Kiribati

Coordenadas: 1°25′N 173°00′L / 1.417, -173.000

Kiribati,[2][3] oficialmente a República de Kiribati (pronunciado "Kíribas", ['kiribas])[4][5][6] é un arquipélago situado na zona central oeste do Océano Pacífico, ao NE de Australia.

República de Kiribati
Republic of Kiribati
Ribaberikin Kiribati
Bandeira de Kiribati
Escudo de Kiribati
BandeiraEscudo
[[Ficheiro:Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg
Kiribati-Pos.png|center|250px]]
Lema: Te Mauri, Te Raoi ao Te Tabomoa
(Galego: A saúde, a paz e a prosperidade)
Himno: Kunan Kiribati
Capital
 Poboación
Tarawa Sur
63 439 (2020)
Cidade máis poboadaTarawa Sur
Linguas oficiaisInglés e lingua kiribatiana
Forma de gobernoRepública
Presidente
Vicepresidente
Taneti Maamau
Teuea Toatu
Independencia do Reino Unido12 de xullo de 1979
SuperficiePosto 171º
 • Total811 km²
 • % auga0
Fronteiras0 km
Costas1 143 km
PoboaciónPosto 192º
 • Total119,940 ((2020 est.) hab.
 • Densidade148 hab./km²
PIB (nominal)
 • Totaln/d
 • per cápitan/d
PIB (PPA)Posto 179º
 • Total (2006)228 millóns US$
 • per cápita2 379 US$
MoedaDólar australiano (AUD)
IDHn/d
Xentiliciokiribatiano/a [1]
Fuso horarioUTC -11
 • Horario de veránNon aplica
Dominio de Internet.ki
Prefixo telefónico+686
Prefixo radiofónicoT3A-T3Z
Código ISO296 / KIR / KI
Membro de: ONU, Commonwealth

A poboación permanente supera os 119.000 habitantes (2020), dos cales máis da metade vive no atol de Tarawa. O estado comprende 32 atois e unha remota illa de coral levantada, Banaba. Ten unha superficie total de 811 kilometros cadrados (313 millas cadradas)[7] diseminados nunha área de máis de tres millóns de quilómetros cadrados.

Esténdese a ambos lados do ecuador e do meridiano 180, aínda que a Liña internacional de cambio de data rodea Kiribati e xira moito cara ao leste, chegando case ao meridiano 150° W. Isto leva as illas máis orientais de Kiribati, as Illas Line ao sur de Hawai, ao mesmo día que as Illas Gilbert e sitúaas na zona horaria máis avanzada da Terra: UTC+14. Kiribati é o único país do mundo que está situado nos catro hemisferios cardinais.[8]

Kiribati logrou a súa independencia do Reino Unido, converténdose nun estado soberano en 1979, un dos seus atois, Kiritimati (Illa Christmas), é o máis grande do mundo. A capital, Tarawa Sur, hoxe a área máis poboada, está formada por unha serie de illotes, conectados por unha serie de calzadas. Estes comprenden preto da metade da área do atol de Tarawa. Antes da súa independencia, o país exportara fosfato, porén, esas minas xa non son viables e son a pesca e a exportación de copra o que impulsa gran parte da economía. Kiribati é un dos países menos desenvolvidos do mundo e depende moito da axuda internacional para a súa economía.

Kiribati é membro da Comunidade do Pacífico (SPC), da Comunidade de Nacións, do FMI, do Banco Mundial, da OACPS e converteuse en membro de pleno dereito das Nacións Unidas en 1999 e tamén membro do Foro das Illas do Pacífico.[9][10][11] Como nación insular, as illas son moi vulnerables ao cambio climático e abordar o cambio climático foi unha parte central da súa política internacional, como membro da Alianza de Pequenos Estados Insulares.

HistoriaEditar

Kiribati foi habitado por un grupo étnico de Micronesia que falou a mesma lingua oceánica durante máis de 2.000 anos antes de entrar en contacto cos europeos. As illas foron descubertas por navíos británicos e estadounidenses ao final do século XVIII e a principios do século XIX. En 1820, as illas foron nomeadas Illas Gilbert polo almirante ruso Adam von Krusenstern, en honra ao capitán británico Thomas Gilbert, quen cruzou o arquipélago en 1788 ("Kiribati" é a pronuncia dos insulares do plural de "Gilberts") . O primeiro asentamento inglés fundouse en 1837. Desde 1892, as Illas Gilbert foron un protectorado británico xunto coas próximas Illas Ellice, situadas máis ao sur. Ambos os arquipélagos convertéronse en colonias en 1916. O atol Kiritimati (Christmas) formou parte da colonia en 1919 e as Illas Fénix engadíronse en 1937. Tarawa e outras illas do grupo Gilbert foron ocupadas polo Xapón na II Guerra Mundial. Tarawa foi o lugar onde se desenvolveu unha das batallas máis sanguentas na historia do Corpo de Marines dos Estados Unidos. Os Marines desembarcaron o 20 de novembro de 1943, a Batalla de Tarawa foi na mesma capital de Kiribati: Bairiki, no atol de Tarawa.

Na década '50, a illa Christmas foi o escenario de tres grandes probas nucleares do goberno británico.

As Illas Gilbert e Ellice alcanzaron a autonomía en 1971, e separáronse en 1975. Sete anos despois, en 1978, as Illas Ellice proclamaron a súa independencia co nome de República de Tuvalu, mentres que as Illas Gilbert esperaron un ano máis e convertéronse nun estado independente o 12 de xullo de 1979. Desde ese momento, Estados Unidos deixou de reclamar as Illas Fénix, un arquipélago do Pacífico ao sueste das Illas Gilbert, e outras tres illas desta mesma zona. Todas elas convertéronse desde entón en parte do territorio de Kiribati. Estas separacións estiveron amparadas nas diferenzas étnicas e culturais dos habitantes con respecto aos kiribatianos.

Na década dos 80, a superpoboación era un problema moi grave: en 1988 anunciouse que 4.700 residentes do grupo principal de illas serían recolocados en illas menos poboadas. Por eses anos, Kiribati foi sinalado pola ONU como un dos países máis pobres do mundo; isto precipitou a chegada de recursos humanitarios desde varios países. Outro informe da ONU de 1989 demostrou que Kiribati será un dos primeiros países en desaparecer como consecuencia da elevación do nivel do mar por causa do quecemento global.

En 1994, Teburoro Tito foi elixido presidente. En 1995, houbo un movemento co obxectivo de desprazar a Liña internacional de cambio de data cara ao leste para que as illas da República de Kiribati non estivesen máis divididas por esta liña imaxinaria, que nese momento xeraba controversia. O movemento, que cumpriu cunha das promesas da campaña do Presidente Tito, tiña as intencións de que Kiribati fose o primeiro país en ver o amencer o 1 de xuño de 2000, e recibir a data popularmente, pero incorrectamente, créndose comezar do terceiro milenio d.C., un evento de significancia para o turismo. Tito foi reelixido en 1998. En 1999, Kiribati comezou a formar parte da ONU.

En 2002, Kiribati pasou a ser un país controvertido debido á lei para pechar todos os xornais. A lexislación provocou a creación do primeiro xornal non-gobernamental. Tito foi reelixido en 2003, pero en marzo de 2003, foi destituído do seu cargo por unha moción de censura, e substituído por un Consello de Estado. Anote Tong do partido da oposición Boutokaan Te Koaua foi elixido para suceder a Tito en xullo de 2003. Foi reelixido en 2007 e en 2011.[12]

En xuño de 2008, os funcionarios de Kiribati pediron a Australia e Nova Zelandia que aceptasen aos cidadáns de Kiribati como refuxiados permanentes. Espérase que Kiribati sexa o primeiro país en perder todo o seu territorio a causa do cambio climático. En xuño de 2008, o presidente de Kiribati, Anote Tong, dixo que o país chegou "ao punto de non retorno". Engadiu: "Planificar o día no que xa non teñas un país é realmente doloroso, pero creo que temos que facelo".[13][14][15][16]

En xaneiro de 2012, Anote Tong foi reelixido por terceiro e último mandato consecutivo. A principios de 2012, o goberno de Kiribati comprou o terreo chamado Natoavatu, de 2.200 hectáreas, na segunda illa máis grande de Fidxi, Vanua Levu. Nese momento informouse amplamente[17][18][19] que o goberno planeaba evacuar a toda a poboación de Kiribati a Fidxi. En abril de 2013, o presidente Tong comezou a instar os cidadáns a evacuar as illas e migrar a outros lugares.[20] En maio de 2014, a Office of the President confirmou a compra duns 5.460 acres de terreo en Vanua Levu cun custo de 9,3  millóns de dólares australianos.[21]

En marzo de 2016, Taneti Maamau foi elixido como novo presidente de Kiribati. Foi o quinto presidente desde que o país se independizou en 1979.[22] En xuño de 2020, o presidente Maamau gañou a reelección para un segundo mandato de catro anos. O presidente Maamau era considerado pro-China e apoiaba lazos máis estreitos con Beijing..[23]

Goberno e políticaEditar

A política de Kiribati baséase no sistema presidencial democrático republicano, onde o Presidente ( te Beretitenti) é a cabeza de goberno, enmarcado nun sistema multipartidario e elixido por voto popular directo.

O Poder Executivo é exercido polo Presidente, un Vicepresidente e o Gabinete de Ministros.

O Poder Lexislativo exérceo a Asemblea Nacional (Maneaba ni Maungatabu), formada por 39 membros elixidos por catro anos mediante o sufraxio universal, máis dous membros ex oficio e un representante do porto autónomo de Banaba.

O Poder Xudicial é independente do Executivo e do Lexislativo e está conformado pola Suprema Corte e as cortes menores.

O goberno de Kiribati regúlase segundo a Constitución Nacional vixente, promulgada o 12 de xullo de 1979.

Organización político-administrativaEditar

 
Illas da Liña: Illa Millenium canle entre o lado oeste de Long Island e Nake Island.
 
Marakei, Illas Gilbert do Norte

Hai 21 illas habitadas en Kiribati. Kiribati está dividida xeograficamente en tres sectores, segundo a agrupación xeográfica dos tres arquipélagos ou grupos de illas que o forman e non teñen funcións administrativas. Son:

Os 6 distritos orixinais antes da independencia eran:

Catro dos antigos distritos (incluíndo Tarawa) atópanse nas illas Gilbert, onde vive a maior parte da poboación do país. Cinco das illas da Liña están deshabitadas (Illa Malden, Illa Starbuck, Illa Millenium, Illa Vostok e Illa Flint). As illas Fénix están deshabitadas agás Kanton, e non teñen representación. Banaba en si está pouco habitada agora. Tamén hai un representante non electo dos Banabans na illa de Rabi en Fidxi.

Cada unha das 21 illas habitadas[4] ten o seu propio consello local que se ocupa dos asuntos diarios. Hai un concello por cada illa habitada, con dúas excepcións: o atol de Tarawa ten tres concellos: Concello de Betio, concello urbano de Teinainano (TUC) para o resto de Tarawa Sur) e concello de Eutan Tarawa (ETC) (para Tarawa Norte), e Tabiteuea ten dous concellos.

XeografíaEditar

Artigo principal: Lista de Illas de Kiribati.
 
Mapa de Kiribati

Kiribati está formada por 33 atois de orixe coralino e unha illa, Banaba (Ocean). Os grupos de illas son:

  • Banaba : unha illa deshabitada a medio camiño entre Nauru e as illas Gilbert.
  • Illas Gilbert : 16 atois situados a uns 1.500 km ao norte das illas Fidxi.
  • Illas Fénix : 8 atois e illas coralinas situados a uns 1.800 km ao sueste das illas Gilbert.
  • Illas da Liña ou Espóradas Ecuatoriais : 8 atois e un arrecife, a uns 3.300 km ao leste das illas Gilbert.

Outros tres atois das Illas da Liña pertencen aos Estados Unidos.

Banaba (ou illa Ocean) é unha illa de orixe coralino que no seu día foi unha rica fonte de fosfatos, un recurso que se esgotou case totalmente antes da independencia do país. O resto do territorio de Kiribati está composto por illotes de area e arrecifes rochosos ou arrecifes de coral que emerxen apenas uns metros sobre o nivel do mar. O terreo é baixo e calcáreo, o que dificulta moito a agricultura no país.

Kiritimati, nas Illas da Liña, é o atol máis grande do mundo.

EconomíaEditar

Artigo principal: Economía de Kiribati.

DemografíaEditar

Kiribati é un país superpoboado, xa que posúe 103.092 habitantes distribuídos en só 811 km cadrados (2005) Isto fai unha densidade de poboación de 127 habitantes por quilómetro cadrado, unha das máis elevadas do mundo.

O 57,7% da poboación atópase entre os 15 e os 64 anos de idade.

Composición étnicaEditar

  • Insulares 97,7%
  • Mestizos 1,5%
  • Outros 0,6%
  • Europeos 0,2%

RelixiónEditar

  • Católicos 52,6%
  • Protestantes 40,9%
  • Outras 7,8%

CulturaEditar

A cultura das Illas Gilbert é complexa e diversa, pero se poden atopar similitudes entre os 33 atois que conforman o grupo.

ManeabaEditar

A maneaba ou mwaneaba é o centro da aldea. Detrás da canoa de guerra, a maneaba é a "peza mestra" da cultura gilbertense. Igual que as casas, ten forma rectangular. O arquitecto da maneaba é, xeralmente, un ancián quen aprendeu o seu oficio grazas á experiencia e tradicións na súa familia. A este ancián tamén llo podería considerar como un bruxo, xa que a construción da maneaba require unha invocación ao espírito chamado Anti. A maneaba adáptase ben ao clima da illa e á súa función. O teito está sostido por columnas de pedra á altura do ombreiro.

NotasEditar

Referencias
  1. González Rei, Begoña (2004). Ortografía da lingua galega. A Coruña: Galinova Editorial. ISBN 84-9737-041-4.
  2. Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para kiribatiano.
  3. Anaír Rodríguez Rodríguez, Montserrat Davila Ventura. Lingua galega: dúbidas lingüísticas (PDF). Área de Normalización Lingüística da Universidade de Vigo. p. 115. ISBN 84-8158-266-2. 
  4. 4,0 4,1 Kiribati. The World Factbook.
  5. Publications Office — Interinstitutional style guide — Annex A5 — List of countries, territories and currencies. Europa (web portal). Retrieved 29 de xaneiro de 2016.
  6. "Kiribati profile – Facts". BBC. 23 de maio de 2013. Consultado o 23 de xullo de 2020. 
  7. "Kiribati: 2011 Article IV Consultation-Staff Report, Informational Annexes, Debt Sustainability Analysis, Public Information Notice on the Executive Board Discussion, and Statement by the Executive Director for Kiribati". International Monetary Fund Country Report No. 11/113. 24 de maio de 2011. Consultado o 4 de outubro de 2011. 
  8. "Which Countries Are Situated In All Four Hemispheres?". World Atlas. 20 de novembro de 2018. Consultado o 31 de xaneiro de 2022. 
  9. En febreiro de 2021, Kiribati anunciou que se retiraría do Foro das Illas do Pacífico nunha declaración conxunta coas Illas Marshall, Nauru e os Estados Federados de Micronesia tras unha disputa sobre a elección de Henry Puna como secretario xeral do Foro.
  10. "Five Micronesian countries leave Pacific Islands Forum". RNZ. 9 de febreiro de 2021. Consultado o 9 de febreiro de 2021. 
  11. "Pacific Islands Forum in crisis as one-third of member nations quit". The Guardian. 8 de febreiro de 2021. Consultado o 9 de febreiro de 2021. 
  12. "IFES Election Guide – Country Profile: Kiribati". Electionguide.org. Consultado o 14 de maio de 2010. 
  13. "O líder da nación insular que desaparecera di que o cambio climático é unha cuestión de supervivencia, non de economía". International Herald Tribune (Wellington, New Zealand). Associated Press. 5 de xuño de 2008. Arquivado dende o orixinal o 5 de xuño de 2008. Consultado o 23 de xullo de 2020. 
  14. "Kiribati's President: 'Our Lives Are at Stake'". ABC News (American Broadcasting Company). 7 de maio de 2007. Consultado o 23 de xullo de 2020. 
  15. Marks, Kathy (6 de xuño de 2008). "O paraíso perdido: o cambio climático obriga aos insulares dos mares do Sur a buscar refuxio no estranxeiro". The Independent. Consultado o 23 de xullo de 2020. 
  16. Nair, Suchit (6 de xuño de 2008). "Tiny atoll in Pacific cries out for help". The Times of India (Wellington/Christchurch). Consultado o 23 de xullo de 2020. 
  17. Chapman, Paul (7 de marzo de 2012). "Toda a nación de Kiribati será trasladada pola ameaza do aumento do nivel do mar". The Daily Telegraph (Londres). 
  18. Spector, Dina; Lee, Eloise (7 de marzo de 2012). "O aumento do nivel do mar está obrigando a esta nación insular enteira a mudarse a outra illa". Business Insider. Consultado o 23 de xullo de 2020. 
  19. "Kiribati parliament to consider Fiji land purchase". Radio NZ (Wellington). 11 de abril de 2012. 
  20. Lagan, Bernard (15 de abril de 2013). "Kiribati: A Nation Going Under". The Global Mail. Arquivado dende o orixinal o 23 de abril de 2013. Consultado o 23 de xullo de 2020. 
  21. "Kiribati buys a piece of Fiji" (Nota de prensa). Republic of Kiribati. 30 de maio de 2014. Consultado o 23 de xullo de 2020. 
  22. "Taneti Maamau declared new president of Kiribati". rnz.co.au. 10 de marzo de 2016. Consultado o 20 de agosto de 2021. 
  23. "Kiribati: Pro-China President Taneti Maamau wins reelection bid". DW.com. 23 de xuño de 2020. Consultado o 20 de agosto de 2021. 
  24. "Kiribati creates world's largest marine reserve". Reuters. 14 de febreiro de 2008. Consultado o 14 de maio de 2010. 

Véxase taménEditar

BibliografíaEditar

Ligazóns externasEditar

Información xeralEditar