Diferenzas entre revisións de «Universo»

m
sen resumo de edición
({{1000 artigos icona título|materia=Cultura científica}})
m
|title=Universo
|image = [[Ficheiro:Ilc 9yr moll4096.png|300px]]
|caption = [[Wilkinson Microwave Anisotropy Probe|WMAP]] imaxe da [[radiación cosmicacósmica de fondo]]
|label1 = Diámetro
|data1 = Posiblemente infinita, polo menos 91 millóns de [[ano luz|anos luz]] (28×10<sup>9</sup>)<ref name=Extra-Dimensions>{{cita libro|autor1=Itzhak Bars|autor2=John Terning|título=Extra Dimensions in Space and Time|url=http://books.google.com/books?id=fFSMatekilIC&pg=PA27 |dataacceso=10/05/2015 |data=novembro 2009|editor=Springer|isbn=978-0-387-77637-8|páxinas=27 |lingua=inglés}}</ref>
 
Medicións sobre a distribución espacial e o [[corremento cara ao vermello|desprazamento cara ao vermello]] (''redshift'') de galaxias distantes, a [[radiación de fondo de microondas|radiación cósmica de fondo de microondas]], e as porcentaxes relativas dos elementos químicos máis lixeiros, apoian a teoría da expansión do espazo, e máis en xeral, a teoría do [[Big Bang]], que propón que o universo en si creouse nun momento específico no pasado.
Observacións recentes demostraron que esta expansión estase acelerando, e que a maior parte da materia e a enerxía no universo é fundamentalmente diferente da observada na Terra, e non é directamente observable<ref>{{cita web |url=http://www.abc.es/20100427/ciencia-tecnologia-espacio-astrofisica/primeras-imagenes-materia-oscura-201004271033.html |título=Primeras imágenes de la materia oscura |dataacceso=30 de agosto do 2015|lingua=castelán }}</ref> (véxanse [[materia escura]] e [[enerxía escura]]). A imprecisión das observacións actuais limitou as predicciónspredicións sobre o destino final do universo.
 
Os experimentos suxiren que o universo rexeuse polas mesmas leis físicas, constantes ao longo da súa extensión e historia. A forza dominante en distancias cósmicas é a gravidade, e a [[relatividade xeral]] é hoxe en día a teoría máis exacta para describila. As outras tres forzas fundamentais, e as partículas nas que actúan, son descritas polo [[modelo estándar]]. O universo ten polo menos tres dimensións de espazo e unha de tempo, aínda que experimentalmente non se poden descartar dimensións adicionais moi pequenas. O [[espazo-tempo]] parece estar conectado de forma sinxela, e o [[espazo]] ten unha [[Curvatura do espazo-tempo|curvatura]] media moi pequena ou ata nula, de maneira que a [[xeometría euclidiana]] é, como norma xeral, exacta en todo o universo.
 
A ciencia modeliza o universo como un [[sistema pechado]] que contén [[enerxía]] e [[materia]] adscritas ao [[espazo-tempo]] e que se rexe fundamentalmente por principios causalescausais.
 
Baseándose en observacións do [[universo observable]], os físicos intentan describir o continuo [[espazo-tempo]] en que nos atopamos, xunto con toda a [[materia]] e [[enerxía]] existentes nel. O seu estudo, nas maiores escalas, é o obxecto da [[cosmoloxía]], disciplina baseada na [[astronomía]] e a [[física]], na cal descríbense todos os aspectos deste universo cos seus fenómenos.
 
A teoría hoxe en día máis aceptada sobre a formación do universo, dada polo belga valón [[Georges Lemaître|Lemaître]], é o modelo do [[Big Bang]], que describe a expansión do espazo-tempo a partir dunha [[singularidade espaciotemporalespazotemporal]]. O universo experimentou un rápido período de [[inflación cósmica]] que arrasou todas as irregularidades iniciais. A partir de entón o universo expandioseexpandiuse e converteuse en estable, máis frío e menos denso. As variacións menores na distribución da masa deron como resultado a segregación [[fractal]] en porcións, que se atopan no universo actual como cúmulos de [[galaxia]]s.
 
En canto ao seu destino final, as probas actuais parecen apoiar as teorías da expansión permanente do universo (''[[Big Freeze]]'' ou ''[[Big Rip]]''), aínda que outras afirman que a [[materia escura]] podería exercer a forza de gravidade suficiente para deter a expansión e facer que toda a materia se comprima novamente; algo ao que os científicos denominan o ''[[Big Crunch]]'' ou a Grande Implosión.
== Universo observable ==
{{Artigo principal|Universo observable}}
[[Ficheiro:Observable universe logarithmic illustration.png|250px|miniatura|Ilustración do universo observable co Sistema Solar no centro, os planetas interiores, o cinto de Asteroides, os planetas exteriores, o cinto de Kuiper, a nube de Oort, Alfa Centauri, o brazo de Perseus, a Vía Láctea, Andrómeda e as galaxias próximas, a telarañaarañeira cósmica de cúmulos galácticos, a radiación de fondo de microondas e o Big Bang no bordo.]]
 
Os cosmólogos [[Física teórica|teóricos]] e [[Cosmoloxía física|astrofísicos]] utilizan de xeito diferente o termo ''universo'', designando ben o sistema completo ou unicamente unha parte del.<ref>[http://links.jstor.org/sici?sici=0022-5037(195104)12%3A2%3C231%3AOUOM%3E2.0.CO%3B2-F JSTOR: Un Universo ou muitos?]{{en}}</ref> Segundo o convenio dos cosmólogos, o termo ''universo'' refírese frecuentemente á parte finita do [[espazo-tempo]] que é directamente observable utilizando [[telescopio]]s, outros detectores, e métodos [[Física|físicos]], [[teoría científica|teóricos]] e [[empirismo|empíricos]] para estudar os compoñentes básicos do universo e as súas interaccións. Os físicos cosmólogos asumen que a parte observable do espazo [[coordenadas comóviles|comóvil]] (tamén chamado o noso universo) corresponde a unha parte dun modelo do espazo enteiro e normalmente non é o espazo enteiro. Frecuentemente utilízase o termo ''o universo'' como ambas: a parte observable do espazo-tempo, ou o espazo-tempo enteiro.
=== Teoría sobre a orixe e a formación do Universo (''Big Bang'') ===
{{Artigo principal|Teoría do Big Bang}}
O feito de que o universo estea en [[expansión métrica do espazo|expansión]] derívase das observacións do [[corremento cara ao vermello]] realizadas na década de 1920 e que se cuantifican pola [[lei de Hubble]]. Ditas observacións son a predicciónpredición experimental do [[Métrica de Friedman-Lemaître-Robertson-Walker|modelo de Friedmann-Robertson-Walker]], que é unha solución das ecuacións de campo de Einstein da [[relatividade xeral]], que predinpredín o inicio do universo mediante un big bang.
 
O "corremento cara ao vermello" é un fenómeno observado polos astrónomos, que mostra unha relación directa entre a distancia dun obxecto remoto (como unha galaxia) e a velocidade coa que este se afasta. Se esta expansión foi continua ao longo da vida do universo, entón no pasado estes obxectos distantes que seguen afastándose tiveron que estar unha vez xuntos. Esta idea dá pé á teoría do ''[[Big Bang]]''; o modelo dominante na cosmoloxía actual.
=== Protogalaxias ===
{{Artigo principal|Protogalaxia}}
Os rápidos avances acerca do que pasou logo da existencia da materia achegan moita información sobre a formación das galaxias. Crese que as primeiras galaxias eran débiles "galaxias enanasananas" que emitían tanta radiación que separarían os átomos gaseosos dos seus electróns. Este gas, á súa vez, estábase quentando e expandindo, e tiña a posibilidade de obter a masa necesaria para formar as grandes galaxias que coñecemos hoxe en día.<ref>{{cita web | autor = Ken Than | título = New 'Hobbit' Galaxies Discovered Around Milky Way | editor =space.com | data = 15 de xaneiro de 2007 | url = http://www.space.com/scienceastronomy/070115_mm_hobbit_galaxies.html | dataacceso = 4/02/2014}}</ref><ref>{{cita web | título = Dwarf Spheroidal Galaxies | editor = The Uppsala Astronomical Observatory | url = http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/IAUS./0149//0000191.000.html | dataacceso = 4/02/2014|lingua=inglés}}</ref>
 
=== Destino derradeiro ===
==== ''Big Crunch'' ou a Grande Implosión ====
{{Artigo principal|Big Crunch}}
É posible que o inmenso aro que rodeaba ás galaxias sexa unha forma de materia que resulta invisible desde a [[Terra]]. Esta [[materia escura]] talvez constitúa o 91% de todo o que hai no universo (21% da masa do [[Universo observable]] e 70% da [[enerxía oscuraescura]].).<ref>Cf. Peter Schneider, «Cuestiones fundamentales de cosmología», ''Investigación y Ciencia'', 405, xuño de 2010, páxs. 60-69 (61).</ref>
 
Se o universo é suficientemente denso, é posible que a [[forza gravitatoria]] de toda esa materia poida finalmente deter a expansión inicial, de tal xeito que o universo volvería contraerse, as galaxias empezarían a retroceder, e co tempo colisionaríancolidirían entre si. A temperatura elevaríase, e o universo precipitaríase cara a un destino catastrófico no que quedaría reducido novamente a un punto.<ref name=sea>[http://www.sea-astronomia.es/drupal/node/221 "Gran Implosión (Big Crunch)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924095802/http://www.sea-astronomia.es/drupal/node/221 |date=24 de setembro de 2015 }} [[Sociedade Española de Astronomía]].{{es}} Consultado o 15 de xuño do 2015</ref>
 
Algúns físicos especularónespecularon que despois formariasese formaría outro universo, nese caso repetiríase o proceso. A esta teoría coñecesellacoñecésella como a teoría do [[universo oscilante]].
 
Hoxe en día esta hipótese parece incorrecta, pois á luz dos últimos datos experimentais, o Universo estase expandindo cada vez máis rápido.
Por outra banda, descoñécese se o universo é [[conxunto conexo|conexo]]. O universo non ten cotas espaciais de acordo ao modelo estándar do [[Big Bang]], pero con todo debe ser espacialmente finito ([[Espazo compacto|compacto]]). Isto pódese comprender utilizando unha analoxía en dúas dimensións: a superficie dunha esfera non ten límite, pero non ten unha área infinita. É unha superficie de dúas dimensións con curvatura constante nunha terceira dimensión. A [[3-esfera]] é un equivalente en tres dimensións no que as tres dimensións están constantemente curvadas nunha cuarta.
 
Se o universo fose compacto e sen cotas, sería posible, logo de viaxar unha distancia suficiente, volver ao momento de partida. Así, a luz das estrelas e galaxias podería pasar a través do universo observable máis dunha vez. Se o universo fose múltiplementemultiplemente conexo e suficientemente pequeno (e dun tamaño apropiado, talvez complexo) entón posiblemente poderíase ver unha ou varias veces ao redor del nalgunha (ou todas) direccións. Aínda que esta posibilidade non foi descartada, os resultados das últimas investigacións da [[Radiación de fondo cósmico de microondas|radiación de fondo de microondas]] fan que isto pareza improbable.
 
=== Cor ===
=== Composición ===
{{VT|Abundancia dos elementos químicos}}
O universo observable actual parece ter un espazo-tempo xeométricamentexeometricamente plano, contendo unha densidade masa-enerxía equivalente a 9,9 × 10<sup>−30</sup> gramos por centímetro cúbico. Os constituentesconstituíntes primarios parecen consistir nun 73 % de [[enerxía escura]], 23 % de [[materia escura]] fría e un 4 % de átomos. Así, a densidade dos átomos equivalería a un núcleo de [[hidróxeno]] sinxelo por cada catro metros cúbicos de volume.<ref>{{cita web | autor = Gary Hinshaw |data = 10 de febreiro de 2006 | url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101matter.html | título = What is the Universe Made Of? | editor = NASA WMAP | dataacceso= 21/03/2015 |lingua=inglés}}</ref> A natureza exacta da enerxía escura e a materia escura fría segue sendo un misterio. Hoxe en día especulase con que o [[neutrino]], (unha partícula moi abundante no universo), teña, aínda que mínima, unha masa. De comprobarse este feito, podería significar que a enerxía e a materia escura non existen.
 
Durante as primeiras fases do ''Big Bang'', crese que se formaron as mesmas cantidades de [[materia]] e [[antimateria]]. Materia e antimateria deberían eliminarse mutuamente ao entrar en contacto, polo que a actual existencia de materia (e a ausencia de antimateria) supón unha violación da [[Violación CP|simetría CP]], polo que pode ser que as partículas e as antipartículas non teñan propiedades exactamente iguais ou simétricas,<ref>[http://www.abc.es/ciencia/20140415/abci-antimateria-201404141807.html ¿Qué es la antimateria?] {{es}}</ref> ou poida que simplemente as leis físicas que rexen o universo favorezan a supervivencia da materia fronte á antimateria.<ref>Difference in direct charge-parity violation between charged and neutral B meson decays,''Nature'' 452, 332-335 (20 de marzo de 2008)</ref>
=== Multiversos ===
{{AP| Multiverso|Universo paralelo}}
Os [[Física teórica|cosmólogos teóricos]] estudan modelos do conxunto espazo-tempo que estean [[conxunto conexo|conectados]], e buscan modelos que sexan consistentes cos modelos físicos cosmolóxicos do espazo-tempo na escala do [[universo observable]]. Con todo, recentemente tomaron forza teorías que contemplan a posibilidade de ''multiversos'' ou varios universos coexistindo simultáneamentesimultaneamente. Segundo a recentemente enunciada [[teoría de multiexplosións]] preténdese dar explicación a este aspecto, poñendo en relevo unha posible convivencia de universos nun mesmo espazo.<ref>{{cita libro|título=Sus modelos son especulativos pero utilizan los métodos de la física de la Royal Astronomical Society | volume = 347 | páxinas = 921—936 | ano = 2004 | url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/0305292 | dataacceso= 23 de agosto do 2015 |lingua=en}}</ref>
=== O universo, unha ilusión? ===
Científicos do King's College de Londres lograron recrear as condicións inmediatamente seguidas ao Big Bang a través do coñecemento adquirido durante dous anos da [[Bosón de Higgs|partícula de Higgs]] e chegaron á conclusión de que, posiblemente, o universo colapsou, ata deixar de existir case axiña que cando empezou,<ref>[http://www.forbes.com/sites/bridaineparnell/2014/06/24/higgs-boson-seems-to-prove-that-the-universe-doesnt-exist/ Higgs Boson Seems To Prove That The Universe Doesn't Exist] {{en}}</ref> o que suscita a idea de que todo o que vemos non existe e só é o pasado dos astros.<ref>[http://ar.tuhistory.com/noticias/un-estudio-demuestra-que-el-universo-dejo-de-existir-hace-14-mil-millones-de-anos Un estudio demuestra que el universo dejó de existir hace 14 mil millones de años] {{es}}</ref>
==== Galaxias lenticulares ====
{{AP|Galaxia lenticular}}
As galaxias deste tipo foron no seu momento galaxias espiralesespirais, pero consumiron ou perderon gran parte de materia interestelar, polo que hoxe carecen de brazos espiralesespirais e só presenta o seu núcleo. Aínda que ás veces existe certa cantidade de materia interestelar, sobre todo po, que se agrupa en forma de disco ao redor desta. Estas galaxias constitúen ao redor do 3 % das galaxias do universo.
==== Galaxias espirais ====
{{AP|Galaxia espiral}}
9.562

edicións