Diferenzas entre revisións de «Insectos»

ampla revisión
(→‎Aparato bucal: arranxiños)
(ampla revisión)
{{1000}}
{{sen referencias}}
{{Taxobox
| name = '''''Insectos<br>'''Insecta''
| fossil_range = [[Devónicodevónico]] – [[holoceno|actualidade</small>]]
| image = Insect collage.png
| image_width = 250px
| image_caption = (De esquerda a dereita e de arriba a abixo)<br>''[[Empis livida]]'', ''[[Rhinotia hemistictus]]'', ''[[Gryllotalpa brachyptera]]'', ''[[Vespula germanica]]'', ''[[Opodiphthera eucalypti]]'', ''[[Harpactorinae]] sp''
| regnum = ''[[Animalia]]''
| phylum = ''[[Arthropoda]]''
| subphylum = ''[[Hexapoda]]''
| classis = [['''''Insecta]]'''''
| authorityclassis_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758
|subdivision_ranks = [[Clase (bioloxía)|Subclases]]
| subdivision ranks = Subclases e ordes =
| display children = 2
* ''[[Apterygota]]''
* ''[[Pterygota]]''
}}
OsA dos '''insectos''' ('''''Insecta''''') soné unha [[clase (bioloxía)|clase]] de [[animais]] [[invertebrado]]s, do [[filo]] dos [[artrópodoartrópodos]]s. A ciencia que estuda os insectos denomínase [[entomoloxía]].
 
A ciencia que estuda os insectos denomínase [[entomoloxía]].
== Características ==
Os insectos comprenden o grupo de animais máis diverso da Terra, con máis de 800.000 especies descritas, máis que os outros grupos de animais xuntos. Os insectos pódense encontrar en case todos os ambientes do planeta, aínda que só un pequeno número de especies se adaptou á vida nos [[océano]]s. Hai aproximadamente 5.000 especies de [[libélula]]s, 20.000 de [[saltón]]s, 170.000 de [[bolboreta]]s, [[couza]]s e [[avelaíña]]s, 120.000 de [[mosca]]s, 82.000 de [[chinche]]s, 350.000 de [[escaravello]]s, e 110.000 especies de [[abella]]s e [[formiga]]s.
 
== Diversidade e características ==
Algúns pequenos grupos de animais, tales coma os [[Collembola]], [[Protura]] y [[Diplura]], están relacionados cos insectos polo [[subfilo]] [[Hexapoda]]. Os insectos verdadeiros (a clase Insecta) distínguense do resto dos hexápodos en parte, por ser '''ectognatos''' (coas pezas bucais dispostas exteriormente). Moitas especies, aínda que non todas, teñen ás na súa fase adulta. Os artrópodos terrestres como os [[cempés]], [[miriápodo]]s, [[escorpión]]s e [[araña]]s confúndense a miúdo cos insectos debido a que teñen estruturas corporais semellantes, pero non o son.
Os insectos comprenden o grupo de animais máis diverso da Terra, con máis de 800. 000 especies[[especie]]s descritas, máis que os outros grupos de animais xuntos. Os insectos pódense encontrar en case todos os ambientes[[ambiente]]s do planeta, aínda que só un pequeno número de especies se adaptou á vida nos [[océano]]s. Hai aproximadamente 5. 000 especies de [[libélula]]s, 20. 000 de [[saltón]]s, 170. 000 de [[bolboreta]]s, [[couza]]s e [[avelaíña]]s, 120. 000 de [[mosca]]s, 82. 000 de [[chinche]]s, 350. 000 de [[escaravello]]s, e 110. 000 especies de [[abella]]s e [[formiga]]s.
 
Algúns pequenos grupos de animais, tales coma os ''[[Collembola]]'', ''[[Protura]]'' ye ''[[Diplura]]'', están relacionados cos insectos polono [[filo|subfilo]] dos [[Hexapodahexápodos]]. Os insectos verdadeiros (aos da clase dos ''Insecta'') distínguense do resto dos hexápodos en parte, por serseren '''ectognatos''' (coas pezas bucais dispostas exteriormente). Moitas especies, aínda que non todas, teñen ás na súa fase adulta. Os artrópodos terrestres como os [[cempés]], [[miriápodo]]s, [[escorpión]]s e [[araña]]s confúndense a miúdo cos insectos debido a que teñen estruturas corporais semellantes, pero non o son.
=== Anatomía dos insectos ===
O corpo dos insectos está formado por tres rexións principais: [[cabeza]], [[tórax]] e [[abdome]]:
 
=== Anatomía dos insectos ===
* '''Cabeza''': Situada na parte anterior do corpo. Nela encóntranse os órganos da alimentación e diferentes órganos sensoriais, os cales son: un par de antenas, ollos simples (ocelos), ollos compostos e as pezas bucais (un par de mandíbulas, un par de maxilas e o beizo), que varían moito segundo as ordes estudadas.
O corpo dos insectos está formado por tres rexións principais: [[céfalon|cabeza]], [[tórax (artrópodoa)|tórax]] e [[abdome (artrópodos)|abdome]]:
* '''Tórax''': está formado por tres segmentos e serven de soporte ós apéndices locomotores: tres pares de patas e, nos insectos alados [[Pterygoto]]s, dous pares de ás, colocados no segundo (mesotórax) e terceiro (metatórax) segmento torácico.
* '''Abdome''': Compóñeno un número variable de segmentos (6 en colémbolos, de 8 a 12 en proturos e 11 no resto de insectos), sen apéndices ambulatorios e contén os órganos dixestivos e reprodutores.
 
* '''Cabeza''': Situada na parte anterior do corpo. Nela encóntranse os órganos da alimentación e diferentes órganos sensoriais, os cales son: un par de [[antena (artrópodos)|antenas]], [[ollo simple|ollos simples]] (ocelos), [[ollo composto|ollos compostos]] e as pezas bucais (un par de [[mandíbula (artrópodos)|mandíbulas]], un par de maxilas[[maxila]]s e o [[labio (artrópodos)|labio]] ou beizo), que varían moito segundo as ordes estudadas.
[[Ficheiro:Robal.png|500px|miniatura|centro|Anatomía dun insecto. A.- [[céfalon|Cabeza]]; B.- [[Tórax (artrópodos)|Tórax]]; C.- [[Abdome (artrópodos)|Abdome]]; 1.- [[Antena (artrópodos)|Antena]]; 2.- [[Ollo simple|ocelo]] inferior; 3.- Ocelo superior; 4.- [[Ollo composto]]; 5.- [[Sistema nervioso|Cerebro]]; 6.- Protórax; 7.- Arteria dorsal (aorta); 8.- [[Traquea (artrópodos)|Traqueas]]; 9.- Mesotórax; 10.- Metatórax; 11.- [[Á]]s anteriores; 12.- Ás posteriores; 13.- [[Aparello dixestivo dos insectos|Estómago]]; 14.- [[Aparello circulatorio dos insectos|Corazón]]; 15.- [[Aparello reprodutivo dos insectos|Ovarios]]; 16.- Intestino; 17.- Ano; 18.- Vaxina; 19.- Cadea ganglionar ventral; 20.- [[Tubos de Malpighi]]; 21.- Tarsómero; 22.- [[Uña (anatomía)|Uña]]; 23.- [[Tarso (artrópodos)|Tarso]]; 24.- [[Tibia]]; 25.- [[Fémur]]; 26.- [[Trocánter]]; 27.- [[Aparato dixestivo (insectos)|Bocho]]; 28.- Ganglio torácico; 29.- [[Pata (artrópodos)|Coxas]]; 30.- [[Glándula salivar]]; 31.- Colar periesofáxico; 32.- [[Pezas bucais]]; de esquerda a dereita: [[labro]], [[mandíbula (artrópodos)|mandíbulas]], [[maxila]]s e [[labio (artrópodos)|labio]].]]
* '''Tórax''': está formado por tres [[metámero|segmentos]] e serven de soporte ósaos [[apéndice (artrópodos)|apéndices locomotores]]: tres pares de [[pata (artrópodos)|patas]] e, nos insectos alados (''[[PterygotoPterygota]]s''), dous pares de [[Á (zooloxía)|ás]], colocadoscolocadas no segundo (mesotórax) e no terceiro (metatórax) segmento torácico.
* '''Abdome''': CompóñenoCompóñeo un número variable de segmentos (6 en colémbolos, de 8 a 12 en proturos e 11 no resto de insectos), sen apéndices ambulatorios, e contén os órganos[[órgano]]s [[dixestión|dixestivos]] e [[reprodución|reprodutores]].
 
[[Ficheiro:Robal.png|500px600px|miniatura|centro|'''Anatomía dun insecto'''.<br> A.- [[céfalon|Cabeza]]; B.- [[Tórax (artrópodos)|Tórax]]; C.- [[Abdome (artrópodos)|Abdome]];.<br> 1.- [[Antena (artrópodos)|Antena]]; 2.- [[Ollo simple|oceloOcelo]] inferior; 3.- Ocelo superior; 4.- [[Ollo composto]]; 5.- [[Sistema nervioso|Cerebro]]; 6.- Protórax; 7.- Arteria dorsal (aorta); 8.- [[Traquea (artrópodos)|Traqueas]]; 9.- Mesotórax; 10.- Metatórax; 11.- [[Á]]s anteriores; 12.- Ás posteriores; 13.- [[Aparello dixestivo dos insectos|Estómago]]; 14.- [[Aparello circulatorio dos insectos|Corazón]]; 15.- [[Aparello reprodutivo dos insectos|Ovarios]]; 16.- Intestino; 17.- Ano; 18.- Vaxina; 19.- Cadea ganglionar ventral; 20.- [[Tubos de Malpighi]]; 21.- Tarsómero; 22.- [[Uña (anatomía)|Uña]]; 23.- [[Tarso (artrópodos)|Tarso]]; 24.- [[Tibia]]; 25.- [[Fémur]]; 26.- [[Trocánter]]; 27.- [[Aparato dixestivo (insectos)|Bocho]]; 28.- Ganglio torácico; 29.- [[Pata (artrópodos)|Coxas]]; 30.- [[Glándula salivar]]; 31.- Colar periesofáxico; 32.- [[Pezas bucais]]; de esquerda a dereita: [[labro]], [[mandíbula (artrópodos)|mandíbulas]], [[maxila]]s e [[labio (artrópodos)|labio]].]]
 
=== Sistema nervioso ===
O [[sistema nervioso]] dos insectos está formado polo [[ganglio]] supraesofáxico ou cerebro, o ganglio subesofáxico e unha cadea de ganglios (un por segmento do corpo) colocados óao longo da rexión ventral do corpo, unidos por comisuras. O cerebro está composto pola fusión de tres ganglios (protocerebro, deutocerebro e tritocerebro) os cales innervaninervan os órganos e apéndices da cabeza. O ganglio subesofáxico únese óao cerebro mediante as comisuras esofáxicas e está formado pola fusión dos ganglios mandibular, maxilar e labial. A cadea de ganglios ventrais presenta variacións, observándose unha tendencia á fusión dos mesmos tanto no tórax coma no abdome.
Nos insectos existen ademais outros sistemas nerviosos, coma o estomogástrico, o cal controla os movementos dos sistemas dixestivo, circulatorio e os músculos oclusores dos espiráculos. E por último, o sistema periférico que desempeña funcións sensoriais.
 
=== Sistema respiratorio ===
A respiración realízase na maioría dos insectos dun modo pasivo (a través dun gradiente de concentración de osíxenooxíxeno), grazas a un sistema de [[traquea (artrópodos)|traqueas]], que se ramifican no interior do corpo e que se abren óao exterior a través duns orificios chamados espiráculos[[espiráculo]]s situados no tórax e abdome. En especies de gran tamaño coma as [[saltón|lagostas]], a difusión pasiva resulta insuficiente, polo que realizan movementos cos músculos abdominais para forzarforzaren a circulación dos gases.
 
=== Sistema dixestivo ===
[[Ficheiro:Saltón162eue.jpg|miniatura|dereita|Saltón.]]
[[Ficheiro:Zapateiro 508eue.jpg|miniatura|esquerda|Zapateiro xantando.]]
O sistema circulatorio dos insectos é un sistema aberto no cal os órganos son bañados directamente polo sangue ([[hemolinfa]]). Salvo excepcións, só existe un vaso sanguíneo dividido en cámaras. A zona posterior deste vaso denomínase corazón e está dotada de varias aperturasaberturas laterais chamadas ostiolosostíolos que permiten a entrada de sangue.<ref>[http://academia.gal/dicionario/-/termo/ost%C3%ADolo '''ostíolo'''] no dicionario da [[RAG]].</ref> A parte anterior do vaso chámase aorta e consiste nun tubo recto e sen válvulas. O corazón aspira a hemolinfa da cavidade abdominal e propúlsaa cara á cabeza, a través da aorta, desde onde volve a filtrarse ós tecidos cara a cavidade abdominal. Nalgúns insectos existen bombas accesorias destinadas a irrigar as patas, as ás ou as antenas.
 
A hemolinfa é o líquido circulatorio. A súa composición varía moito dunha especie a outra. As súas principais funcións son:
[[Ficheiro:Insecto GDFL111.JPG|miniatura|dereita|Insecto]]
[[Ficheiro:Bolboreta detalle Bastavales Galicia.jpg|miniatura|dereita|[[Bolboreta]] en Bastavales, [[Brión]]]]
O aparato bucal (gnatal) sufriu diversas especializacións nos diferentes grupos de insectos, pero de forma xeral segue algúns modelos básicos que dependen dos hábitos alimenticios:
* '''Mastigador''': Suponse que é o tipo máis primitivo. Está formado por un [[labro|labio superior]] móbil, un par de [[mandíbula]]smandíbulas sen [[palpo]]s, dúas [[maxila]]s libres con palpos móbiles e un [[labio (artópodos)|labio]] inferior que en realidade está formado pola soldadura de dúas maxilas e dotado de dous palpos. É propio dos [[saltón|ortóptero]]s, [[coleóptero]]s, [[neuróptero]]s, [[libélula|arquíptero]]s, moitos [[himenóptero]]s e as larvas dos [[lepidóptero]]s.
* '''Chupador''': Está constituído polo labro, epifarinxe, hipofarinxe, mandíbulas, maxilas, labio e palpos maxilares e labiais algunhas veces. Estas pezas forman en xeral un pico e cada unha alóngase como un estilete, capacitando ó insecto para picar os tecidos das plantas ou dos animais. Dentro de este apartado distínguense tres tipos:
*:* O de '''probóscide''' ou '''trompa''', que presentan algúns [[mosca|díptero]]s e está constituído por un labio superior ou labro-epifarinxe acanalado, e que forma un tubo óao soldarse coa hipofarinxe; unhas mandíbulas atrofiadas, unhas maxilas moi rudimentarias e con palpos maxilares e, por último, un labio inferior carnoso, brando e sen palpos labiais. O conxunto do labio inferior constitúe a probóscide ou trompa.
[[Ficheiro:Avelaíña024eue.jpg|miniatura|dereita|[[Avelaíña]]. Entre os seus ollos vese a [[Probóscide|espiritrompa]] enrolada.]]
*:* O deA '''[[espiritrompa]]''', propiopropia dos [[lepidóptero]]s, éestá formadoformada por un labio superior rudimentario, unhas mandíbulas moi pequenas ou totalmente ausentes, un labio inferior do que só quedan os palpos labiais e unhas maxilas moi alongadas e soldadas, dando lugar a un tubo enrolado en espiral, polo que recibe o nome de espiritrompa. Os palpos maxilares son curtos.
*:* O de '''pico articulado''', propio dos [[hemípterohemípteros]]s, está composto por un labio superior que pecha a base da canle formada polo labio inferior, unhas mandíbulas alongadas en forma de láminas perforadas, unhas maxilas semitubulares que presentan dous acanalamentos (un alimenticio e outro salivar), e un labio inferior prolongado e articulado (pico) onde se aloxan as mandíbulas e as maxilas.
* '''Lambedor''': Integrado por un labio superior, dúas mandíbulas sen palpos, uns palpos maxilares alongados que forman un tubo onde se aloxa o labio inferior transformado nunha lingüeta moi longa, flexible e peluda. É propio dos [[himenópterohimenópteros]]s.
* '''Picador''': neste tamén se distinguen dúas variedades:
** O de '''trompa perforante''', propio dalgúns [[dípteromosca|dípteros]]s é formado por un labio superior en forma de estilete succionador, unhas mandíbulas e unhas maxilas afiadas e dentadas, e un labio inferior ou [[probóscide]] a modo de vaíña.
** O '''picador propiamente dito''', típico dos [[afanípteropulga|afanípteros]]s está composto por un labio superior tubular ou semitubular, unhas mandíbulas en forma de láminas estreitas, puntiagudas, longas e dentadas, dúas maxilas libres con palpos e un labio inferior reducido a unha peza e con dous palpos labiais longos.
 
[[Ficheiro:Inxecto en Bastavales, Brión.Galiza.jpg|miniatura|esquerda|Insecto común fotografado en Brión, Galiza.]]
 
=== Percepción ===
[[Ficheiro:Insecto 054eue.jpg|miniatura|esquerda|Insecto con patas adaptadas á natación]]
 
As patas están divididas en cinco segmentos: [[coxa]], [[trocánter]], [[fémur]], [[tibia]] e [[Tarso (artrópodos)|tarso]]. Os dous primeiros son de pequeno tamaño, os dous seguintes forman a parte principal da pata e o último está xeralmente dividido en tres partes distintas. Ao final sitúanse un par de unllas. As patas presentan distintas adaptacións, dependendo do tipo de vida que leve o insecto; adaptadas ó salto ([[saltón]]s), á escavación ([[grilo toupa]]), á depredación ([[barbantesa|mantis]]), a marcha sobre a auga ([[pita cega]]), ou á recollida e almacenaxe de alimento ([[abella]]s).
 
=== Ás ===
As ás son apéndices pareados que se encontran no segundo e terceiro segmento torácico, que son consideradas os responsables do éxito evolutivo dos insectos, son de consistencia membranosa. Caracterízanse por presentar unha nervación que é a responsable de brindarlle a rixidez necesaria para o voo, esta nervación é característica de cada grupo de insectos e é usada para clasificalos. Nas ás obsérvanse moitas variacións en canto á súa forma e consistencia.
 
=== Reprodución ===
Os insectos presentan sexos separados e frecuentemente moi diferenciados morfoloxicamente entre si, sendo nalgúns casos o macho máis grande e de coloración máis rechamante cá femia. Reprodúcense normalmente por vía sexual, nalgúns casos tamén se poden reproducir mediante [[partenoxénese]] ([[reprodución asexual|asexualmente]]), nalgunhas poucas especies non se coñecen machos.
 
=== Metamorfose ===
A [[metamorfose]] é un proceso de desenvolvemento [[embrión|postembrionario]], mediante o cal os insectos alcanzan a súa fase adulta (imago), durante a cal chegan á madurez sexual, no caso dos Pterigotos''Pterigota'' desenvólvense ademais as ás. Segundo o tipo de metamorfose que experimentan os insectos, estes son:
* '''Ametábolos''': os xuvenís non se diferencian dos adultos salvo pola madurez sexual e o tamaño (e.g.por exemplo, nos [[Colémbolocolémbolo]]s, [[Tisanurotisanuro]]s e [[Diplurodipluro]]s), típica de apterigotos.
* '''Hemimetábolos''': metamorfose gradual na cal as tecas alares e os órganos sexuais vanse desenvolvendo pouco a pouco, se ben as diferentes fases xuvenís son semellantes entre si e óao adulto, os cambios na última [[écdise|muda]] son máis marcados (aparición dedas ás). Este é o tipo de metamorfose que experimentan os [[Odonatolibélula|odonato]]s, [[Ortópterosaltón|ortóptero]]s, [[Hemípterohemípteros]]s, entre outros.
* '''Holometábolos''': metamorfose completa, na cal os tecidos do adulto orixínanse a partir de grupos especiais de células chamadas imaxinais, durante unha fase do ciclo de vida coñecida como [[Ninfa (bioloxía)|ninfa]]. Neste grupo de insectos hai grandes diferenzas morfolóxicas entre xuvenís e adultos, entre eles áchanse [[Lepidópterolepidóptero]]s, [[Coleópterocoleóptero]]s, [[Himenópterohimenóptero]]s, entre outros.
 
== Galería de imaxes ==
{{VT|Galería de imaxes de insectos de Galicia}}
<center><gallery>
Ficheiro:Insecto. A Estrada. 26-03-09. D.jpg|Na [[A Estrada|Estrada]]
Ficheiro:Cadeladefrade 045eue.jpg|[[Cadela de frade]] en [[Bastavales, Brión]]
Ficheiro:Becho.Galicia.070621 23.jpg|[[Grilo (insecto)|Grilo]] de inverno
File:Insecto Valverde Vilarromaris Oroso-13.jpg|[[Vagalume]], ''[[Phosphaenus hemipterus]]'' macho, [[Oroso]]
</gallery></center>
 
=== MetamorfoseNotas ===
{{listaref}}
A metamorfose é un proceso de desenvolvemento postembrionario, mediante o cal os insectos alcanzan a súa fase adulta (imago), durante a cal chegan á madurez sexual, no caso dos Pterigotos desenvólvense ademais as ás. Segundo o tipo de metamorfose que experimentan os insectos, estes son:
* '''Ametábolos''': os xuvenís non se diferencian dos adultos salvo pola madurez sexual e o tamaño (e.g. [[Colémbolo]]s, [[Tisanuro]]s e [[Dipluro]]s), típica de apterigotos.
* '''Hemimetábolos''': metamorfose gradual na cal as tecas alares e os órganos sexuais vanse desenvolvendo pouco a pouco, se ben as diferentes fases xuvenís son semellantes entre si e ó adulto, os cambios na última muda son máis marcados (aparición de ás). Este é o tipo de metamorfose que experimentan os [[Odonato]]s, [[Ortóptero]]s, [[Hemíptero]]s, entre outros.
* '''Holometábolos''': metamorfose completa, na cal os tecidos do adulto orixínanse a partir de grupos especiais de células chamadas imaxinais, durante unha fase do ciclo de vida coñecida como [[Ninfa (bioloxía)|ninfa]]. Neste grupo de insectos hai grandes diferenzas morfolóxicas entre xuvenís e adultos, entre eles áchanse [[Lepidóptero]]s, [[Coleóptero]]s, [[Himenóptero]]s, entre outros.
 
== Véxase tamén ==
{{commonscat|Insecta}}
{{wikispecies}}
 
=== Bibliografía ===
* Coronado, R. y Maruqez, A. (1972.): ''Introducción a la entomología''. Editorial Limusa-Wiley.
* Martul, C. (1986.): ''Ciencias Naturales: Zoología y Ecología''. Ediciones Ingelek, S.A.
* Naumann, I.D. (Ed). ''The Insects of Australia''. Cornell University Press. NY.
* Osuna, E. (1995.): ''Morfología del exoesqueleto de los insectos''. VolumenVolumee I ye II. CDCH. Universidad Central de Venezuela.
* Nieto Nafria, J. M. y& Mier Durante, M. P. (1985): ''Tratado de entomología''. 1985.Barcelona: Ediciones Omega. Barcelona.
* Wigglesworth, V. B. (1974): ''Insect Physiology'', 7ª ed. 1974.London: Chapman and Hall, Lond.
 
=== Outros artigos ===
 
=== Ligazóns externas ===
* [http://www.biodiversidadvirtualtolweb.org/insectariumInsecta/search.php?edit_search=18205 FotografíasFiloxenia dedos insectos] en biodiversidadvirtualTree of Life.org]
* [http://entomologia.rediris.es/ Entomología. Comunidad virtual.] {{es}}
* [http://thales.cica.es/rd/Recursos/rd98/Naturales/05/index1.html Entomología] {{es}}
* [http://www.biodiversidadvirtual.org/insectarium/search.php?edit_search=1 Fotografías de insectos] en biodiversidadvirtual.org
 
{{Control de autoridades}}
 
27.804

edicións