Diferenzas entre revisións de «Linguas níxer-congo»

sen resumo de edición
[[Ficheiro:Niger-Congo.png|miniatura|Familia Níxerníxer-Congocongo (amarelo)]]
As '''linguas níxeroníxer-congolesas''', ou '''Níxer-Congocongo''', son probablemente a [[Familia de linguas|familia]] (ou [[macrofamilia]]) con maior número de [[idioma|linguas]] do mundo, con case 1.400, que contan cuns 400 millóns de falantes en [[África]]. Caracterízanse por usar un sistema amplo de [[xénero gramatical|clases nominais]] (agás o [[linguas mandé|mandé]]) e o uso preponderante de [[prefixo]]s máis ca de [[sufixo]]s.
 
== Clasificación ==
O pioneiro no estudo das linguas africanas foi o misioneiro alemán Sigismund Koelle, quen, en 1854, estudou as linguas atlánticas, mandé e gur. Os lingüistas alemáns [[Wilhelm Bleek|Bleek]], [[Carl Meinhof|Meinhof]], [[Karl Richard Lepsius|Lepsius]] e [[Diedrich Westermann|Westermann]] ([[século XIX|séculos XIX]] e [[século XX|XX]]) estudaron as [[linguas bantús]] e atoparon interrelacións con outras linguas africanas.
 
[[Joseph Greenberg]] foi o primeiro en identificar os límites desta familia: seguindo a Westermann, determinou que as linguas sudánicas non constituían un grupo válido, pois as centrais e orientais formaban parte das linguas [[linguas nilo-saharianas|nilo-saharianas]] e as occidentais denominounas [[linguas mandé|mandé]] (de [[mandinga]]). Ao relacionar as linguas mandé coas bantús, definiu a familia níxeroníxer-congolesacongo, que logo no seu libro ''Languages of Africa'' relaciona coas [[linguas kordofanianas]] nunha familia maior que denominou níxero-kordofaniana. Nun inicio a maioría de [[lingüística|lingüistas]] desbotaban esta teoría, mais logo tornouse a visión prevalecente; aínda que as linguas kordofanianas aínda non están ben definidas como grupo.
 
Se ben a opinión maioritaria entre os africanistas é que as linguas nixerocongolesasníxer-congo forman unha [[filoxénese|unidade filoxenética]] válida, aínda non se puido reconstruír a [[protolingua]], e existen moitas dúbidas sobre a clasificación interna. Algúns lingüistas recoñecidos como [[Robert Malcolm Ward Dixon|R. M. W. Dixon]] non consideran que poida afirmarse que sexa unha familia correctamente establecida, dada a evidencia dispoñible.
 
=== Principais grupos ===
As ramas e linguas principais da familia de linguas Níxerníxer-Congocongo son as seguintes:<ref>Williamson & Blench (2000)</ref>
* [[Linguas kordofanianas]]: en [[Sudán]].
* [[Linguas atlánticas occidentais|Linguas atlánticas]]: inclúe o [[lingua wólof|wolof]], falado en [[Senegal]], o [[lingua fula|fulani]] ou fulfulde, empregado no [[Sahel]] e o [[lingua temné|temné]], en [[Serra Leoa]].
*** [[Linguas bantús]]: un grupo moi grande que inclúe o [[lingua suahili|suahili]] (tamén chamado swahili ou kiswahili).
 
O [[lingua laal|laal]], o [[lingua mpre|mpre]] (extinto), o [[lingua jalaa|jalaa]] e o mbre (ou pre) considéranse níxerocongolesesníxer-congo, mais non foron clasificados con certeza.
 
<table Border=1>
<td>[[Ficheiro:Nigeria Benin Cameroon languages.png|400px]]</td>
</tr>
<tr><td colspan=2 align=center>Distribución das linguas níxeroníxer-congolesascongo.</td></tr>
</table>
 
=== Clasificación interna ===
Non existe unha reconstrución adecuada do proto-Níxerníxer-Congocongo, existen reconstrucións das [[protolingua]]s que deron orixe a varios dos subgrupos. Por esta razón, existen certas dúbidas sobre as relacións das diferentes ramas da familia, debéndose por isto considerar calquera clasificación das relacións internas como provisional.
 
A seguinte árbore amosa as posibles relacións entre os grupos níxeroníxer-congolesescongo segundo Bendor-Samuel (1989):<ref name=BRa>Blench, Roger et al. 2006, [http://www.rogerblench.info/Language/Nilo-Saharan/General/Niger-Saharan%20book.pdf The Niger-Saharan Macrophylum]</ref>
 
{{clade
|label1='''Níxer-Congocongo'''&nbsp;
|1={{clade
|1=[[Linguas kordofanianas|Kordofaniano]]
 
=== Relación con outras linguas ===
Propúxose o grupo congo-sahariano relacionando as [[linguas nilo-saharianas]] coas níxeroníxer-congolesascongo (Gregersen, 1972).<ref>Edgar Gregersen. "Kongo-Saharan". Journal of African Languages, 11, 1:69-89. 1972.</ref> Outra proposta máis actual (Blench, 1995-2006) plantea a [[macrofamilia]] '''nixerosahariana''', onde as linguas níxeroníxer-congolesascongo son simplemente unha póla das nilo-saharianas relacionadas coas [[linguas sudánicas centrais]].<ref name=BRa/><ref>Roger Blench. "Is Niger-Congo simply a branch of Nilo-Saharan?", in ed. Nicolai & Rottland, ''Fifth Nilo-Saharan Linguistics Colloquium. Nice, 24–29 August 1992. Proceedings.'' (Nilo-Saharan 10). Koeln: Koeppe Verlag. 1995. pp.&nbsp;36–49.</ref> Mais estas teorías aínda son vistas con reserva pola maioría de lingüistas.
 
== Características comúns ==
O seguinte cadro resume algunhas das características dos grupos tradicionais que se distinguen dentro das linguas Níxerníxer-Congocongo:
 
{|class="wikitable"
 
=== Fonoloxía ===
As linguas Níxerníxer-Congocongo teñen unha marcada tendencia a ter sílabas abertas do tipo CV (= Consoante + Vogal). A estrutura fonotáctica típica do antecesor común crese que podería ter sido CVCV, estrutura que aínda se mantén nalgunhas [[linguas bantús]], nas [[linguas mandé]] e nas linguas ijo (nalgunhas outras linguas os [[cambio fonético|cambios fonéticos]] reduciron esta estrutura básica).
 
Ademais da ausencia de grupos consonánticos, frecuentemente as linguas Níxerníxer-Congocongo presentan a ocorrencia de consoantes prenasalizadas /{{IPA|<sup>m</sup>b, <sup>n</sup>d, <sup>ŋ</sup>g}}/. Algúns autores consideran que a alternacia entre unha consoante simple (non mutada) e a súa correspondente prenasalizada (mutada) era regular en proto-Níxerníxer-Congocongo.
 
É frecuente en moitas linguas nixerocongolesasníxer-congo a aparición de [[harmonía vocálica]] asociada ao trazo fonolóxico do [[ATR|avance da raíz da lingua]] (mentres que outras linguas con harmonía vocálica fóra de África, adoitan basear dita harmonía no [[redondeamento vocálico]]).
 
Fóra das xeneralidades anteriores presentes nas linguas modernas, a fonoloxía histórica da familia non se coñece ben xa que non se conta cunha reconstrución adecuada do proto-Níxerníxer-Congocongo (só se teñen reconstrucións para algúns dos grupos). A falta dunha reconstrución completa dificulta a clasificación interna das diferentes ramas. Algúns autores buscaron unha aproximación ao proto-Níxerníxer-Congocongo comparando reconstrucións parciais. Por exemplo comparando o proto-potou-akán e o proto-bantú, J. M. Stewart (2002) fai unha aproximación do proto-Níxerníxer-Congocongo (en realidade é a clasificación interna comunmente aceptada do proto-Volta-Congo meridional) de acordo con esta reconstrución toda consoante ten dúas formas en distribución complementaria: grao non mutado / grao mutado. No grao non mutado unha consoante xeralmente é un alófono non nasal (aínda que as non mutadas aproximantes son nasalizadas), mentres que no grao mutado a consoante ten un alófono prenasalizado ou nasal. As raíces teñen a forma usual C<sub>1</sub>V<sub>1</sub>(C<sub>2</sub>V<sub>2</sub>), o inventario reconstruído para as consoantes que aparecen en primeiro lugar (C<sub>1</sub>) é:<ref>J. M. Stewart, 2002, p. 207-209</ref>
:{| class="wikitable" style="text-align:center;"
|-
 
=== Morfoloxía ===
As linguas Níxerníxer-Congocongo son normalmente [[linguas flexivas]] cunha morfoloxía nominal complexa que frecuentemente inclúe [[xénero gramatical]] (clases nominais). Non obstante, algúns grupos como o [[linguas mandé|mandé]] non comparten gran parte da morfoloxía típica do resto de linguas.
 
Os verbos xeralmente constan dunha raíz seguida dun ou máis sufixos flexivos. Os nomes consisten nunha raíz precedida dun prefixo que indica a clase nominal da forma (C)V-.
 
== Linguas da familia e número de falantes ==
[[Ficheiro:Nigerkongosprecher.png|miniatura|630px|centro|Grupos e principais linguas níxeroníxer-congolesascongo.]]
 
== Notas ==
{{Control de autoridades}}
 
[[Categoría:Linguas níxeroníxer-congolesascongo]]
232.733

edicións