombre / Que se detengan / Mi plegaria
  • Belter 51.277 (1967): Naturaleza / Una farruca / Échale picante / Ni tú, ni tú
  • Belter 51.279 (1967): Con el bongó / Por pura casualidad / Bolero por colombiana / Cumbia morena
  • Belter 07.388 (1967): Mañana será otro día / Con dos barajas
  • Belter 07.750 (1970): Échale guindas al pavo / Más vale tarde que nunca
  • Belter 07.752 (1970): Me desperté llorando / Somos
  • Belter 07.754 (1970): El Perepepepe / Quiero café
  • Belter 07.807 (1970): Tú no me la das / Madre mía
  • Belter 07.901 (1971): La hija de Don Juan Alba / Hay en el aire
  • Belter 07.945 (1971): El gitano señorito / Llevo
  • Belter 22.547 (1971): Ojos de color incierto
  • Belter 08.100 (1972): El berebito / Tu estrella y la mía
  • Belter 08.137 (1972): ¡Sereno...va! / Cucha niño
  • Belter 08.161 (1972): Perdido amor / La gitana
  • Belter 22.664 (1972): Sabor a menta / Shaon Pop / La Zarzamora
  • Belter 08.252 (1973): Horas de amor / Extremadura
  • Belter 08.299 (1973): Serva La Bari / La Lirio
  • Belter 08.355 (1974): La rosa y el viento / Alí
  • Hispavox 45-1218 (1975): Me quema la distancia / Uva madura
  • Hispavox 45-1293 (1975): Que mírame / Perdida estoy
  • Hispavox 45-1346 (1976): Qué más me da / Vete ya
  • Hispavox 21-001 S (1976): Que mírame / No te quiero / Drácula / La fuerza de la costumbre / Uva madura / Me quema la distancia / Qué más me da / Perdida estoy / Que me dé / Vete ya
  • Olympo L-407 La hija de don Juan Alba (1976): Que toma, toma, toma
  • Euro-Music EM-1.006 (1977): Me siento feliz / Creo en el amor
  • Euro-Music EM-1.027 (1977): Merecumbé / De tus labios yo quiero beber
  • Corvox CV-10.009 (1977): Me siento feliz / Tiene poemas de amor / Ya verás / Sentir / Vete y hazlo / Merecumbé / Libre, libre, libre / De tus labios yo quiero beber / La Mami / Qué voy a hacer / Creo en el amor
  • Corvox CV 10.080 (1979): Nada de ná / Para qué quieres volver
  • Apolo Records, Tauro: T-3074 Lo mejor de Rosa Morena (1981): Como siempre / Penas de la Flamencona (C. Amaya - J. Galvao) [1]
  • Columbia MO 2150 (1982): Ese señor / Anda y ven
  • Columbia CPS 9702 Ese señor (1982): Ese señor / Anda y ven / Donde me dejastes / Hueles a fresco / Con la leña de los dos / No me excita / Entre el amor y el silencio / He vuelto a nacer / Tu loco desatino / Como te he amado yo
  • SM Servimusic CD-1000 Tela de Araña (1998): Tela de araña / Curro mi Curro / ¿A dónde vas? / Ámame / Cambio de amor/ Ganas de querer / Jaula de cristal / Pañolitos de seda / Sin él / Copla al viento
  • Divucsa 37647 Échale guindas al pavo y otros éxitos (2006): Échale guindas al pavo / El gitano señorito / La hija de don Juan de Alba / La zarzamora / Quiero café / La rosa y el viento / Perdido amor / La Lirio / Serva la Bari / Tu estrella y la mía / La gitana / Somos / Hay en el aire / Que toma toma toma / Me desperté llorando
  • KMC Soy fuego (2012): Sigue así / Dame el fuego De tus labios / El ritmo de la vida / Soy fuego / Voy / Tan de repente / Báilame moreno / Ya lo sé / Quién crees que eres tú / Y te dirán

FilmografíaEditar

Premios e honoresEditar

  • Primeiro premio Artistas 'Jueves infantiles' de Radio Extremadura en el Teatro López de Ayala (1953).
  • Premio Educación y descanso (1953).
  • Mención por Humanitarian Service and Outstanding Cooperation de United Cerebral Palsy de Nova York (1962)
  • Premio da Crítica de Nova York (1962).
  • Raíña dos "VIII Seis Días Ciclistas de Madrid" (1967).
  • Disco de ouro Colombiano (1968).
  • Premio Ciudad de San Juan de Dios (1969).
  • Premio da Prensa do “V Festival Internacional de la Canción Popular de Río de Xaneiro” (1970).
  • Premio da Crítica de Split (Iugoslavia); (1970).
  • Premio Los populares de Pueblo: Canción española (1971).
  • Premio Olé 70 á popularidade (1971).
  • Primeira "F" de famosa, formidable e fabulosa (1971).
  • Primeiro premio Canción Flamenco POP: Trofeo Rizuca (1971).
  • Premio Westinghouse (1971).
  • Raíña de La super canción nacional del verano 72' (1972).
  • Premio Ondas (1972).
  • "I" de Importante de España, da Asociación da Prensa (1975).
  • Premio Dimas's (1976)
  • Raíña dos gays, polo club Durlach, Madrid (16 de febreiro de 1977).
  • Premio Populares Babieca 77 (1977)
  • Premio Reina Castilla (1977).
  • Premio Clash: Traxectoria artística (1982).
  • Premio Teatro Avenida (1982).
  • Premio ovación por Radio Popular - Radio España (1983).
  • Premio cinematográfico Luis Buñel (1983).
  • Premio Primera figura y creadora del flamenco pop (1998).
  • Premio Artemi: Traxectoria artística (2000).
  • Calle Rosa Morena, de Badaxoz (2007).
  • Premio CAB de Cine e televisión (2010).
  • Premio Grada: Trayectoria a toda una vida (2013).

NotasEditar

Véxase taménEditar

BibliografíaEditar

  • Rosa Morena: Cancionero flamenco. Barcelona: Alas, D.L. 1959 [2]
  • El día que perdí… aquello, Jesús María Amilibia e Yale, 1975.[3]
  • Enciclopedia del erotismo, 4: (Pabst-Zurruscarse), Camilo José Cela, 1976.
  • Las españolas sin sostén, Yale, 1977.
  • Memoria de la copla: La canción española, de Conchita Piquer a Isabel Pantoja, Madrid, Alianza Editorial, 1993.
  • Historias con música: 43 autores de aquí, Juan Antonio Méndez del Soto.
  • Badajoz, ciudad flamenca, Manuel Iglesias Segura, 2012.
  • La televisión durante la Transición española, Manuel Palacio, 2012.

Ligazóns externasEditar

Predecesor:
Betina
con"La lancha"
1967
 
España no Festival Internacional de Split

1970
Sucesor:
Sen sucesor
Predecesor:
Romuald
con"Tous les printemps du monde"
1969
 
Andorra no Festival Internacional da Canção

1970
Sucesor:
Sen sucesor