Abrir o menú principal
Teotihuacán
Escudo
Mapa
Mexico Estado de Mexico Teotihuacan location map.svg
Información xeral
País Flag of Mexico.svg México
Estado Estado de México
Rexión
Cabeceira municipal
Superficie 83.16 km2
Altitude 2200-2800 msnm
Poboación 53 010 (2010)
Densidade /km²
Xentilicio Teotihuacano
Fundación
Alcalde
Enderezo postal
Código 15092 (INEGI)
Páxina web www.teotihuacan.gob.mx
Teotihuacán
Localización


Modelo:Infobox ancient siteTeotihuacán ou Teotihuacan (en náhuatl: "lugar onde os homes convértense en deuses"; "lugar onde se fixeron os deuses"; "cidade dos deuses’’)?, ou tamén Teo uacan (en náhuatl: 'Cidade do sol') é o nome que se dá á que foi unha das maiores cidades prehispánicas de Mesoamérica.[1][2] O topónimo é de orixe náhuatl e foi empregado polos mexicas para identificar a esta cidade construída por unha civilización anterior a eles e que xa se atopaba en ruínas cando os mexicas vírona por primeira vez. Á data descoñécese o nome que lle daban os seus habitantes orixinais. Os restos da cidade atópanse ao nordés do val de México, nos municipios de Teotihuacán e San Martín das Pirámides (estado de México), aproximadamente a 78 quilómetros de distancia do centro da Cidade de México. A zona de monumentos arqueolóxicos foi declarada Patrimonio da Humanidade pola Unesco en 1987.

As orixes de Teotihuacán son aínda obxecto de investigación entre os especialistas. Ao redor do inicio da era cristiá, Teotihuacán era unha aldea que cobraba importancia como centro de culto na conca do Anáhuac. As primeiras construcións de envergadura proceden desa época, como mostran as escavacións na Pirámide da Lúa. O apoxeo da cidade tivo lugar durante o Período Clásico (ss. III-VII d. C.). Nesa etapa, a cidade foi un importante nodo comercial e político que chegou a ter unha superficie de case 21 km2, cunha poboación de 100.000 a 200.000 habitantes. A influencia de Teotihuacán deixouse sentir por todos os rumbos de Mesoamérica, como mostran os descubrimentos en cidades como Tikal e Monte Albán, entre outros sitios que tiveron unha importante relación cos teotihuacanos. O declive da cidade ocorreu no século VII, nun contexto marcado por inestabilidade política, rebelións internas e cambios climatolóxicos que causaron un colapso no Norte de Mesoamérica. A maior parte da poboación da cidade dispersouse por diversas localidades na conca de México.

Descoñécese cal era a identidade étnica dos primeiros habitantes de Teotihuacán. Entre os candidatos atópanse os totonacos, os nahuas e os pobos de idioma otomangue, particularmente os otomíes. As hipóteses máis recentes apuntan a que Teotihuacán foi unha urbe cosmopolita en cuxo florecimiento víronse involucrados grupos de diversa orixe étnica, como mostran os descubrimentos no barrio zapoteco da cidade e a presenza de obxectos provenientes doutras rexións de Mesoamérica, sobre todo da rexión do Golfo e da área maia.

Teotihuacán foi motivo de interese para as sociedades posteriores ao declive da cultura teotihuacana en Mesoamérica. As súas ruínas foron exploradas dende a época prehispánica, entre outros, polos toltecas e os mexicas. O descubrimento de obxectos teotihuacanos nos xacementos arqueolóxicos de Tula e o Templo Maior de México-Tenochtitlan así o confirma. Na mitoloxía nahua posclásica, a cidade aparece como o escenario de mitos fundamentais como a lenda dos Soles dos mexicas.

Actualmente, os restos de Teotihuacán constitúen a zona de monumentos arqueolóxicos con maior afluencia de turistas en México, por encima de Chichén Itzá, O Tajín e Monte Albán. As escavacións arqueolóxicas en Teotihuacán continúan até os nosos días, e deron como resultado un paulatino incremento na calidade e cantidade do coñecemento que se ten sobre esta cidade.

ToponimiaEditar

 
Glifo Tollan, representado na Tira da Peregrinación.
 
Glifo Puh, representado nos muros de Tepantitla.

Teotihuacán é un topónimo de orixe náhuatl que lle foi dado á cidade varios séculos despois do seu ocaso polos pobos nahuatlacas. Os mexicas empregaban ese nome para referirse ás ruínas da antiga cidade, a cal tiña preto de 1000 anos de abandono cando a atoparon, e deles foi recollido en fontes históricas e no uso do idioma español durante a época colonial.[3] As fontes mexicas son a orixe de moitos malentendidos sobre Teotihuacán, pois eles coñeceron a cidade cando xa fora abandonada. Para eles, Teotihuacán era unha cidade dun pasado no que tamén floreceu Tula, polo que pensaban que os seus habitantes foron toltecas.[4]

Propuxéronse varias hipóteses sobre o significado do topónimo. Hai que lembrar que o náhuatl é unha lingua aglutinante que permite expresar ideas complexas nun só vocábulo mediante a adición de afijos a unha raíz. Unha das interpretacións máis coñecidas é a que traduce Teotihuacán como lugar onde naceron os deuses ou equivalentemente Lugar onde foron feitos os deuses.[5] Esta interpretación está relacionada coa Lenda dos Soles, un coñecido mito cosmogónico mesoamericano ―e particularmente nahua― que sitúa nesta cidade a creación do Quinto Sol mediante o sacrificio de todos os deuses da era anterior.

No Dicionario do náhuatl no español de México, C. Montemayor di que provén dos vocábulos téotl (divos), -ti (ligadura eufónica), hua (posesivo), -can (locativo que indica o sitio onde se realiza unha acción), de modo que o traduce como Lugar dos que teñen deuses.[6]

O certo é que se descoñece o nome que a cidade recibiu dos seus habitantes na época da súa florecimiento. Algúns textos descubertos na área maia adoitan relacionar o glifo puh (tule) con personaxes de filiación teotihuacana representados en ronseis de cidades maias tan importantes como Tikal, Uaxactún e Bonampak. Puh posúe nos idiomas mayenses o mesmo significado que ten o vocábulo Tollan (AFI: [toːɬːan]), que designaba á cidade fabulosa da mitoloxía mesoamericana. Tollan era arquetipo da civilización mesoamericana e orixe da lexitimidade das liñaxes dominantes en numerosos estados en toda a rexión. Os mayistas teñen posicións diversas sobre a identidade de Puh, algúns deles sosteñen que ese lugar mencionado en diversos textos maias é Teotihuacán.[7] Esta hipótese podería ser reforzada polo descubrimento de varias representacións do glifo puh na pintura mural do conxunto residencial teotihuacano de Tepantitla.[8]

Aínda que se identificou orixinalmente a esta Tollan lendaria con Tollan-Xicocotitlan, a capital dos toltecas, algúns investigadores preferiron separar o mito da historia, principalmente porque non só esta cidade senón outras de igual relevancia en Mesoamérica foron chamadas da mesma forma.[9] Con todo, a distinción entre as cidades históricas e a cidade mitológica non é aplicada de maneira monolítica. Facendo unha análise das fontes históricas, os achados arqueolóxicos no centro de México e na área maia ―como o referido caso do glifo puh nas Terras Baixas―, Enrique Florescano fai unha asociación do mito coa cidade de Teotihuacán, de modo que a chama Tollan-Teotihuacan e atribúe á chamada cidade dos deuses a identidade da Tula mitológica.[10] Esta mesma postura fora sostida por Laurette Séjourné no congreso de arqueólogos onde se estableceu que a Tollan mitológica foi Tollan-Xicocotitlan, e é compartida por Stuart, Uriarte, e Duverger.[11][12][13][14] René Millon, uno dos máis recoñecidos especialistas no tema de Teotihuacán, opina que efectivamente Teotihuacán é a lendaria Tollan, pero non acepta que este sexa o seu nome.[15]

Teotihuacán, ademais de designar á cidade histórica e ao conxunto de monumentos arqueolóxicos que están abertos á visita do público, tamén é o nome dun municipio mexiquense (San Juan Teotihuacán) e da súa cabeceira (Teotihuacán de Aresta).

Contorna xeográficaEditar

 
Vista da vexetación actual no val de Teotihuacán, composta por cactáceas, agaves e especies non nativas como o pirul.
 
Detalle dunha Opuntia que crece na zona arqueolóxica de Teotihuacán. Parte importante da economía actual da rexión teotihuacana consiste no cultivo deste xénero de plantas para a comercialización do seu froito.

Teotihuacán foi fundada nunha posición pouco común na súa época con respecto ao patrón de asentamento propio da conca de México durante o Preclásico Medio. A maioría dos asentamentos de maior envergadura na rexión localizábanse na ribeira do sistema lacustre do Anáhuac ou moi preto dela. Cuicuilco e Copilco no sur; Ticomán, O Arbolillo, Zacatenco, e Tlatilco no norte; e Tlapacoya no oriente son exemplo diso. En contraste, Teotihuacán levantouse a quince quilómetros da costa do lago de Texcoco, sobre o río San Juan no val que tomou o nome da cidade. Duverger afirma que a localización de Teotihuacán corresponde non só a unha fronteira ecolóxica, senón á fronteira entre a civilización agrícola mesoamericana e o mundo cultural dos pobos aridoamericanos nómades.[16]

O val de Teotihuacán forma parte da conca de México. Sitúase no nordés dese gran vaso lacustre de máis de 14 mil km2 de superficie, dentro dos límites que actualmente corresponden ao estado de México. A súa altitude vai dos 2240 msnm aos 3200 na cúspide do cerro Gordo. Na zona de monumentos arqueolóxicos a altitude é de 2300 msnm. O val está limitado ao norte polos cerros Gordo, Malinalco e Colorado; ao sur pola serra de Patlachique, con elevacións superiores a 2600 msnm; e cara ao oriente termina nas inmediacións de Otumba e os cerros contiguos. Ao suroeste do val localízase o cerro Chiconautla, preto da antiga desembocadura do río San Juan. O cerro Tonala, ao poñente, marca a separación entre o val de Teotihuacán e a chaira aluvial onde se atopan Tecámac e Zumpango.

A drenaxe principal do val realízase cara ao vaso do lago de Texcoco a través dos ríos San Juan, San Lorenzo e Huixulco. Estes ríos son estacionales, crecen en época de precipitacións e durante o resto do ano as súas correntes desaparecen da superficie para emerxer na seguinte estación chuviosa.[17] Os ríos do val de Teotihuacán desembocaban na época prehispánica preto de Cuanalán. Debido á desecación dos lagos do Anáhuac ―proceso iniciado no século XVII e que continúa até o século[18] XXI―, o San Juan foi canalizado cara ao desaugadoiro xeral do val de México.

Os chans do val de Teotihuacán pertencen principalmente a catro tipos. O feozem corresponde ao 40% da superficie, Séguenlle en importancia os tipos vertisol (16%), cambisol (13.5%) e leptosol (13%).[19] Realizáronse investigacións co propósito de observar cal foi o impacto da actividade humana sobre os chans de Teotihuacán. Rivera Uria et at. advirten que nalgúns sitios como o cerro San Lucas a composición da superficie cambiou dramaticamente.[20] Neste caso atoparon que antes do establecemento das primeiras comunidades do Preclásico o chan dominante nese lugar era o luvisol, que actualmente desapareceu. Outras seccións do val foron afectadas con propósitos construtivos. O volume inmenso de materiais empregados para o recheo da pirámide da Lúa procede da superficie de zonas próximas ao edificio ―onde se atoparon depresións artificiais― e alcanza 2 millóns de m3.[21]

A vexetación do val de Teotihuacán cambiou pouco respecto da época prehispánica, aínda que é evidente que a paisaxe actual é o resultada dunha combinación de factores naturais e antropogénicos. A diferenza principal consistiría na extensión dos ecosistemas vexetais ―pois a superficie dedicada á agricultura creceu á conta de eles― e na desaparición das especies do xénero Pinus na paisaxe do val.[22] Na actualidade a rexión presenta seis tipos principais de vexetación. Conta con pequenos redutos de bosque de encinos, situados no cerro Gordo; este tipo de vexetación probablemente cubriu as zonas que actualmente son ocupadas por matogueiras de encino (Quercus microphyla) que constitúen un segundo tipo de vexetación. A matogueira de xerófitas é o tipo de vexetación máis representativo na actualidade, e comprende especies como Opuntia streptacantha, Zaluzania augusta e Mimosa biuncifera. A estes tipos de vexetación súmanse os pasteiros, a vexetación hidrófila estacional, asociada coa tempada de choiva.[23]

As condicións do val favoreceron a concentración demográfica por ser benéficas para o estilo de vida mesoamericano baseado na agricultura. Os patróns de asentamento indican que durante o Preclásico (c. 2500 a. C.-200 d. C.) as primeiras aldeas establecéronse nas ladeiras dos cerros que, como se dixo arriba, contaban con chans aluviales propios para o cultivo, pero a partir do Clásico (c. 200-700 d. C.) ocorreu un aumento da poboación no fondo do val.[24] Con todo, por estar localizado na zona de transición entre o ambiente lacustre do Anáhuac e o máis seco dos vales de Tulancingo e do Mezquital, estaba exposto a algunhas fluctuaciones climatolóxicas. A iluviación da arxila atopada no tepetate do cerro San Lucas dá conta dunha diminución da humidade ambiental que coincide co aumento da poboación, aínda que o apoxeo de Teotihuacán parece estar relacionado cun ambiente relativamente máis húmido e amornado o actual.[25][26]



HistoriaEditar

 
Incensario Pálpebra, Teotihuacan estilo, 400–700 CE, Brooklyn Museo

A época de maior apoxeo de Teotihuacán corresponde ao período Clásico Temperán de Mesoamérica (ss. II/III-VIN). Con todo, os inicios da cidade deben colocarse no primeiro milenio antes de nosa era. Localizada estratexicamente ao nordés do val de México, nas proximidades da rivera norte do lago de Texcoco, Teotihuacán converteuse na principal competencia de Cuicuilco durante o Preclásico Tardío. A erupción do Xitle no sur do val apresurou a caída de Cuicuilco e favoreceu a concentración da poboación e o poder político e económico en Teotihuacán.

Por motivos que aínda non foron do todo dilucidados, Teotihuacán colapsou cara a mediados do século VIII, dando lugar ao Período Epiclásico mesoamericano. Os vestixios da cidade deron orixe a numerosas explicacións sobre a súa presenza entre os pobos nahuas do Posclásico, e estas explicacións son coñecidas pola labor recompilatoria de recuperación dos misioneiros de Indias, en concreto Bernardino de Sahagún.

NotasEditar

  1. tēo- 'dios', -tiā (causativo), -hua (voz pasiva), -cān 'lugar (en el que transcurre una acción)'
  2. "México: el revelador hallazgo que le da un nuevo significado al nombre de la ciudad prehispánica de Teotihuacán". 25 de enero de 2018. Consultado o 1 de febrero de 2018. 
  3. Pasztory, 1997: 7.
  4. Pasztory, 1997: 16
  5. Pasztory, 1997: 7.
  6. Montemayor (coord.), 2007: 233.
  7. Entre ellos hay que citar a David Stuart (2000). Otros autores señalan que pudo haber varias Puh o Tollan en Mesoamérica durante el Clásico (cfr. Rice, 2007: 194; Sachse, 2008: 152-155).
  8. Uriarte, 2005: 19.
  9. Por ejemplo, Tollan-Chollollan, una de las ciudades más antiguas y con ocupación más prolongada en Mesoamérica. Tollan-Chollollan es la ciudad sagrada donde se asentó el más importante santuario dedicado a la Serpiente Emplumada en toda Mesoamérica. Hay que señalar que esta divinidad también está relacionada con la mitología tejida en torno a Tollan (Florescano, 2003). El complejo conformado por Tollan, la Serpiente Emplumada y otros elementos que aparecen asociados frecuentemente en la mitología mesoamericana que legitimaba ideológicamente el poder político entre los mesoamericanos fue denominado zuyuanidad por Alfredo López Austin y Leonardo López Luján (1999: passim), con el propósito de hacer más clara la diferencia entre la Tollan legendaria y las ciudades históricas.
  10. En un artículo de difusión publicado en La Jornada, Florescano señala que «he sostenido que la llamada cultura tolteca es originaria de Teotihuacán y que esta ciudad fue el modelo de las capitales políticas posteriores, la cuna de los cantos y del códice pintado que narraron los orígenes del Cosmos y la crónica del reino, y la primitiva Tollan, de la que derivaron las posteriores: Tollan Cholula, la Tula de Hidalgo, Tulán Zuywá (Chichén Itzá) y Tollan-Tenochtitlán» (Florescano, E.: «Chichén Itzá, Teotihuacán y los orígenes del Popol Vuh». La Jornada Semanal, 12 de junio de 2005. Versión electrónica consultada el 2 de febrero de 2010.
  11. Séjourné, 1957: 138.
  12. Stuart, 2000: 502.
  13. Uriarte, 2005: 17.
  14. Duverger, 2007.
  15. «La idea de que hubo anteriormente una ciudad tan grande e impresionante, que sobrepasa incluso a Tenochtitlan, era Teotihuacán, pero no estoy de acuerdo en que su nombre antiguo era Tollan» (Millon, René: cit. Ravelo, Renato: «Rechaza Millon que Teotihuacán se llamara Tollan», artículo del 23 de septiembre de 2002 en el diario La Jornada (México). Versión electrónica consultada el 2 de febrero de 2010.)
  16. Duverger, 2007: 331.
  17. Adriano Morán y McClung de Tapia, 2008: 2928.
  18. Rosas Robles, 1998: 30-41.
  19. Adriano Morán y McClung de Tapia, 2008: 2928.
  20. Rivera Uria et al., 2008: 212-213.
  21. Rivera Uria et al., 2008: 215.
  22. McClung de Tapia, 2003: 37; Adriano Morán y McClung de Tapia, 2008: 2928.
  23. Adriano Morán y McClung de Tapia, 2008: 2928.
  24. Rivera Uria et al., 2008: 216.
  25. Rivera Uria et al., 2008: 215.
  26. McClung de Tapia, 2003: 41.