Codeso

especie de planta

O codeso común[1] (Adenocarpus complicatus), é unha especie da familia das fabáceas, semellante á xesta. Tamén recibe os nomes comúns de cítiso e piorno.[Cómpre referencia]

DescriciónEditar

Arbusto de até 2 m, aínda que xeralmente é de menor tamaño. Pólas estriadas en sentido lonxitudinal. Follas trifoliadas e pecioladas; cada folliña lanceolada ou oblanceoalada, cubertas dun veludo polo envés e lampiñas ou lago vilosas pola face. Flores en acios terminais alongados, máis estreitos canto máis preto do ápice; cáliz bilabiado cuberto de pelos (en ocasións glandulares) co labio superior máis curto ca o inferior e dividido profundamente en dous lóbulos triangulares; corola con forma de bolboreta de cor amarela ou amarela-alaranxada, de 9–15 mm de lonxitude. Froito en legume densamente cuberto de tubérculos glandulares, de 15–45 mm de longo por 5–6 mm de largura. Florea na primavera e no verán.[2]

Distribución e hábitatEditar

Medra na rexión mediterránea e suroeste de Europa (chegando até o centro de Francia). Na Península Ibérica esténdese por todas as comarcas con terreos silíceos, dende o País Vasco a Galiza polo norte, e por toda a metade occidental, penetrando até o centro. Medra en matogueiras, uceiras e bosque aclarados dos pisos inferior e montano (desde o nivel do mar até uns 1.500 m de altitude), fundamentalmente en terreos silíceos (granitos, gneis etc), ás veces en solos areentos.[3] Tamén aparece na illa de Madeira; no norte de África aparece nas montañas do norte de Marrocos (Rif e Atlas Medio central e setentrional) e nas de Kabylia en Alxeria (Montes de Akfadou, Jebel Tamesguida e Jebel Babor).[4]

DiversidadeEditar

É unha especie extraordinariamente polimorfa, que comprende varias razas ou subespecies que na Península Ibérica non amosan unha distribución claramente diferenciada.

  • A. complicatus L. J.Gay subsp. complicatus ten as franzas, o cáliz e o eixo da inflorescencia provistos de pelos curtos e pouco mestos. Medra principalmente na metade norte da Península Ibérica en zonas de clima máis ou menos continental.
  • A. complicatus subsp. aureus (Cav.) C.Vicioso no que as franzas e o cáliz están densamente cubertos de pelos longos. Medra de preferencia en terreos areentos do centro e centro-oeste de España: Estremadura, Castela e León e Castela-A Mancha. Plantas semellantes aparecen no centro e centro-norte de Portugal (Estremadura, Beira Alta).
  • A. complicatus subsp. parvifolius (DC.) García Adá & al. que ten o cáliz cuberto de galndulas estipitadas, e ás veces leva algúns pelos longos non glandulíferos; esténdese de preferencia polo norte de España desde Áraba a Galiza, noroeste de Portugal e penetra até o centro da Península onde é máis raro.[3]

EtnografíaEditar

O codeso común é unha das sete plantas esenciais usada nas herbas de San Xoán; polo que é considerada con propiedades máxicas e medicinais. Existe a tradición de pedir un desexo e anoar os seus varelos para que se cumpra, quizais derivado de que fose un arbusto sagrado na antigüidade.[Cómpre referencia]

TaxonomíaEditar

Adenocarpus complicatus foi descrita por (Carl von Linné) J.Gay e publicado en Annales des Sciences Naturelles, Botanique II, 6: 125. 1836.[5][6]

Etimoloxía

Adenocarpus: nome xenérico que procede do grego aden, que significa "glándula" e karpos, que significa "froito", facendo referencia a unha característica dos legumes destas plantas.[7]

complicatus: epíteto latino que significa "dobrado sobre si mesmo".[8]

Variedades
Sinonimia
  • Adenocarpus divaricatus var. divaricatus Sweet
  • Adenocarpus intermedius subsp. complicatus (L.) C.Vicioso
  • Adenocarpus parvifolius DC.

NotasEditar

  1. Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para codeso.
  2. Luceño Garcés, M. (1998). Flores de Gredos. Ávila:Caja de Ávila. ISBN 84-930203-0-3. 
  3. 3,0 3,1 López González, Ginés A. (2007). Guía de los árboles y arbustos de la Península Ibérica y Baleares (3ª ed.). Madrid Mundi-Prensa. ISBN 84-8476-312-9. 
  4. Charco García, Jesús (2001). Guía de los árboles y arbustos del norte de África. Madrid:Agencia Española de Cooperación Internacional. ISBN 84-7232-878-3. 
  5. "Codeso". Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. Consultado o 18 de maio de 2013. 
  6. Codeso en PlantList
  7. Codeso en Flora de Canarias
  8. En Epítetos Botánicos

Véxase taménEditar

Outros artigosEditar

BibliografíaEditar

  1. Zuloaga, F. O., O. N. Morrone, M. J. Belgrano, C. Marticorena & E. Marchesi. (eds.) 2008. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 107: 3 Vols., 3348 p.

Ligazóns externasEditar

Herbarium[Ligazón morta] (Imaxes da planta)