Diferenzas entre revisións de «Afonso VIII de León e Galicia»

desenguedellando
(desenguedellando)
{{Outros homónimos|Afonso VIII}}
{{Non confundir|Afonso VIII de Castela}}
{{Realeza
| nome=Afonso IXVIII
| título = [[Reino de León|Rei de León]] <br> [[Reino de Galicia|Rei de Galicia]]{{efn|A titulación completa era ''Rex Legionis et Gallecie'' (rei de León e Galicia), e desde a conquista de Badaxoz (1230) ''Rex Badalloi'' (rei de Badaxoz). Nalgunha ocasión tamén usou o título de ''Rex Asturianum'' (rei de Asturias).}}
| imaxe=Adeffonsus, king of Galicia and Leon (detail).jpg
| tamaño de imaxe= 250px
| epígrafe=Representación ecuestre de Afonso IXVIII de León,<br />[[Tombos da Catedral de Santiago de Compostela|Tombo A]] da [[Catedral de Santiago de Compostela]]
| reinado= [[22 de xaneiro]] de [[1188]] - [[23 de setembro]] de [[1230]]
| coroación=[[22 de xaneiro]] de [[1188]]
| data_de_falecemento= [[23 de setembro]] de [[1230]]
| lugar_de_falecemento= [[Sarria]], [[Reino de Galicia]]
| lugar_enterro= [[Panteón Real da catedral de Santiago|Panteón Real]], [[Catedral de Santiago de Compostela|Catedral de Santiago]]
| escudo= Shield of Alfonso IX of Leon.svg
| lema= Escudo de '''Afonso IXVIII de León'''
}}
'''Afonso IXVIII de León e Galicia''', nado en [[Zamora]], [[Reino de León]], o [[15 de agosto]] de [[1171]] e finado en [[Sarria]], [[Reino de Galicia]] o [[23 de setembro]] de [[1230]], foi rei de [[reino de León|León]] e [[reino de Galicia|Galicia]] (''rex Legionensium et Gallecie'') desde o [[22 de xaneiro]] de [[1188]] até a súa morte, o [[23 de setembro]] de [[1230]].<ref group="lower-alpha">A súa titulación inicial completa era ''Rex Legionis et Gallecie'' (rei de León e Galicia) pero, despois da conquista de Badaxjoz (1230), engadiu tamén ''rex Badalloi'' (rei de Badaxoz). Nalgunha ocasión usou, así mesmo, o título de ''rex Asturianum'' (rei de Asturias).</ref>
 
Segundo a numeración cronolóxica real da coroa galego-leonesa, deberíacorrespóndelle sero coñecido como '''Afonsoordinal VIII de León e Galicia''', pero, historicamente asignóuselle o ordinal IX, como forma de entroncar as cronoloxías de León e de Castela —en Castela reinaba por aquel entón [[Afonso VIII de Castela]]—. Porén, nas [[Sete Partidas]] do seu neto [[Afonso X o Sabio]], este afirmaba ser Afonso IX.<ref>{{cita web |url=http://adrastea.ugr.es/record=b1110490~S9*spi |título=Las Siete Partidas del Sabio Rey D. Alfonso el IX / con las variantes de más interés, y con la glosa del lic. Gregorio López ...; vertida al castellano y estensamente adicionadas con nuevas notas y comentarios y unas tablas sinópticas comparativas, sobre la legislación española, antigua y moderna, hasta su actual estado, por D. Ignacio Sanponts y Barba, D. Ramón Martí de Eixala, y D. José Ferrer y Subirana...; tomo II. |ano=1844 |localización=Barcelona |editorial=Imprenta de Antonio Bergnes |páxina-web=[[Universidade de Granada|Universidad de Granada]] |lingua=Es}}</ref>
 
{{Cita centrada
 
== Orixes familiares ==
Afonso IXVIII foi o fillo primoxénito do rei [[Fernando II de León e Galicia]] e da [[infante|infanta]] [[Portugal|portuguesa]] [[Urraca de Portugal|Urraca]].<ref name="MITTELALTER"/><ref name=Portugal>[http://fmg.ac/Projects/MedLands/PORTUGAL.htm#Henriquedied1112#ES Reis de Portugal] en ''Medieval Lands'' {{en}}</ref><ref name=capeto>[http://genealogy.euweb.cz/capet/capet47.html#ES Capetingi genealogy] {{en}}</ref>
 
Era neto, por tanto:
 
== Primeiros anos ==
Ao igual que o seu pai e avós, Afonso IXVIII foi educado en Galicia polos membros condais da [[Casa de Traba]] ou os da de [[Condado de Trastámara|Trastámara]], quen nese momento ostentaban a indiscutible primacía señorial en terras galegas e que se atopaban fortemente ligados á monarquía galega e galego-leonesa, especialmente desde os tempos de [[Froila Vermúdez]].{{sfn|López Sangil|2005}}
 
O encargado de educar ao infante foi o nobre galego [[Xoán Ares]] (''princeps Iohannes Arie tenete Alva de Buval''), señor da terras de Bubal e marido de [[Urraca Fernandes]], filla de [[Fernando Pérez de Traba]] e neta por tanto de [[Pedro Froilaz de Traba]].{{sfn|López Sangil|2005}}
 
Criado en Galicia e por nobres galegos, foi tamén en terras galegas onde Afonso IXVIII atopou os seus maiores valedores como demostra o feito de que meses antes de que o seu pai Fernando II morrera (ano 1188), o entón infante Afonso estivese refuxiado nos dominios dos señores da Casa de Traba co apoio da corte portuguesa onde residía a súa nai Urraca despois de que o seu matrimonio co rei Fernando fose anulado. Foi precisamente no [[condado da Limia]] onde o daquela infante, recibiría a noticia da defunción do seu pai en [[Benavente, Zamora|Benavente]], abríndose deste xeito un conflito sucesorio.
 
== Acceso ao trono e inicio do reinado ==
[[Ficheiro:506-Castile 1210.png|miniatura|esquerda|250px|Mapa político da [[península Ibérica]], onde se mostra [[Al-Andalus]] ([[Imperio almohade]]) e os [[Monarquía|Reinos cristiáns]] nos [[século XII|séculos XII]] e [[século XIII|XIII]].]]
 
En [[1188]], á morte de [[Fernando II de León e Galicia|Fernando II]], sucedeu ao seu pai como '''Afonso IXVIII, rei de León e de Galicia'''.
 
Porén, Afonso, pese a ser o fillo primoxénito do rei Fernando II, tivo que enfrontar enormes dificultades para acceder a un trono que, por dereito de nacemento, lle pertencía.
 
Por unha parte, estaba a súa madrasta [[Urraca López de Haro]], que quería eliminalo da sucesión, pois pretendía que o seu fillo [[Sancho Fernández de León|Sancho]] fora o que herdara a coroa galego-leonesa, a pesar de que nacera máis tarde. Urraca argumentaba que Afonso IXVIII de León non tiña dereito ao trono porque o matrimonio entre Fernando e a súa primeira esposa, a portuguesa Urraca de Portugal, fora anulado.
 
Porén, todo se resolveu a favor de Afonso IXVIII debido a que Urraca non conseguiu o apoio ás súas pretensións entre os [[nobreza|nobre]]s leoneses.
 
Pero a isto uníase o desexo dos reinos veciños de [[Reino de Portugal|Portugal]] e [[Reino de Castela|Castela]] de repartírense entre eles o [[Reino de León|Reino de León e Galicia]]. O inicio do seu reinado foi, por tanto, sumamente complicado, xa que portugueses e casteláns ambicionaban as terras do [[Reino de León]] polo leste e polo oeste, mentres que os [[Imperio almohade|almohades]] supoñían un gran perigo polo sur.
=== Cortes de León ===
{{Artigo principal|Cortes de León de 1188}}
Estas Cortes foron convocadas na primavera de [[1188]], probabelmente na primeira quincena de abril, xa que o 27 deste mesmo mes, Afonso IXVIII confirmaba a [[Rodrigo I, bispo|Rodrigo I]] [[bispo]] de [[Oviedo]], todos os seus privilexios.
 
[[Ficheiro:20060626-León San Isidoro.jpg|miniatura|As Cortes reuníronse na Basílica de Santo Isidoro.]]
Naquela asemblea naceu un compromiso que obrigaba a todas as partes, comezando polo mesmo rei; dito compromiso son os chamados ''Decreta'' de 1188, recoñecidos pola [[UNESCO]] como o embrión da [[Democracia|democracia representativa]],<ref>{{Cita web |url=http://raigame.blogspot.com.es/2017/04/amigos-de-los-decreta-22-de-abril.html |título=Amigos de los ''Decreta'' |páxina-web=Raigañu |data=19/4/2017 |lingua=es }}</ref> moi anterior á famosa ''[[Carta Magna]]'' do [[Monarquía británica|rei de Inglaterra]] [[Xoán I de Inglaterra|Xoán sen Terra]], que data de [[1215]].
 
O motivo polo cal Afonso convocou aos representantes das cidades foi sen dúbida a perentoria necesidade de solucionar a grave situación económica que sufría o reino. O feito de que os habitantes das cidades gozaran dunha gran prosperidade económica, e de que a colaboración coa nobreza neste aspecto fora demasiado complicada, motivou que o rei chamase aos representantes das cidades para que asistiran a estas Cortes. Así, Afonso IXVIII conseguiu, sen implicar á nobreza, xerar máis recursos para o reino, recursos cada vez máis necesarios polo crecente gasto que ocasionaban as guerras cos veciños; a cambio, comprometeuse a mellorar a administración da xustiza e a eliminar os abusos de poder da nobreza.
 
== Matrimonios ==
 
O [[15 de febreiro]] de [[1191]], en [[Guimarães]], Alfonso IXVIII casou coa súa prima irmá, [[Teresa de Portugal, raíña de León|Teresa de Portugal]],<ref name=ivrea/> {{sfn|Fernandes Marques|2008| p= 62}} filla do [[rei de Portugal]], [[Sancho I de Portugal|Sancho I]] e de [[Dulce de Aragón]], filla da [[Reino de Aragón|raíña de Aragón]], [[Petronila de Aragón]] e do [[conde de Barcelona]] [[Ramón Berenguer IV o Santo]]. Ambos os noivos eran, por tanto, netos de [[Afonso I de Portugal|Afonso Henríques]], primeiro rei de Portugal.
 
Polas presións da [[igrexa católica|igrexa]], e polo feito de que o [[papa]] [[Celestino III, papa|Celestino III]], debido a este matrimonio entre primos irmáns, sen dispensa papal, [[Excomuñón|excomungara]] ao [[monarca]] de León e pronunciara un [[interdito]] sobre o [[Reino de León]] en [[1195]], a parella tivo que separarse e, en [[1198]], o matrimonio foi anulado, por consanguinidade, e Teresa, en [[1200]], retirouse a un convento en [[Lorvão]].<ref name=CASTILE/> A raíña Teresa foi [[beato|beatificada]], en [[1705]], xunto coa súa irmá [[Sancha de Portugal|Sancha]], polo papa [[Clemente XI, papa|Clemente XI]] mediante a [[bula]] ''Sollicitudo Pastoralis Offici''.<ref>[http://www.eltestigofiel.org/index.php?idu=sn_1193 Beata Sancha, virgen y fundadora] en El Testigo Fiel {{es}}. Consultada o 23 de outubro de 2017.</ref><ref>[http://www.santiebeati.it/Detailed/92690.html Beata Teresa del Portogallo] en ''Santi e Beati'' {{it}}.</ref>
 
Contra a metade de decembro de [[1197]], despois de que as relacións co [[Reino de Castela]] melloraran (desde [[1195]] eran moi malas: nese ano, o intento de proseguir a [[Reconquista]] polo rei de Castela [[Afonso VIII de Castela|Afonso VIII]], foi freado pola derrota na [[batalla de Alarcos]], o [[18 de xullo]] de [[1195]] porque, entre outras cousa, oAlfonso reiVIII de León, Alfonso IX, se negara a participar nela, (verAfonso máis abaixo ''A derrotaVIII de Alarcos''), Afonso IXleón casou coa súa segunda esposa, a súa prima segunda [[Berenguela de Castela]], filla do rei Afonso VIII de Castela, Afonso VIII, primo irmán de Afonso IXVIII de León (en realidade o pai de Afonso IXVIII de León, FerandoFernando II, e o pai de Alfonso VIII de Castela e, por tanto, avó de Berenguela, [[Sancho III de Castela|Sancho III]] eran irmáns) e de [[Leonor Plantagenet]]. A voda celebrouse con grande esplendor na igrexa de Santa María de [[Valladolid]]. Para Berenguela foi o seu segundo matrimonio, aínda que o primeiro non se consumara.<ref name=CASTILE/> (Berenguela casara en [[1188]] con [[Conrado II de Suabia]], fillo do [[emperador]] do [[Sacro Imperio]] [[Federico Barbarroxa]], pero, pola pouca idade da princesa, o matrimonio non se consumara e, ademais, en [[1196]], Berenguela quedou viúva antes de podelo consumar).
 
Como resultado desta unión, as relacións entre [[Reino de León|León]] e [[Reino de Castela|Castela]] melloraron até tal punto que, xunto co [[rei de Aragón]], [[Pedro II de Aragón|Pedro II]], Afonso IXVIII de León e Alfonso VIII de Castela fixeron unha alianza e, en [[1200]], aproveitando o feito de que o [[rei de Navarra]], [[Sancho VII de Navarra|Sancho VII]] estaba loitando en [[Murcia]], [[Andalucía]] e o [[norte de África]], aliado cos [[almohades]], para atacalo e separar de [[Navarra]] os territorios de [[Áraba]] e [[Guipúscoa]], en beneficio de Castela.
 
Segundo a ''crónica'' de Alberico de Tres Fontes, en principio o matrimonio foi aceptado polo [[Celestino III, Papa|papa Celestino III]]. Deste matrimonio naceron cinco fillos.{{Sfn|Martínez Díez|2007|p=47}} Porén, a pesar de que o papa Celestino autorizara esta unión, en [[1204]] o recentemente elixido papa papa [[Inocencio III, papa|Inocencio III]] presionou para que o matrimonio fose anulado e, ao non conseguir ningún resultado, proclamou un [[interdito]] sobre os reinos de León e Castela, ameazando con declarar como ilexítimos aos fillos nacidos da parella,<ref name=A/> e acabou anulándoo en [[1204]] alegando o parentesco dos cónxuxes. Esta era a segunda anulación para Afonso, e ambos os esposos solicitaron vehementemente unha dispensa para permaneceren xuntos. Pero este papa foi un dos máis duros en cuestións matrimoniais, así que a denegou, aínda que a parella conseguiu que a súa descendencia fora considerada como lexítima pola igrexa. Berenguela regresou a Castela e fíxose monxa no [[Mosteiro de las Huelgas|Mosteiro de Santa María la Real de Las Huelgas]], en [[Burgos]].
== Conflitos territoriais ==
=== Castela ===
[[Ficheiro:Valderas consistorio2 lou.jpg|miniatura|[[Valderas]] foi unha das prazas leonesas que usurpou Afonso VIII de Castela nos inicios do reinado de Afonso IXVIII de León.]]
Pouco despois de ser coroado, Afonso IXVIII de León reuniuse co seu primo [[Afonso VIII de Castela]] en [[Carrión de los Condes]] coa intención de iniciar unhas boas relacións con [[Reino de Castela|Castela]] que permitiran unha paz duradeira. A reunión consistiu nunha cerimonia para investir a Afonso IXVIII de León cabaleiro e, como era costume nestes casos, Afonso beixou a man do rei castelán, recibindo por parte deste a espada e o cinto propios dun cabaleiro.
 
Na mesma cerimonia foi armado cabaleiro o príncipe [[Conrado de Suabia]], fillo do [[Sacro Imperio|emperador do Sacro Imperio Romano Xermánico]] [[Federico Barbarroxa]]. O príncipe viñera á [[península Ibérica|península]] co obxectivo de casar coa infanta [[Berenguela de Castela|Berenguela]], filla de Afonso VIII de Castela.
 
Afonso VIII de Castela, máis tarde, e rompendo o pacto, entrou coas súas tropas en territorio leonés, apoderándose de varias prazas que nunca pertenceran a Castela, entre elas [[Valencia de Don Juan]] e [[Valderas, León|Valderas]]. Comezaron así as hostilidades co Reino de León, invadindo uns territorios que marcarían a política exterior de Afonso IXVIII de León.
 
En [[1211]] Afonso devolveu o castelo de [[Alcañices]] aos [[templarios]].<ref>{{Cita libro|apelidos=Martínez Díez, Gonzalo|título=Los Templarios en la Corona de Castilla|editorial= Burgos: La Olmeda|isbn=9788460462774|edición=1ª |páxina=103}}</ref><ref>{{Cita libro |autor=Canal Historia |título=Templarios. Del origen de las cruzadas al final de la Orden del Temple |url=https://books.google.es/books?id=YKZ4CgAAQBAJ&lpg=PP1&hl=es&pg=PP1#v=onepage&q&f=false |data=22 de outubro de 2015 |editorial=Penguin Random House |isbn=9788401015731 |edición=1ª |páxina=417 |capítulo=Apéndice I. Los lugares del Temple}}</ref>
[[Ficheiro:Reino de Navarra Sancho VII el Fuerte.svg|miniatura|260px|O Reino de Navarra baixo Sancho VII.<br>Reino de Navarra (en amarelo claro); territorio cedido ao Reino de Castela (1198-1200) (en verde claro); territorios vasalos do Reino de Navarra (1196-1203) (en amarelo escuro); Reino de Castela (en verde escuro); Coroa de Aragón (en morado escuro).]]
 
En [[1197]] Afonso IXVIII de León declarou a guerra a Sancho I de Portugal, que invadira o sur de [[Galicia]] e ocupara a cidade de [[Tui]] durante dous anos. Cando fixeron as paces, Afonso fundou a cidade da [[A Guarda|Guarda]] para protexer a fronteira oriental.
 
Afonso IXVIII de Castela, vendo a situación, deuse de conta do grave perigo que corría o seu reino. Para encontrar unha solución, utilizou a diplomacia e púxose de inmediato a buscar apoios en [[Portugal]]. Primeiro entrevistouse co seu tío Sancho I de Portugal e concertou o seu matrimonio coa filla do rei, a [[infanta]] [[Teresa de Portugal, raíña de León|Teresa]]. Debido a que ambos os dous, como quedou dito, eran netos de [[Afonso I de Portugal|Afonso Henríques]], primeiro [[rei de Portugal]], o casamento entre eles estaba prohibido. Porén, o matrimonio celebrouse e durou tres anos, antes de que o [[papa]] o anulase, nos cales tiveron tres fillos: Sancha, Fernando e Aldonza (tamén coñecida como Dulce).
 
=== Liga de Huesca ===
O pacto entre estes catro reinos, asinado o día [[12 de maio]] de [[1191]] na cidade de [[Huesca]], polo que se coñece como a ''Liga de Huesca'', consistía nun compromiso polo cal ningún dos monarcas asinantes entraría en guerra sen o mutuo consentimento.
 
Afonso IXVIII de León, pola súa parte, asinou o tratado pola pouca confianza que tiña co seu primo Afonso VIII, o rei de Castela, que, a pesar do convenio de Carrión, seguía sen devolverlle as prazas leonesas que aínda retiña.
 
=== Pacto cos almohades ===
[[Ficheiro:Almohad1200.png|miniatura|260px|O [[Imperio almohade]] en [[1200]].]]
En [[1191]], Afonso IXVIII de León, temeroso do perigo que supoñía o gran poder do [[Imperio almohade]], asinou unha tregua de cinco anos ante a imposibilidade de enfrontarse a un inimigo tan perigoso. O [[papa]] [[Celestino III, papa|Celestino III]] non tardou en reaccionar ante este pacto: [[excomuñón|excomungou]] ao rei de León para castigalo polo seu pacto cos almohades. E mesmo fixo máis: procedeu a conceder as mesmas grazas a aqueles que loitaran contra o Reino de León que as que recibían os que participaban nas [[Cruzadas]], deixando así relevados da obediencia debida ao rei aos súbditos leoneses.
 
Daquela [[Sancho I de Portugal]], crendo que o final do Reino de León estaba cerca, aproveitou a oportunidade para atacar o reino, esperando, como anos atrás, ampliar os seus dominios a costa do Reino de León. Invadiu [[Galicia]] coa axuda de varios nobres galegos, tomando [[Tui]] e [[Pontevedra]], poboacións que pasarían de novo ao Reino de León máis tarde.
[[Afonso VIII de Castela]], pola súa parte, coa axuda de Portugal e do [[Reino de Aragón]], aproveitou a [[bula|bula papal]] para atacar tamén o Reino de León. Penetrou polo sur e atacou [[Benavente, Zamora|Benavente]], fracasando no seu intento de conquistar a praza. Avanzou máis tarde cara ao norte até [[Astorga]], cidade que tamén atacou fracasando de novo no intento de conquistala. Despois de deixar unha verea de destrución ao seu paso, chegou ás portas da cidade de [[León, España|León]], á cal non foi capaz de acceder, contentándose coa toma de [[Puente Castro]], localidade próxima á cidade (hoxe en día é un barrio de León), tras varios días de brutais ataques. Despois de ocupar esta localidade, o rei castelán saqueou e destruíu o barrio [[xudeu]] e a súa [[sinagoga]], escravizando a parte dos seus moradores.
 
Cando Afonso IXVIII de León recibiu en [[1195]] axuda dos [[pobo árabe|árabes]] en forma de diñeiro e tropas, decidiu contraatacar a Castela, chegando até [[Carrión de los Condes]]. Deste modo, e considerando Afonso que así reparaba a humillación sufrida polo acto de beixar a man do [[Afonso VIII de Castela|monarca castelán]]; e para confirmar a anulación daquel acto, fíxose armar cabaleiro novamente. Afonso VIII de Castela, pola súa parte, fixo tamén un pacto cos almohades para evitar males maiores.
 
O [[papa|legado pontificio]], coñecedor das malas relacións entre os reinos de León e de Castela, quixo mediar no conflito. Así, conseguiu que ambos os reis se reuniran en [[Tordehumos]], [[provincia de Valladolid|Valladolid]], onde se asinou un tratado de paz o [[20 de abril]] de [[1194]] no cal se obrigaba ao rei castelán a devolver de inmediato tres castelos leoneses (os de Alba, Luna e Portilla) e, á súa morte, todas as vilas que Castela arrebatara a León tras falecer [[Fernando II de León]] (Valderas, Bolaños, Villafrechós, Villarmentero, Siero de Riaño e Siero de Asturias).{{Sfn|Rodríguez López|1994|p=162}} No tratado, Afonso IX comprometeuse a casar con [[Berenguela de Castela|Berenguela]], filla maior do rei de Castela. (Ver ''Matrimonios'', máis arriba).
=== A derrota de Alarcos ===
{{Artigo principal|Batalla de Alarcos}}
O [[4 de xullo]] Yaacub partiu de [[Córdoba, España|Córdoba]], e cruzando [[Despeñaperros]], avanzou sobre a chaira onde se alzaba o castelo de Salvatierra, aos pés do de Calatrava. Un destacamento da [[Orde de Calatrava]], xunto con algúns cabaleiros de fortalezas próximas, intentaron dar coas forzas almohades, pero encontraron un exército moi superior ao destacamento e foron exterminados case por completo. [[Afonso VIII de Castela]] alarmouse tras o acontecido e apresurouse a reunir todas as tropas posíbeis en [[Toledo]] e a marchar cara a [[Alarcos]], que era o extremo sur das posesións de Castela, na fronteira con Al-Ándalus. O monarca castelán reclamou a axuda dos reis de [[Reino de León|León]], [[Reino de Navarra|Navarra]] a [[Reino de Aragón|Aragón]], xa que o poderío almohade ameazaba a todos por igual. Pero por darse présa en presentar batalla, o rei castelán non esperou os reforzos de Afonso IX de [[ReinoVIII de León|León]] nin os de [[Sancho VII de Navarra]], que estaban de camiño. O [[16 de xullo]] o grande exército almohade foi avistado. Imprudentemente, Afonso VIII de Castela decidiu presentar batalla ao día seguinte de chegar as tropas aos arredores de Alarcos (o [[17 de xullo]]). Talvez por confiar na forza da cabalaría pesada castelá, en vez de retirarse a [[Talavera de la Reina]] onde chegaran as tropas leonesa. Pero Afonso IXVIII de León, debido a que o rei castelán non devolvera as prazas leonesas que aínda tiña no seu poder, a pesar do acordado, negoulle o seu apoio. Así, o rei de Castela esperaba derrotar el só aos almohades e non compartir a súa gloria co monarca leonés. Os exércitos cristián e musulmán encontráronse o [[19 de xullo]] de [[1195]] en [[Alarcos]]. A batalla terminou cunha estrepitosa derrota do exército cristián.<ref name="SUAREZ">{{cita libro |título=Historia de España. Edad Media |ano=1978 |apelido=Suárez Fernández |nome=Luis |localización= Madrid |editorial=Gredos |isbn=84-249-3134-3 |lingua=Es}}</ref> Porén, unha vez consumada a derrota, Afonso IXVIII de León citouse en [[Toledo]] co seu primo o rei castelán para demandarlle que cumprira o acordo e lle devolvera as prazas leonesas no seu poder; Afonso VIII de Castela negouse, e o rei leonés abandonou a reunión indignado.
 
Nos dous anos seguintes á batalla, as tropas de al-Mansur devastaron Estremadura, o val do Texo, A Mancha e toda a zona próxima a Toledo, marcharon contra Montánchez, Trujillo, Plasencia, Talavera, Escalona e Maqueda, pero foron rexeitadas por Pedro Fernández de Castro "o Castelán" que, tras a batalla, pasou a servir ao rei Afonso IXVIII de León, que o nomeou o seu ''Mordomo maior''. Porén, estas expedicións almohades non achegaron máis terreo para o Califato. De todos os xeitos, a [[reconquista]] quedou paralizada até a [[batalla das Navas de Tolosa]].
 
=== As Navas de Tolosa ===
{{Artigo principal|Batalla das Navas de Tolosa}}
[[Ficheiro:Seal of Alfonso IX of Leon.svg|miniatura|Selo de Afonso IXVIII de León.]]
 
Nos anos seguintes os almohades seguían a representar unha ameaza que debía ser eliminada para asegurar a supervivencia dos reinos cristiáns peninsulares. Isto motivou ao arcebispo de Toledo, Rodrigo Jiménez de Rada, a informar ao novo [[papa]] [[Inocencio III, papa|Inocencio III]] do perigo. Con data [[16 de febreiro]] de [[1212]], o papa enviu unha [[bula]] ao rei de Castela para informalo da conveniencia de iniciar unha nova guerra contra os almohades. O monarca castelán contestou que faría unha [[Cruzadas|cruzada]] contra os musulmáns.
 
A iniciativa pasaba, pois, ao [[Reino de Castela]]. O monarca castelán, que sufrira a grave derrota de Alarcos, sabía que necesitaba a colaboración dos outros reinos cristiáns da península se quería saír vitorioso nesta empresa. Desta forma, mentres Afonso VIII de Castela se encontraba en [[Madrid]] preparando a batalla xunto ao seu fillo, que morrería antes de que se librara a batalla, enviou mensaxeiros aos Reinos de [[Navarra]], [[Aragón]] e [[León]].
 
En Castela temíase o poderío do [[Reino de León]], xa que había pouco que demostrara a súa fortaleza derrotando aos portugueses en varias batallas. Ademais, na conciencia do rei castelán preocupaba o feito do que faría o rei leonés para recuperar os territorios leoneses que, pese a todos os pactos, mantiña aínda no seu poder. Temía que Afonso IXVIII de León puxera como condición para participar na batalla a devolución de todos os territorios usurpados, ou que, no caso de que o rei de León non acudira á batalla, aproveitaría a súa ausencia para recuperalos.
 
Por iso Afonso VIII de Castela pediu a mediación do papa, para evitar calquera ataque leonés. Inocencio III accedeu e ameazou coa excomuñón a todo aquel que se atrevera a violar a paz mentres os casteláns loitaban contra os musulmáns. Este feito contrasta co sucedido anos atrás, cando o mesmo papa obrigara ao monarca castelán, sen éxito, a devolver eses castelos a Afonso IXVIII de León. O rei de León, que ansiaba acudir á batalla, convocou unha ''Curia Regia'' que lle recomendou que exixira condicións para participar na campaña, e así, Afonso IXVIII de León respondeu a o seu primo e homólogo castelán que acudiría gustoso en canto se lle devolveran os territorios que lle pertencían.
 
Entre tanto, Afonso VIII de Castela reuniu en [[Toledo]] as tropas como punto de partida. Ás tropas castelás se lles uniron as de Aragón e Navarra, así como un gran número de cabaleiros franceses, italianos e doutros países europeos. Á batalla non acudiron os reis de León nin de Portugal, pero permitiron que os seus vasalos se incorporaran á batalla. Deste xeito, moitos leoneses, asturianos e galegos participaron na batalla.
 
Tal como temera Afonso VIII de Castela, o rei leonés procedeu a recuperar o que era seu. Para non violar o edicto do papa e evitar a excomuñón, dedicouse a recuperar só aquelas prazas que estaban dentro das fronteiras de León, evitando así o enfrontamento en terras castelás. Cando Afonso VIII de Castela volveu vitorioso da batalla e se encontrou cos feitos consumados, non puido facer nada. Aínda máis, convidou aos reis de León e de Portugal a concertar un tratado de paz, o cal se asinou en [[Coímbra]]. Houbo incluso un novo pacto no cal Afonso VIII de Castela devolveu as prazas leonesas de [[Peñafiel]] e [[Almanza]] a Afonso IXVIII de León.
 
== Reconquista ==
[[Ficheiro:Caceres torre de Bujaco ermita de la Paz.jpg|miniatura|Despois de varios intentos, Afonso IXVIII de León conseguiu conquistar [[Cáceres]] en [[1229]].]]
 
Finalizadas as loitas con Castela despois da morte de Afonso VIII de Castela, Afonso IXVIII de León reemprendeu os seus plans de [[reconquista]]. A finais de [[1218]] o monarca leonés organizou unha expedición a terras musulmás, na que participaron cruzados gascóns e as [[Orde militar|Ordes]] de [[Orde de Calatrava|Calatrava]] e [[Orde de Alcántara|Alcántara]],{{Sfn|Rábade Obradó ''et al.''|2005|}} coa intención de conquistar [[Cáceres]]; porén, a cidade estaba ben defendida e, tras un asedio de tres meses e medio, os exércitos cristiáns tiveron que retirarse.{{Sfn|Rodríguez López|1994|p=102}}
 
Nunha segunda incursión a terras musulmás, Afonso IXVIII de León encontrouse cun novo inimigo, que non era outro que o [[Reino de Portugal]], que ansiaba as mesmas terras que o monarca leonés quería para o seu reino. Desta maneira, os portugueses atacaron ás tropas leonesas en [[Braga]] e [[Guimarães]] e foron derrotadas en ambas as ocasións. O [[13 de xuño]] de [[1219]], ambos os reinos asinaron un novo tratado de paz para poñer fin ás hostilidades. Despois destas vitorias contra os portugueses, Afonso IXVIII de León realizou unha incursión por terras musulmás até [[Sevilla]], onde derrotou aos mouros e recolleu un gran botín.
 
En [[1221]] os cabaleiros da Orde de Alcántara lograron render a cidade de [[Valencia de Alcántara]], o que daría un novo impulso á reconquista leonesa.{{Sfn|Álvarez Palenzuela|2007}} Ao ano seguinte, volveu a intentarse a toma de Cáceres, fracasando novamente. O rei Afonso IXVIII de León volveu a asediar a cidade en 1223, 1225 e 1226 (ano no que tamén intentaría render [[Badaxoz]], sen éxito), até que, finalmente, Cáceres caeu en abril de [[1229]].{{Sfn|Álvarez Palenzuela|2007}} {{Sfn|Rodríguez López|1994|p=116}}
 
A cidade de Cáceres era a peza clave na fronte musulmá. Isto, unido á grave derrota ocorrida en [[1230]] ao exército de [[Ibn Hud]], que se dirixía a socorrer [[Mérida, España|Mérida]], tivo como consecuencia a caída moitas cidades estremeñas e o abandono doutras por parte dos seus defensores andalusís.{{Sfn|Álvarez Palenzuela|2007}} Así, en 1230 serían conquistadas Mérida —tras un longo asedio—,{{Sfn|Rodríguez López|1994|p=116}} [[Badaxoz]], [[Elvas]] —as dúas abandonadas polos seus defensores— e Baldala (actual [[Talavera la Real]]).{{Sfn|Rodríguez López|1994|p=116}} Ese mesmo ano [[Montánchez]] foi entregada á [[Orde de Santiago]].{{Sfn|Rodríguez López|1994|p=116}}
== Xestión do Reino de León durante o seu reinado ==
=== Repoboación ===
[[Ficheiro:Afonso IX. Escultura en Baiona Galiza.jpg|miniatura|Estatua de Afonso VIII de León, por [[Juan Oliveira Viéitez|Oliveira]], en [[Baiona]]. Baiona foi potenciada por Afonso mediante a concesión dun Foro.]]
{{Véxase tamén|Foro do bo burgo de Castro Caldelas}}
Afonso IXVIII de León aplicou unha política de repoboación baseada no coñecemento das actuacións que os seus predecesores fixeran, elixindo así a que resultara máis conveniente. Aplicou sobre todo técnicas parecidas ás que no seu día seguiran [[Afonso III de Asturias|Afonso III]] e [[Ramiro II de León|Ramiro II]]. E non só se dedicou a repoboar zonas novas, senón que tamén potenciou as xa poboadas mediante [[Foro (privilexio)|foros]] para mellorar o goberno e o desenvolvemento das vilas e cidades do [[Reino de León]].
 
[[Ficheiro:Foro do Bo Burgo.jpg|miniatura|esquerda|[[Foro do bo burgo de Castro Caldelas|Foro de Castro Caldelas]], privilexio dado polo rei Afonso. Primeiro documento en [[lingua galega]]. 1228.{{Sfn|Míguez Macho|2011|p=90}}]]
 
=== Recursos económicos ===
A [[economía]] do [[Reino de León]] baseábase na [[agricultura]] e a [[gandaría]]. Coñecedor disto, Afonso IXVIII de León promulgou varias leis no comezo do seu reinado para favorecer as actividades [[viño|vitivinícola]] e [[madeira|madeireira]], así como a cría de [[vaca|boi]]s e outros animais de labor, co fin de impulsar as actividades existentes e diversificar en certo modo a economía do [[Reino de León|reino]]. Durante o seu reinado, nas zonas húmidas, como [[Asturias]] e [[Galicia]], floreceu a gandaría, mentres que na zona do [[Río Douro|Douro]] fixo o propio a agricultura.
 
A produción de [[cereal]], bastante abundante na zona do Douro, era insignificante en Asturias e Galicia, tendo problemas estes territorios incluso para abastecer de [[trigo]] ás igrexas, as cales necesitábano para facer a consagración relixiosa. Ante esta escaseza, non é de estrañar que se considerara un gran luxo comer pantrigo en ditos territorios, especialmente nas cidades. A produción de cereais en todo o reino centrábase sobre todo no trigo e no [[centeo]], aínda que tamén se producían outros produtos como [[hortaliza]]s, [[liño]] e [[legume]]s. Os [[animal|animais]] empregados na agricultura eran vacas e bois, substituídos nas chairas da [[Terra de Campos]] por [[mula]]s.
A [[pesca]] tamén era un recurso importante en todo o reino, e moita xente se dedicaba a ela tanto de mar como de río.
 
En [[Asturias]], a produción de [[mazá]]s era enorme e, como normalmente había un grande excedente, este era usado para producir [[sidra]]. Afonso IXVIII de León chegou a sorprenderse cando lle comunicaron que varias comunidades monásticas asturianas colleitaban as mazás para despois elaborar sidra para todo o ano.
 
Un dos grandes logros da xestión de Afonso IXVIII foi o acusado descenso do poder que ostentaban os [[nobre]]s respecto a épocas anteriores e a outros Reinos, debido á política seguida polo monarca leonés.
 
=== A Universidade de Salamanca ===
[[Ficheiro:University of Salamanca.jpg|miniatura|200px|A [[Universidade de Salamanca]] debe a súa existencia ao rei leonés.]]
 
Un dos actos máis importantes e destacábeis de Afonso IX no ReinoVIII de León foi a creación do [[Universidade de Salamanca|Estudo Xeral de Salamanca]], a partir das ''Escolas catedralicias'' que xa levaban funcionando desde case un século ates. Naqueles tempos eran normais as escolas nas catedrais de todos os reinos de España.
 
Entre [[1208]] e [[1214]], o bispo Tello Téllez de Meneses creara un [[Universidade de Palencia|Estudo Xeral]] en [[Palencia]] (que acabou converténdose en Universidade en [[1263]], cando estaba a punto de desaparecer), un Estudo onde os leoneses tiñan difícil acudir debido aos continuos choques entre León e Castela.
 
Por iso, Afonso IXVIII de León decidiu, en [[1218]], crear outro Estudo Xeral (''Studium Generale'') en Salamanca.<ref name=US>[http://www.usal.es/webusal/node/941 Universidad de Salamanca. Historia.]</ref> xerme da [[Universidade de Salamanca]], que foi o segundo máis antigo de [[España]], tras o seu homólogo [[Universidade de Palencia|''Studium de Palencia'']].
 
Este ''Studium'' de Salamanca foi a primeira institución educativa europea en obter o título de [[Universidade]], pola [[real cédula]] de [[Afonso X de Castela|Afonso X o Sabio]] datada o [[9 de novembro]] de [[1252]], e posteriormente ratificada pola ''licentia ubique docendi'' do [[papa]] [[Alexandre IV, papa|Alexandre IV]] no ano [[1255]].<ref name=US/><ref>{{Cita web |url=http://campus.usal.es/~alfonix/GIR/historia/salamanca/coleccion/colec_ind.htm |título=Índice de relación documental |editorial=Universidad de Salamanca |autor=Rodríguez Cruz, Águeda María |dataacceso=23 de outubro de 2017}}</ref>
Cómpre sinalar que no momento de transición do [[lingua latina|latín]] ao [[linguas románicas|romance]] como idioma da [[administración pública]], a lingua da Corte de Afonso IXVIII de León era o [[lingua galega|galego]]. El mesmo o falaba. Era a lingua dos ''[[Cancioneiro]]s'' e da cultura na [[Península Ibérica|península]]. Debe salientarse que a base da institución salmantina foi a [[Escola catedralicia]] de [[Santiago de Compostela]], fundada no [[século XI]] no tempo da raíña [[Sancha I de Galicia]], que reinou entre [[1037]] e [[1065]], e que a Universidade de Salamanca, como consta no seu Cartulario, foi desde o principio galaica. Os [[Arquidiocese de Santiago de Compostela|arcebispos de Santiago]] ostentaron o reitorado durante a [[Idade Media]] e a maioría dos profesores, formados en Santiago, en [[París]] ou en [[Boloña]], eran galegos.<ref>{{Cita novas |autor=[[Camilo Nogueira Román|Nogueira, Camilo]] |url=https://elpais.com/diario/2008/09/26/galicia/1222424303_850215.html |título=Afonso VIII dito IX |xornal=[[El País]] (edición Galicia) |data=26/9/2008 }}</ref>
 
== Últimos anos e morte ==
[[Ficheiro:Lauda de Afonso IX.JPG|miniatura|230px|Sepulcro do rei Afonso VIII de León e Galicia. [[Panteón Real da catedral de Santiago]]<ref>{{Cita web |url=http://historiadegalicia.gal/2017/08/os-reis-de-galicia-nomeados-reyes-de-leon-non-de-galicia/ |páxina-web=historiadegalicia.gal |data=29/8/2017 |título=Por que os Reis de Galicia son nomeados como Reyes de León e non de Galicia? }}</ref>]]
[[Ficheiro: Lauda de Afonso IX.JPG|miniatura|230px|Sepulcro do rei Afonso IX.]]
 
Afonso IXVIII de León pasou os últimos anos da súa vida na loita contra os [[musulmán]]s de [[al-Andalus]] conquistando [[Elvas]] e outras cidades de [[Estremadura]], en [[1228]],<ref name=CASTILE/> e despois [[Cáceres]], en [[1229]], e finalmente [[Mérida, España|Mérida]] e [[Badaxoz]], en [[1230]].
 
Despois destas campañas, en [[1230]], dirixiuse a [[Santiago de Compostela]] para visitar ao [[Apóstolo Santiago]], polo cal sentía gran devoción, para agradecerlle a súa protección e axuda na [[reconquista]].
== O problema da sucesión ==
 
Afonso IXVIII de León e Galicia legou o seu reino a [[Sancha de Galicia e León|Sancha]] e [[Aldonza de Galicia e León|Aldonza]], fillas do seu primeiro matrimonio, que ascenderon ao trono co apoio da nobreza, pero o clero e a aristocracia opuxéronse, xa que preferían que os reinos de León e Castela se reunificaran baixo o rei [[Fernando III de Castela|Fernando III]].
 
O acordo alcanzouse polas dúas ex-esposas de Afonso IXVIII, Teresa e Berenguela que, en nome dos seus respectivos fillos, asinaron a [[Concordia de Benavente]] de [[1230]], na cal a súa primeira muller, Teresa de Portugal, renunciaba aos dereitos que a súas fillas Sancha e Aldonza tiñan ao trono de León, en favor do rei de Castela Fernando, fillo de Afonso e da súa segunda muller Berenguela. Así, Fernando logrou reunir baixo unha soa coroa, e definitivamente, os reinos de [[Reino de León|León]] e [[Reino de Castela|Castela]], non sen a oposición da poboación leonesa que, durante varios meses, pechou as portas da cidade de León ao rei castelán, contra o cal loitaran durante moitos anos nos campos de batalla.
 
{{Véxase tamén|Concordia de Benavente}}
* Urraca de León (c. 1197-1244/1258), [[Señorío de Biscaia|señora consorte de Biscaia]] polo seu matrimonio con [[Lope Díaz II de Haro]].{{Sfn|Calderón Medina|2011|pp=262–263}}
 
Tivo outra relación cunha [[Nobreza|nobre galega]], Estefanía Pérez de Faiam, a quen en 1211 o rei doou un reguengo en terras [[Ourense|ourensás]] onde a súa familia, segundo se desprende do seu testamento datado en 1250, tiña moitas propiedades, así como no norte de Portugal. Era filla de Pedro Menéndez Faiam, quen confirmou varios documentos reais outorgados polo rei Afonso IXVIII, e neta de Menendo Faiam, que tamén confirmou varios diplomas reais do rei Fernando II emitidos en Galicia a partir de 1155. Estefanía contraeu matrimonio despois da súa relación co rei con Rodrigo Suárez, de quen tivo descendencia. No seu testamento mandou ser enterrada na igrexa do Mosteiro de Fiães, no norte de Portugal (en [[Melgaço]]), na beira do [[Río Miño|Miño]].{{Sfn|Calderón Medina|2011|pp=264–265}}
 
Afonso IXVIII de León e Estefanía foron pais de:
* Fernando de León (1211-?),{{Sfn|Calderón Medina|2011|pp=264–265}} falecido na súa xuventude.{{Sfn|Calderón Medina|2011|p=264 n.31}} <ref>É posíbel que, á parte de Fernando Afonso, fosen pais doutro fillo chamado Xoán Afonso, que aparece nalgúns documentos cos fillos de Estefanía habidos no seu matrimonio con Rodrigo Suárez.</ref>
 
 
Da súa relación entre [[1214]] e [[1218]] coa [[Nobreza|nobre portuguesa]] [[Aldonça Martínez de Silva]], filla de Martinho Gómez de Silva, señor de Silva, e da súa esposa Urraca Rodríguez,{{Sfn|Calderón Medina|2011|p=266–267}} naceron tres fillos:
* [[Rodrigo Afonso de León]] (m. despois de 1252), señor de Aliger e [[Castro del Río]] e [[Adiantado]] maior da fronteira de [[Andalucía]], que casou con Inés Rodríguez, filla de Rodrigo Fernández de Valduerna ''o Feo'',{{Sfn|Calderón Medina|2011|pp=267–268}} señor de Cabrera e alférez do rei Afonso IXVIII.
* [[Aldonza Afonso de León]] (m. despois de 1267), que casou co conde [[Pedro Ponce de Cabrera]], fillo do conde [[Ponce Vela de Cabrera]] e a condesa Teresa Rodríguez Girón.{{Sfn|Calderón Medina|2011|pp=268–270}} Aldonza e o seu esposo Pedro aparecen xuntos por primeira vez o 10 de xuño de 1230 cando ambos doaron ao Mosteiro de Nogales a metade da igrexa de San Pelayo de Pobladura de la Valdería.{{Sfn|Cavero Domínguez|2001|pp=88–89, doc. 51}}
* [[Teresa Afonso de León]], que contraeu matrimonio con Nuño González de Lara ''o Bo'',{{Sfn|Calderón Medina|2011|p=269}} señor da [[Casa de Lara]]. Outra filla bastarda de Afonso IXVIII, tamén chamada Teresa Afonso, que casou co conde Nuño González de Lara, xacía con este na capela maior do convento dos dominicos de San Pablo de Palencia.{{Sfn|Arco y Garay|1954|pp=181–192}} Segundo Sánchez de Mora, Teresa era descendente do rei Afonso IXVIII e engade: «Segundo [[Luis de Salazar y Castro|Salazar y Castro]], Teresa Afonso era filla de Pedro Afonso e unha dama da casa de Villamayor, mentres que [[Julio González González]] identifícaa ben cunha filla de [[Urraca Afonso de León|Urraca Afonso]] e [[Lope Díaz II de Haro|Lope Díaz de Haro II]], ben cunha filla natural de Afonso IXVIII. Á súa vez, o [[Pedro Afonso de Portugal, conde de Barcelos|conde de Barcelos]] afirma que fora filla do monarca leonés e a súa amante Aldonza Martínez».{{Sfn|Sánchez de Mora|2004|p=633 e n. 8, mesma páxina}} Teresa Alfonso, tal como sosteñen varios autores, foi filla do rei Afonso IXVIII. Así consta nunha venda que Teresa realizou en novembro de 1254 na vila de Carucedo. No documento, gardado no arquivo do [[Mosteiro de Santa María de Carracedo]], declara que é filla do rei Afonso, neta do rei Fernando, e esposa de Nuño González de Lara.{{Sfn|Martínez Martínez|1997|pp=359-360, doc. 495}}
 
A relación máis duradeira do rei Afonso IXVIII, que comezou en [[1218]] e durou até a súa morte en [[1230]],{{Sfn|Calderón Medina|2011|p=275}} foi con [[Teresa Gil de Soverosa]].{{Sfn|Calderón Medina|2011|p= 270}} Membro da [[Reino de Portugal|nobreza portuguesa]], Teresa era filla de [[Gil Vázquez de Soverosa]] e de María Aires de Fornelos. Foron pais de catro fillos, todos eles nacidos entre 1218, o ano en que comezou a relación, e 1230, o ano en que morreu o rei:{{Sfn|Calderón Medina|2011|pp=268, 270 e 275}}
 
* [[Sancha Afonso de León]] (m. 1270), que contraeu matrimonio con [[Simón Ruiz de los Cameros]], [[Señorío de los Cameros|señor de los Cameros]],{{Sfn|Calderón Medina|2011|p=276}} e fillo de Rodrigo Díaz de los Cameros e de Aldonza Díaz de Haro. Posteriormente profesou como relixiosa en el convento de Santa Eufemia de [[Cozuelos de Ojeda]], que ela fundara.{{Sfn|Calderón Medina|2011|p=276}}
== Devanceiros ==
<div style="clear: both; width: 100%; padding: 0; text-align: left; border: none;" class="NavFrame">
<div style="background: #ccddcc; text-align: center; border: 1px solid #667766" class="NavHead">Devanceiros de Afonso IXVIII
</div>
<div class="NavContent" style="display:none;">
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. '''Afonso IXVIII de León e Galicia'''
|2= 2. [[Fernando II de León e Galicia]]
|3= 3. [[Urraca de Portugal]]
185.083

edicións