Diferenzas entre revisións de «Zas»

actualizo demografía e ordeno seguindo Wikipedia:Modelo de concellos
(Recuperando 2 fontes e etiquetando 0 como mortas.) #IABot (v2.0.7)
(actualizo demografía e ordeno seguindo Wikipedia:Modelo de concellos)
comarca= Terra de Soneira|
preposición2= da|
superficie= 133,229|
entidades= [[Lugares de Zas|16 parroquias]]|
capital= [[Zas, Zas, Zas|Zas]]|
{{Outros homónimos|Zas (homónimos)|Zas}}
 
'''Zas''' é un concello da [[provincia da Coruña]], pertencente á [[comarca da Terra de Soneira]]. Segundo o [[Instituto Galego de Estatística|IGE]] en [[20182020]] tiña 4.581393 habitantes<ref name=":0">{{Cita web|título=IGE - Información municipal|url=http://www.ige.eu/igebdt/esq.jsp?paxina=002003001&c=-1&ruta=fichas/bdmunicipal_tablas.jsp?ESP=15093|páxina-web=www.ige.eu|data-acceso=2021-05-23}}</ref> <small>(4.902 no [[2014]], 5.295 no [[2010]], 5.674 no [[2006]], 5.780 no [[2005]], 5.867 no [[2004]], 5.978 no [[2003]])</small>. O seu xentilicio <small>(véxase no Galizionario)</small> é {{Dic|zaseiro}} ou {{Dic|salense}}<ref>{{Versaleta|[[Xosé-Henrique Costas González|Costas González, X.-H.]]}} (2016): ''Os xentilicios de Galicia e dos outros territorios de lingua galega'', páx. 62. Universidade de Vigo. ISBN 978-84-8158-706-7</ref>.
 
== ToponimiaXeografía ==
===Situación===
Amais do concello de Zas e da parroquia na que radica a súa capitalidade, [[Zas, Zas|Santo André de Zas]], hai en [[Galicia]] outras dúas freguesías con ese nome: [[Zas, Negreira|San Mamede de Zas]] (en [[Negreira]]) e [[Zas de Rei, Melide|San Xiao de Zas de Rei]] (en [[Melide]]).
Limita cos concellos de [[Coristanco]], [[Santa Comba]], [[Mazaricos]], [[Vimianzo]], [[Laxe]] e [[Cabana de Bergantiños]]. Aínda que non ten litoral, atópase na zona central da [[Costa da Morte]]. Ten unha forma alongada en dirección norte-sur. O cumio máis elevado é o [[Pico de Meda]] (567 m). Polo norte do concello pasa o río Grande, e polas parroquias do sur o [[río Xallas]].
 
{| style="background:Snow; border: 1px solid gray;"
=== Etimoloxía ===
|-
Segundo a teoría máis estendida entre os investigadores, o actual nome de Zas procede do xermánico SALAS, plural de SALA (‘pazo, residencia principal’) e faría referencia a un asentamento humano. Esta forma evolucionaría a Saas, resultado dunha síncope do ele intervocálico tamén rexistrada noutros topónimos galegos actuais como [[Saa]], [[Saamil, O Castro, Begonte|Saamil]] ou [[Saavedra]], e de aí, por contración do a duplo, converteríase en Sas (existen outros casos de [[Sas]] en Galicia, así como [[Sa]], [[Samil]] ou [[Sasdónigas, Mondoñedo|Sasdónigas]], de idéntica orixe). A escrita Zas respondería a unha ultracorrección do [[seseo]] explosivo propio das falas máis occidentais como a soneirense<ref>{{Cita libro|título=Toponimia de Galicia|apelidos=Cabeza Quiles|nome=Fernando|editorial=Galaxia|ano=2008|ISBN=9788498650921|ref=}}</ref><ref>{{Cita web|título=Zas {{!}} Allos con bugallos|url=https://portaldaspalabras.gal/lexico/allos-con-bugallos/zas/|páxina-web=Portal das Palabras|data-acceso=2020-09-14|lingua=gl-ES}}</ref>.
! style="background:#ffdead;" |Parroquias de Zas
 
|-align="center"
Con todo, o filólogo Paulo Martínez Lema, na súa tese de doutoramento sobre a toponimia de Bergantiños, Nemancos, Soneira e Xallas no [[tombo de Toxos Outos]] propón unha etimoloxía fitonímica a partir do latino SALIX (‘salgueiro’) na súa declinación en ablativo SALICE, nun proceso análogo ao dos topónimos [[Saceda]] e [[Sacido, Santo Ourente de Entíns, Outes|Sacido]]<ref>Martínez Lema, P. (2010): ''A toponimia das comarcas de Bergantiños, Fisterra, Soneira e Xallas na documentación do tombo de Toxos Outos (séculos XII-XIV)'', pp. 394-397. Santiago de Compostela: Servizo de Publicacións e Intercambio Científico.</ref>. Esta hipótese encontra sustento no feito de que a forma documentada máis antiga, nos séculos XII e XIII sexa Saz, na que non hai pegada do suposto hiato resultante da síncope da consoante lateral. Tamén apoia esta teoría a aparición dunha referencia ao nome da parroquia como “Sn Andres de Sauces” de 1745, cando a forma Zas xa se estaba impoñendo na escrita, que podería deberse a un coñecemento da etimoloxía pola parte do escribán. Para explicar a ortografía actual, Martínez Lema pensa no fenómeno da metátese (Saz>Zas) ou, de novo, por ultracorrección do seseo<ref>Domínguez Rial, E. e Lema Suárez, X. Mª. (2017) ''Zas polo miúdo: ZAS, Santo André''. pp. 6-9. Concello de Zas</ref>.
|<onlyinclude>{{Image label begin|image=Parroquias de Zas A Coruña.svg|width=400|margin=0.4em 0pt 1.3em 1.3em|link=|alt=Mapa parroquias Zas}}
{{Image label small|x=0.1|y=1.4|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Mazaricos|<big>Mazaricos</big>]]</font>}}
{{Image label small|x=0.8|y=0.9|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Santa Comba|<big>Santa Comba</big>]]</font>}}
{{Image label small|x=0.1|y=0.8|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Vimianzo|<big>Vimianzo</big>]]</font>}}
{{Image label small|x=0.7|y=0.1|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Cabana de Bergantiños|<big>Cabana de Bergantiños</big>]]</font>}}
{{Image label small|x=0.85|y=0.5|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Coristanco|<big>Coristanco</big>]]</font>}}
{{Image label small|x=0.05|y=0.1|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Laxe|<big>Laxe</big>]]</font>}}
{{Image label small|x=0.36|y=0.2|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[O Allo, Zas|O Allo]]</font>}}
{{Image label small|x=0.2|y=0.23|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Baio, Zas|Baio]]</font>}}
{{Image label small|x=0.4|y=1.23|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Brandomil, Zas|Brandomil]]</font>}}
{{Image label small|x=0.18|y=1.3|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Brandoñas, Zas|Brandoñas]]</font>}}
{{Image label small|x=0.6|y=0.55|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Carreira, Zas|Carreira]]</font>}}
{{Image label small|x=0.7|y=0.42|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Gándara, Zas|Gándara]]</font>}}
{{Image label small|x=0.5|y=0.35|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[San Cremenzo de Pazos, Zas|Pazos]]</font>}}
{{Image label small|x=.3|y=1.15|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Muíño, Zas|Muíño]]</font>}}
{{Image label small|x=.32|y=0.95|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[San Martiño de Meanos, Zas|San Martiño de Meanos]]</font>}}
{{Image label small|x=.27|y=0.9|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Santa Sía de Roma, Zas|Roma]]</font>}}
{{Image label small|x=.33|y=0.6|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Vilar, Zas|Vilar]]</font>}}
{{Image label small|x=.35|y=0.7|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Loroño, Zas|Loroño]]</font>}}
{{Image label small|x=.45|y=0.8|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Santo Adrián de Castro, Zas|Castro]]</font>}}
{{Image label small|x=.37|y=0.45|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Lamas, Zas|Lamas]]</font>}}
{{Image label small|x=.5|y=0.65|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Zas, Zas|Zas]]</font>}}
{{Image label small|x=.6|y=0.64|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Mira, Zas|Mira]]</font>}}
{{Image label end}}</onlyinclude>
|}
 
=== Demografía ===
 
{| {{Táboabonita}}
|-
! CensoPadrón totalmunicipal <sup>20142020</sup>
! 4.902393 habitantes<ref name=":0" />
|-
| Menores de 15 anos
|align="center"| 422336 (8.617,65 %)
|-
| Entre 1516 e 64 anos
|align="center"| 2.955533 (60.2857,66 %)
|-
| Maiores de 65 anos
|align="center"| 1.525524 (31.1134,69 %)
|}
 
id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8)
 
ImageSize = width:800600 height:250
PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
bar:1991 from:0 till: 6611
bar:2011 from:0 till: 5119
bar:20142020 from:0 till: 49024393
bar:2015 from:0 till: 4846
bar:2016 from:0 till: 4756
bar:2017 from:0 till: 4671
bar:2018 from:0 till: 4581
bar:2019 from:0 till: 4472
 
 
PlotData=
bar:1970 at: 8481 fontsize:s text: 8.481 shift:(-10,5)
bar:1991 at: 6611 fontsize:s text: 6.611 shift:(-10,5)
bar:2011 at: 51195219 fontsize:s text: 5.119219 shift:(-10,5)
bar:20142020 at: 49024393 fontsize:s text: 4.902393 shift:(-10,5)
bar:2015 at: 4846 fontsize:s text: 4.846 shift:(-10,5)
bar:2016 at: 4756 fontsize:s text: 4.756 shift:(-10,5)
bar:2017 at: 4671 fontsize:s text: 4.671 shift:(-10,5)
bar:2018 at: 4581 fontsize:s text: 4.581 shift:(-10,5)
bar:2019 at: 4472 fontsize:s text: 4.472 shift:(-10,5)
</timeline>
 
{{Hab info|5.691|6.275|8.004|7.329|5.867|5.385|5.219|5.109|4.983|4.902|4.846|4.756|4.671|4.581|4.472|4.393}}
 
Fonte: [[Instituto Galego de Estatística|IGE]]<ref>{{Cita web|título=IGE. Táboas|url=http://www.ige.eu/igebdt/esqv.jsp?ruta=verTabla.jsp?OP=1&B=1&M=&COD=1558&R=9915%5B15093%5D&C=0%5B1981:1991:2004:2009:2011:2012:2013:2014:2015:2016:2017:2018:2019:2020%5D&F=&S=&SCF=|páxina-web=www.ige.eu|data-acceso=2021-05-23}}</ref> e [[Instituto Nacional de Estadística|INE]]<ref>{{Cita web|título=Instituto Nacional de Estadística. (National Statistics Institute)|url=https://ine.es/dynt3/inebase/es/index.htm?padre=580&dh=1|páxina-web=ine.es|data-acceso=2021-05-23}}</ref>.
{{Hab info|5.691|6.275|8.004|7.329|5.867|5.295|5.219|5.109|4.983|4.902|4.846|4.756|4.671|4.581|4.472}}
 
== Xeografía Cultura==
=== Toponimia ===
Limita cos concellos de [[Coristanco]], [[Santa Comba]], [[Mazaricos]], [[Vimianzo]], [[Laxe]] e [[Cabana de Bergantiños]]. Aínda que non ten litoral, atópase na zona central da [[Costa da Morte]]. Ten unha forma alongada en dirección norte-sur. O cumio máis elevado é o [[Pico de Meda]] (567 m). Polo norte do concello pasa o río Grande, e polas parroquias do sur o [[río Xallas]].
Amais do concello de Zas e da parroquia na que radica a súa capitalidade, [[Zas, Zas|Santo André de Zas]], hai en [[Galicia]] outras dúas freguesías con ese nome: [[Zas, Negreira|San Mamede de Zas]] (en [[Negreira]]) e [[Zas de Rei, Melide|San Xiao de Zas de Rei]] (en [[Melide]]).
{| style="background:Snow; border: 1px solid gray;"
 
|-
==== Etimoloxía ====
! style="background:#ffdead;" |Parroquias de Zas
Segundo a teoría máis estendida entre os investigadores, o actual nome de Zas procede do xermánico SALAS, plural de SALA (‘pazo, residencia principal’) e faría referencia a un asentamento humano. Esta forma evolucionaría a Saas, resultado dunha síncope do ele intervocálico tamén rexistrada noutros topónimos galegos actuais como [[Saa]], [[Saamil, O Castro, Begonte|Saamil]] ou [[Saavedra]], e de aí, por contración do a duplo, converteríase en Sas (existen outros casos de [[Sas]] en Galicia, así como [[Sa]], [[Samil]] ou [[Sasdónigas, Mondoñedo|Sasdónigas]], de idéntica orixe). A escrita Zas respondería a unha ultracorrección do [[seseo]] explosivo propio das falas máis occidentais como a soneirense<ref>{{Cita libro|título=Toponimia de Galicia|apelidos=Cabeza Quiles|nome=Fernando|editorial=Galaxia|ano=2008|ISBN=9788498650921|ref=}}</ref><ref>{{Cita web|título=Zas {{!}} Allos con bugallos|url=https://portaldaspalabras.gal/lexico/allos-con-bugallos/zas/|páxina-web=Portal das Palabras|data-acceso=2020-09-14|lingua=gl-ES}}</ref>.
|-align="center"
 
|<onlyinclude>{{Image label begin|image=Parroquias de Zas A Coruña.svg|width=400|margin=0.4em 0pt 1.3em 1.3em|link=|alt=Mapa parroquias Zas}}
Con todo, o filólogo Paulo Martínez Lema, na súa tese de doutoramento sobre a toponimia de Bergantiños, Nemancos, Soneira e Xallas no [[tombo de Toxos Outos]] propón unha etimoloxía fitonímica a partir do latino SALIX (‘salgueiro’) na súa declinación en ablativo SALICE, nun proceso análogo ao dos topónimos [[Saceda]] e [[Sacido, Santo Ourente de Entíns, Outes|Sacido]]<ref>Martínez Lema, P. (2010): ''A toponimia das comarcas de Bergantiños, Fisterra, Soneira e Xallas na documentación do tombo de Toxos Outos (séculos XII-XIV)'', pp. 394-397. Santiago de Compostela: Servizo de Publicacións e Intercambio Científico.</ref>. Esta hipótese encontra sustento no feito de que a forma documentada máis antiga, nos séculos XII e XIII sexa Saz, na que non hai pegada do suposto hiato resultante da síncope da consoante lateral. Tamén apoia esta teoría a aparición dunha referencia ao nome da parroquia como “Sn Andres de Sauces” de 1745, cando a forma Zas xa se estaba impoñendo na escrita, que podería deberse a un coñecemento da etimoloxía pola parte do escribán. Para explicar a ortografía actual, Martínez Lema pensa no fenómeno da metátese (Saz>Zas) ou, de novo, por ultracorrección do seseo<ref>Domínguez Rial, E. e Lema Suárez, X. Mª. (2017) ''Zas polo miúdo: ZAS, Santo André''. pp. 6-9. Concello de Zas</ref>.
{{Image label small|x=0.2|y=1.5|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Mazaricos|<big>Mazaricos</big>]]</font>}}
{{Image label small|x=0.8|y=0.9|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Santa Comba|<big>Santa Comba</big>]]</font>}}
{{Image label small|x=0.1|y=0.8|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Vimianzo|<big>Vimianzo</big>]]</font>}}
{{Image label small|x=0.7|y=0.1|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Cabana de Bergantiños|<big>Cabana de Bergantiños</big>]]</font>}}
{{Image label small|x=0.85|y=0.5|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Coristanco|<big>Coristanco</big>]]</font>}}
{{Image label small|x=0.05|y=0.1|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Laxe|<big>Laxe</big>]]</font>}}
{{Image label small|x=0.36|y=0.2|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[O Allo, Zas|O Allo]]</font>}}
{{Image label small|x=0.2|y=0.23|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Baio, Zas|Baio]]</font>}}
{{Image label small|x=0.4|y=1.23|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Brandomil, Zas|Brandomil]]</font>}}
{{Image label small|x=0.18|y=1.3|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Brandoñas, Zas|Brandoñas]]</font>}}
{{Image label small|x=0.6|y=0.55|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Carreira, Zas|Carreira]]</font>}}
{{Image label small|x=0.7|y=0.42|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Gándara, Zas|Gándara]]</font>}}
{{Image label small|x=0.5|y=0.35|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[San Cremenzo de Pazos, Zas|Pazos]]</font>}}
{{Image label small|x=.3|y=1.15|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Muíño, Zas|Muíño]]</font>}}
{{Image label small|x=.32|y=0.95|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[San Martiño de Meanos, Zas|San Martiño de Meanos]]</font>}}
{{Image label small|x=.27|y=0.9|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Santa Sía de Roma, Zas|Roma]]</font>}}
{{Image label small|x=.33|y=0.6|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Vilar, Zas|Vilar]]</font>}}
{{Image label small|x=.35|y=0.7|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Loroño, Zas|Loroño]]</font>}}
{{Image label small|x=.45|y=0.8|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Santo Adrián de Castro, Zas|Castro]]</font>}}
{{Image label small|x=.37|y=0.45|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Lamas, Zas|Lamas]]</font>}}
{{Image label small|x=.5|y=0.65|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Zas, Zas|Zas]]</font>}}
{{Image label small|x=.6|y=0.64|scale=400|text=<font color="#0645AD">
[[Mira, Zas|Mira]]</font>}}
{{Image label end}}</onlyinclude>
|}
 
=== Patrimonio ===
Consérvanse [[Megalitismo|restos megalíticos]] de hai uns 5.000 anos, sendo a máis coñecida a [[Arca da Piosa]], situada na parroquia de Muíño. Tamén se conservan algúns [[castro (poboado)|castros]], coma o de Santo Adrián.
 
Zas conta co museo do [[liño]], no que se poden ver as distintas fases do cultivo e fiado do mesmo: a sementeira en abril - a colla en xullo - o lagado e enxugado - o tascado e o espadelado - O rastreado - A fiadura - a lavadura do fío e o tecido. Trátase dun [[museo vivente]] onde se pode asistir a demostracións de fiado e tecido.<ref>{{cita web|url=http://www.concellodezas.org/turismo/museo-del-lino/es|título=Museo del lino|lingua=es|data-acceso=11 de setembro de 2018}}</ref>
 
==== Pazos ====
* '''[[Torres do Allo]]''', pazo do [[século XVI]] de estilo gótico-renacentista, na parroquia do [[O Allo, Zas|Allo]]. O descoñecido arquitecto foi o mesmo que deseñou a fachada do [[Hospital Real de Santiago de Compostela]]. Salientan a fachada e as dúas torres.
* '''[[Pazo das Edreiras]]''', do [[século XVII]], no lugar das [[As Edreiras, San Martiño de Meanos, Zas|Edreiras]], na parroquia de [[San Martiño de Meanos, Zas|San Martiño de Meanos]]; conta cunha fermosa escalinata.
7.605

edicións