Diferenzas entre revisións de «Coello»

Reordenación e ampliación.
m (→‎top: Arranxos varios using AWB)
(Reordenación e ampliación.)
{{en uso}}
{{Taxobox
| name = Coello<br>''Oryctolagus cuniculus''
| status = NT
| status_system = iucn3.1
| status_ref = <ref name=iucnU>{{IUCN2010.4 |assessors= Smith, A. T. & Boyer, A. F.|year= (2008|id= ):[https://www.iucnredlist.org/species/41291|title=/10415170 European Rabbit. ''Oryctolagus cuniculus|downloaded=''] 26na May''[[UICN|Lista 2011}}vermella]]'' Databaseda entry[[UICN]]. includesVersión a2018-2. briefConsultada justificationo of21 whyde thisdecembro speciesde is Near Threatened2018.</ref>
| image = Oryctolagus cuniculus Tasmania 2.jpg
| image_width = 250px
| image_caption = Coello silvestre fotografado en [[Tasmania]]
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| subphylum = [[Vertebrata]]
| classis = [[Mammalia]]
| subclassis = [[Theria]]
| infraclassis = [[Placentalia]]
| ordo = [[Lagomorpha]]
| familia = [[Leporidae]]
| genus = '''Oryctolagus'''
| genus_authority = [[Wilhelm Lilljeborg|Lilljeborg]], [[1873]]
| species = '''O. cuniculus'''
| binomial = '''Oryctolagus cuniculus'''
| binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]])
| range_map=Oryctolagus cuniculus distribution Map.png
| range_map_caption= [[Área de distribución]] de ''Oryctolagus cuniculus''<br>{{legend|red|Área nativa}}{{legend|#FC0FC0|Introducido}}
| range_map_caption= Distribución
| range_map_width=250px
| type_species =
Lepus cuniculus <small>''[[Linnaeus]], [[1758]]''</small>
| synonyms =<center>''Véxase o texto''</center>
| subdivision_ranks = [[Subespecie]]s
| subdivision = <center>''Véxase o texto''</center>
}}
O '''coello''',<ref>[https://academia.gal/dicionario/-/termo/busca/coello coello] no ''[[Dicionario da RAG]]''.</ref> (ou '''coello europeo''', para distiguilo doutras [[especies]] da familia), cientificamente ''Oryctolagus cuniculus'', é unha [[especie]] de [[mamífero]] [[lagomorfo]] da familia dos [[lepóridos]], a única do [[Xénero (bioloxía)|xénero]] ''[[Oryctolagus]]''.<ref name=M>[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=13500253 ''Oryctolagus'' Lilljeborg, 1873] en [[MSW]].</ref><ref name=I>[https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=180128#null ''Oryctolagus'' Lilljeborg, 1873] no [[ITIS]].</ref>
O '''coello''' (''Oryctolagus cuniculus'') é un [[mamífero]] [[lagomorpha|lagomorfo]], da familia dos [[Leporidae|Lepóridos]], que existe en estado salvaxe, habendo tamén moitas subespecies domesticadas en case todo o planeta. Útil ás persoas pola súa carne, usada como [[alimento]], e pola [[pel]], usada para confeccionar [[vestiario]]. Crese popularmente que a pata de coello é un [[amuleto]] de boa sorte. Hoxe en día é tamén frecuente criar coellos como animais de compañía.
 
Orixinario do [[suroeste]] de [[Europa]] ([[España]], [[Portugal]] e o suroeste de [[Francia]]) e do [[noroeste]] de [[África]] (norte de [[Marrocos]] e de [[ Alxeria]]),<ref>{{cite web|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Oryctolagus_cuniculus.html|title=ADW: Oryctolagus cuniculus: INFORMATION|work=Animal Diversity Web}}</ref> onde aínda existe (cada vez menos) en estado salvaxe, existen tamén moitas [[subespecie]]s [[domesticación|domesticadas]] en case todo o planeta. Útil ás [[ser humano|persoas]] pola súa [[carne]], usada como [[alimento]], e pola súa [[pel]], usada para confeccionar [[Roupa|vestiario]].
Os coellos distínguense das [[lebre]]s por seren [[altricial|altriciais]] <ref>Chámanse ''altriciais'' ás crías que nacen cegas, practicamente sen pelo e cunha mobilidade moi limitada, necesitando un largo proceso de aprendizaxe. Cando as crías nacen xa desenvolvidas se denominan ''precociais''.</ref>
 
Crese popularmente que a [[pata]] de coello é un [[Talismán|amuleto]] de boa sorte. Hoxe en día é tamén frecuente criar coellos como [[Animal de compaña|animais de compañía]].
O tamaño dos coellos é variábel. Como todos os lagomorfos, posúen catro [[incisivo]]s na mandíbula superior e dous na inferior que medran continuamente durante a súa vida. Nisto diferéncianse dos [[roedor]]es, que posúen dous incisivos tanto na superior como na inferior. Os coellos teñen orellas longas, patas posteriores grandes e colas pequenas e suaves. Desprázanse saltando, para o que utilizan as súas poderosas patas posteriores. Para facilitar o movemento rápido estas se achan revestidas dunha cuberta grosa de pel que amortece o impacto dos pulos rápidos. Dependendo da especie poden atinxir unha velocidade de 15–20&nbsp;m/s. Os coellos novos (cazapos, cazapellos ou láparos) parecen "camiñar" en vez de saltar. Os coellos viven entre 4 e 10 anos.
 
Os coellos distínguense das [[lebre]]s por seren [[altricial|altriciais]] .<ref>Chámanse ''altriciais'' ás crías que nacen cegas, practicamente sen pelo e cunha mobilidade moi limitada, necesitando un largo proceso de aprendizaxe. Cando as crías nacen xa desenvolvidas se denominan ''precociais''.</ref>
Os coellos escavan redes de túneles, ou tobos ou coelleiras, nas que permanecen a maior parte do tempo.
 
O tamaño dos coellos é variábel. Como todos os lagomorfos, posúen catro [[incisivodente]]s naincisivos mandíbulano [[maxilar superior]] e dous na inferior[[mandíbula]], que medran continuamente durante toda a súa vida. Nisto diferéncianse dos [[roedor]]es, que posúen dous incisivos tanto nano maxilar superior como nano inferior. Os coellos teñen orellas[[orella]]s longas, patasas [[pata]]s posteriores grandes e colas[[cola (zooloxía)|cola]]s pequenas e suaves. Desprázanse saltando, para o que utilizan as súas poderosas patas posteriores. Para facilitar o movemento rápido estas se achanestán revestidas dunha cuberta grosa de pel que amortece o impacto dos pulos rápidos. Dependendo da especiesubespecie poden atinxir unha velocidade de 15–2015 a 20&nbsp;m/s. Os coellos novos (cazapos, cazapellos ou láparos) parecen "camiñar" en vez de saltar. Os coellos viven entre 4 e 10 anos.
 
Os coellos escavan redes de túneles, ou tobos[[tobo]]s ou coelleiras, nas que permanecen a maior parte do tempo.
 
== Taxonomía ==
=== Descrición ===
; Xénero
O xénero ''Oryctolagus'' foi descrito en [[1873]] polo [[zoólogo]] [[Suecia|sueco]] [[Wilhelm Lilljeborg]], en ''Sverig. Og Norges Ryggradsdjur'', '''1''': 417.<ref name=O>[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=13500253 ''Oryctolagus'' Lilljeborg, 1873] en MSW.</ref>
 
; Especie
A especie describiuna [[Carl von Linné]] na páxina 58 do volume 1º do seu ''[[Systema Naturae]]''.<ref name=M/>
 
=== Etimoloxía ===
; Xénero
O [[nome científico]] do xénero, ''Oryctolagus'' está formado polos elementos do [[latín científico]] ''orycto-'' e ''-lagus''. O primeiro deriva do [[grego antigo]] ὀρύκτος ''orýktos'', 'escavaor', termo tirado do verbo ὀρύσσω ''orýssō'', 'escavar', e o segundo do substantivo do grego antigo λαγώς ''lagṓs'', 'lebre'.<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/Oryctolagus Oryctolagus] no ''Merriam-Webster Unabridged Dictionary''.</ref> Literalmente: a lebre escavadora'.
 
; Especie
O [[nome científico|epíteto específico]] tomouno Linnneo do [[latín clásico]] ''cunīculus'', 'coello'.
 
[[Ficheiro:Rabbit internal anatomy (pt).png|miniatura|500x500px|Anatomía interna dun coello.]]
 
=== Sinónimos ===
; Xénero
O xénero coñeceuse tamén polo [[sinónimo]]:<ref name=O/>
* ''Cuniculus'' <small>Meyer, 1790</small>
 
; Especie
Os sinónimos cos que se coñeceu tamén a especie foron:<ref name=M/>
* ''Lepus cuniculus'' <small>Linnaeus</small> (epónimo)
* ''Oryctolagus borkumensis'' <small>Harrison, 1952</small>
* ''Oryctolagus campestris'' <small>(Meyer, 1790)</small>
* ''Oryctolagus nigripes'' <small>Bartlett, 1857</small>
 
=== Subespecies ===
Na actiualidade recoñécense as [[subespecie]]s seguintes:<ref name=O/><ref>[https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=180129#null ''Oryctolagus cuniculus'' (Linnaeus, 1758)] no ITIS.</ref>
* ''Oryctolagus cuniculus algirus'' <small>(Loche, 1858)</small>
* ''Oryctolagus cuniculus brachyotus'' <small>Trouessart, 1917</small>
* ''Oryctolagus cuniculus cnossius'' <small>Bate, 1906</small>
* ''Oryctolagus cuniculus cuniculus'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>
* ''Oryctolagus cuniculus habetensis'' <small>Cabrera, 1923</small>
* ''Oryctolagus cuniculus huxleyi'' <small>Haeckel, 1874</small>
 
== Os coellos domésticos ==
 
== O coello na cultura ==
O coello é un animal presente na cultura popular como símbolo de fertilidade e asociado tamén á [[Pascua cristiá|Pascua]]. Polo seu carácter de animal de [[Presa (bioloxía)|presa]] parece que se presta como [[símbolo]] da inocencia e do [[ser vivo|ser]] que non desexa mal para outros. Ademais, utilízase con frecuencia como símbolo de [[sexualidade]], baseadabaseado precisamente na imaxe de inocencia xunto coa súa reputación como enxendrador (como o [[logotipo]] da revista'' [[Playboy]]'').
 
Tamén é un arquetipo popular do trampulleiro, que utiliza o seu enxeño para vencer os seus inimigos, como aparece nas [[fábula]]s centroeuropeas e no personaxe de [[Bugs Bunny]]. Ademais deste último, teñen aparecido moitos outros coellos [[antropomórfico]]s na literatura, como o ''Coello Branco'' das aventuras de ''[[Alicia no país das marabillas]]'' de [[Lewis Carroll]] e nas novelas de [[Beatrix Potter]].
 
Un dos doce animais do [[Zodíaco]] [[China|chinés]] é un coello.
 
Disque as patas de coellos traen sorte, polo que se levan como [[Talismán|amuleto]].
 
Na tradición [[Xapón|xaponesa]], os coellos viven na [[Lúa]], onde fan ''[[mochi]]'', un petisco a base de [[arroz]]. Esta idea parte da interpretación visual dos [[marMar da lúalunar|mares da lúa]] como un coello de pé nas puntas dos pés mirando cara a esquerda e traballando cunha manteigueira.
 
No [[manga]] ''[[Sailor Moon]]'' aparece un personaxe cuxo nome é Usagi (coello en xaponés).
=== O coello na cultura popular galega ===
{{Artigo principal|O coello na cultura popular galega}}
En [[Cambados]], para cura-lacurar a ''decipla'' ([[erisipela]]), untan a parte enferma con sangue de coello. Tamén se cre que se unha muller [[embarazo|embarazada]] come carne de lebre ou de coello, o meniño durmirá despois cos ollos abertos.
 
* Cada coello no seu tobo arránxase de calquera modo.
* ¡Inda o demo ten cara de coello!
* Labrego cazador, coellos na cociña e fame no comedor.
* O coello, por san Xoán, e a perdís por Navidá.
* Se os coellos morreran con palabras, cantos matabas.
 
<center><gallery>
Ficheiro:Coello_GDFL49.jpg
Ficheiro:Wild rabbit.jpg
Ficheiro:Coello_GDFL51.jpg
Ficheiro:Baby rabbit on the Lookout - Flickr - gailhampshire.jpg|Coello xuvenil axexando
Ficheiro:Droppings feral rabbit n2.jpg|Excrementos dun coello salvaxe
Ficheiro:Rabbit trap.jpg|Trampa para coellos
</gallery></center>
 
== Notas ==
{{listaref|30em}}
 
== Véxase tamén ==
{{commonscat}}
{{wikispecies}}
{{Galizionario}}
 
=== Bibliografía ===
* Harris, Stephen & Derek Yalden (2008): ''Mammals of the British Isles'', 4th Revised edition. [[Londres|London]]: The Mammal Society. ISBN 0-9062-8265-9.
* Kingdon, Jonathan & M. Hoffmann (eds.) (2015): [https://books.google.es/books?id=B_07noCPc4kC&pg=RA4-PA168&lpg=RA4-PA168&dq=genus+Profelis&source=bl&ots=u391THYagI&sig=Uuz3TgRUxNcZttrRBClencITTIk&hl=gl&sa=X&ved=2ahUKEwjngduJ4czeAhUPGewKHeaICIAQ6AEwF3oECAkQAQ#v=onepage&q=genus%20Profelis&f=false ''The Kingdon Field Guide to African Mammals. Volume V: Carnivores, Pangolins, Equids and Rhinoceroses'']. Second Edition. [[Londres|London]]: [[Bloomsbury Publishing]]. Bloomsbury Natural History. ISBN 978-1-4729-1236-7.
* Walker, E. (1975): ''Mammals of the World''. 2 Vols. Sixth edition. [[Baltimore]], [[Maryland]], [[USA]] and London [[UK]]: [[Johns Hopkins University Press]]. ISBN 978-0-8018-5789-8.
* [[Don E. Wilson|Wilson, D. E.]] & Reeder, D. M., editors (2005): ''[[MSW|Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference]]'', 3rd ed. Baltimore, Maryland, USA: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-8221-0.
 
=== Outros artigos ===
* [[Lagomorfos]]
* [[Lepóridos]]
 
=== Ligazóns externas ===
* [https://animaldiversity.org/accounts/Oryctolagus_cuniculus/ ''Oryctolagus cuniculus''. European rabbit] na [[ADW]].
* [https://eol.org/pages/327977 Cony. <small>''Oryctolagus cuniculus'' (Linnaeus 1758)</small>] na [[EOL]].
* [http://www.arkive.org/rabbit/oryctolagus-cuniculus/ Rabbit ''(Oryctolagus cuniculus)''] en [[ARKive]].
* [http://www.rios-galegos.com/mam15.htm#O%20COELLO O coello] en rios-galegos.com {{gl}}.
* [http://biologiadelconejo.blogspot.com/ Biología del conejo de monte] {{es}}.
 
{{Control de autoridades}}
 
28.593

edicións