Abrir o menú principal

Cambios

m
sen resumo de edición
{{Sen referencias|data=outubro de 2016}}
{{Fusión|fenicios}}
[[Ficheiro:GriechischenTerracotta undstatue phönizischenof KolonienBaal-Hammon on a throne AvL.jpgJPG|miniatura|ColoniasBaal Hammón, gregasMuseo edo feniciasBardo.]]
Os '''fenicios''' foron un pobo de de orixe [[semita|semítica]] que habitaron na Fenicia, no norte da rexión hoxe coñecida como [[Líbano]]. Fundaron colonias nas costas do [[mar Mediterráneo]] e durante longo tempo dominaron o comercio nas súas augas.
Durante as súas longas viaxes os [[fenicios]] debían abastecerse en distintos puntos do seu percorrido. Mesmo se supoñía que as limitacións inherentes á navegación primitiva (evitación da navegación nocturna) impedirían singraduras moi superiores aos 60 [[km]], aínda que se comprobou que percorrían distancias moito maiores sen tocaren porto.<ref>Pellicer e outros [http://dialnet.unirioja.es/servlet/fichero_articulo?codigo=653540&orden=0 ''Para una metodología de localización de las colonias fenicias'']</ref>
Co tempo, esas escalas foron transformándose en establecementos permanentes que permitisen o almacenamento e o comercio estábel cos [[pobos indíxenas]], que a historiografía denomina factorías ou colonias, de forma similar ás [[colonización grega|colonias gregas]]. A colonización fenicia foi un fenómeno comercial e poboador localizado en portos de fácil defensa, penínsulas ou illas próximas á costa, sen conquistas territoriais no interior.
 
== Historia ==
Tamén se estableceron colonias fenicias nas proximidades dalgunhas cidades de maior grado de civilización, onde obtiñan concesións, como na cidade exipcia de [[Menfis (Exipto)|Menfis]].
Inicialmente, máis que dun país, habería que falar de varias [[cidade-estado|cidades-estado]] principais, con gobernos independentes: Arados, Berytos ([[Beirut]]), [[Biblos]], [[Sidón]] e [[Tiro]], todas estas cidades localizadas no actual Líbano e corresponden aos períodos históricos de Fenicia.
 
Situados os fenicios no que é hoxe o Líbano, floreceron ata a conquista de [[Alexandre Magno]] que tivo lugar o [[-332|332 a.C.]]. Vivían en cidades independentes e costeiras próximas ao mar, desunidas unhas doutras aínda que baixo a preponderancia ou hexemonía de Sidón ata o [[século -XIII|século XIII a.C.]] e da de [[Tiro]] desde esta data en diante, sendo como a súa cidade santa ou centro moral e relixioso a famosa [[Biblos]] ou Gebal de onde procedían os canteiros que traballaron para o [[templo de Salomón]] (''lib. III dos Reis c.V, v.18'').
Os mariños comerciantes de [[Sidón]] crearon asentamentos-almacéns amurallados. Os de Tiro fundaron cara ao ano [[-800]] no norte de África ''Qart Hadasht'' ([[Cartago]]), cuxa posición estratéxica entre o [[Mediterráneo occidental]] e o [[Mediterráneo oriental]] a converteu na máis importante de todas as colonias. Terminou por acoller o centro da civilización púnica cando as cidades metropolitanas do Levante foron conquistadas polo [[Imperio persa]] ([[-539]]).
 
Cada cidade tiña o seu rei e o seu consello de anciáns (integrado por uns 100 membros). As súas actividades económicas eran principalmente o comercio marítimo de [[vidro]], [[metais]], madeira de [[cedro]] (que sacaban de Biblos) e tecidos (que tinguían co caracol do Mediterráneo, o [[múrice]]). Desta forma, constituíronse nas máis poderosas [[talasocracia]]s do Mediterráneo, a imaxe da extinta [[civilización minoica]]. As súas rutas comerciais chegaban ata as [[Casitérides]] no [[Atlántico]].
A rivalidade secular que mantiñan gregos e fenicios polas rutas comerciais e o establecemento de colonias levou, tamén no [[século -VI]], a un enfrontamento militar de gran envergadura, a [[batalla de Alalia]] (ano [[-537]]), na que a colonia grega focense de Alalia se enfrontou á frota cartaxinesa, aliada cos [[etruscos]], redefiníndose a relación de forzas na rexión.
 
Os Fenicios enviaron barcos mercantes por todo o [[Mediterráneo]] para fundar [[Colonialismo|colonias]] nas súas beiras, desde [[Asia Menor]] ata a [[Península Ibérica]], como [[Trípoli, Líbano|Trípoli]], Gadir ([[Cádiz]]), Sexi ([[Almuñécar]]), Rusadir ([[Melilla]]) e Malaka ([[Málaga]]). Con todo a súa colonia de maior importancia foi [[Cartago]], ao norte de África, que se independizou trala ocupación de Fenicia por parte dos [[Asiria|asirios]].
As factorías fenicias esparexéronse practicamente por toda a ribeira sur mediterránea e as súas illas: desde ''Gadir'', máis aló do [[estreito de Xibraltar]], na contorna do mítico reino de [[Tartessos]] e porta das rutas do [[océano Atlántico]], cara ao norte -Europa- e o sur -África-, ata as costas de Asia e o [[mar Negro]].
 
Despois de períodos consecutivos de dominación [[asiria]], [[Persia|persa]] e [[Reino de Macedonia|macedónica]], a rexión de orixe dos fenicios perdeu o seu poder, ao paso que unha das colonias fenicias do Mediterráneo, [[Cartago]], ascendeu como un dos portos máis importantes do Mediterráneo. Nun intervalo de 120 anos, entre os séculos [[século -III|III]] e [[século -II|II]] a.C., os fenicios de Cartago disputaron o control do Mediterráneo co [[Imperio Romano]] nas chamadas [[Guerras Púnicas]].
Na costa africana son localidades de fundación fenicia [[Tánxer|Tangis]], [[Mogador]] e [[Lixus]] (actual Marrocos), [[Sidi Abdselam do Behar]] -desembocadura do [[ued Martil]]- e [[Kudia Tebmain]] -[[ued Emsá]]- (actual Alxeria), [[Utica]] -da que se pensa que foi a primeira colonia en fundarse, ou quizais a segunda despois de Gadir-, [[Hadramemtum]], [[Leptis Minor]] -[[Leptis Parva]]- e [[Thapsus]] (actual Tunisia), [[Leptis Magna]], [[Trípoli (Libia)|Trípoli]] e [[Sabratha]] (actual Libia).
 
Despois da súa derrota, no ano [[-146|146]] a.C., pouco restou da cultura fenicia.
Nas illas do Mediterráneo occidental, [[Iboshim]] ou [[Eubussus]] ([[Ibiza]]), Nora -[[Nurri]]-, [[Sulcis]], [[Tharros]] -[[San Giovanni dei Sinis]]-, [[Bithia]] e [[Olbia]] (Sardeña), [[Motia]] ([[Sicilia]]) e [[Malta]]; nas do mediterráneo oriental [[Lárnaca|Kition]] (Chipre).
 
== Cultura ==
Os fenicios foron o primeiro dos [[Pobos colonizadores da Península Ibérica|pobos colonizadores históricos da Península Ibérica]]. Os restos arqueolóxicos máis antigos descubertos ata a actualidade proceden de [[Malaka]] ([[Málaga]]) e [[Gadir]] ([[Cádiz]]), aínda que estableceron colonias tamén no mediterráneo peninsular en [[Toscanos]] ([[Vélez-Málaga]]), [[Sexi]] ([[Almuñécar]]), [[Abdera (España)|Abdera]] ([[Adra, Almería|Adra]]), [[Cerro del Prado]], [[Chorreras]], [[Villaricos]], [[Mazarrón]], [[Guardamar de Segura]]; e no área atlántica peninsular en [[Onuba (Huelva)|Onuba]] ([[Huelva]]), [[Chiclana de la Frontera]], ([[Cádiz]]), [[Abul]] ([[Alcacer do Sal]]) e probabelmente en [[Olissipo]] ([[Lisboa]]) e noutras escalas na ruta comercial, que sendo de orixe prehistórica chegaba ata Galicia e ata as Illas Británicas.
[[Ficheiro:Head man Carthage Louvre AO3783.jpg|miniatura|esquerda|275px|Cabeza de home barbado, procedente de Cartago, séc. IV-III a.C., Museo do Louvre]]
O pobo fenicio constitúe un poderoso lazo de unión entre as civilizacións e máis aínda entre as formas artísticas do mundo antigo, pola imitación, fusión e difusión delas, aínda que non se considere como orixinal inventor dalgunha.
 
Os fenicios utilizaban un [[alfabeto fonético]], que os gregos adoptaron á súa propia lingua e, co tempo, serviu de base para todos os [[alfabeto]]s occidentais. Este alfabeto tiña puntos para as vogais e 20 ou 30 signos para as consoantes, pero foi moi importante, xa que, o alfabeto non era secreto a diferenza dalgúns pobos que o deixaban só para autoridades superiores.
A fundación da nova [[Qart Hadasht]] (Nova Cartago, a actual Cartagena) foi unha iniciativa posterior, respondendo aos novos criterios da civilización púnico-cartaxinesa do [[século -III]], na época das [[Guerras Púnicas]] contra Roma. Tamén a esa época pertencen os restos púnicos de [[Melilla]].
== Colonias tirias e colonias sidonias ==
A maior parte das colonias fenicias eran tirias (fundadas por Tiro). Propúxose como unha diferenza coas colonias sidonias (fundadas por Sidón) a divindade tutelar: [[Melkart]] para Tiro, [[Astarté]] para Sidón.<ref>John Denison Baldwin [http://books.google.es/books?id=WRuGAAAAMAAJ&pg=PA155&dq=%22colonies+of+Sidon%22&hl=es&ei=6Q2XTZLuKMzDswa8pvWtCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDcQ6AEwAg#v=onepage&q=%22colonies%20of%20Sidon%22&f=false ''Pre-historic nations''], Harper & Brothers, 1869, pg. 155.</ref> Outra diferenza é que varias colonias sidonias estaban establecidas na ribeira norte do Mediterráneo, como [[Temesa]] (preto de Nápoles), a illas de [[Citerea]], [[Chipre]], [[Illa de Creta|Creta]] e [[Rodas]],<ref>[http://ecosistemadelaeconomia.blogspot.com/2006/10/introduccin-la-actividad-econmica-del.html]</ref> ou en Asia. Sinalouse como trazo propio das colonias sidonias na Península Ibérica os seus topónimos coa terminación -ipo ([[Baicipo]], [[Dipo]], [[Acinipo]], [[Lacipo]], [[Iripo]], [[Oripo]], [[Ostipo]], [[Sisipo]], [[Ventipo]], [[Olisipo]]).<ref>[http://books.google.es/books?id=egJXAAAAMAAJ&q=%22colonias+sidonias%22&dq=%22colonias+sidonias%22&hl=es&ei=FGKWTajJGdL54AaAjOnUAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDEQ6AEwAA Volumen 5 Revista de la Asociación artístico-arqueológica barcelonesa], pg. 668.</ref> Dise que, de entre as colonias de Sidón, [[Paros]] proporcionaba mármore, [[Thasos]], ouro, [[Melos]], xofre e alume; mentres que a tinguidura púrpura proviña de Citerea e Creta.<ref>Ida Appendini [http://books.google.es/books?id=T6DrAAAAMAAJ&q=%22colonias+de+Sid%C3%B3n%22&dq=%22colonias+de+Sid%C3%B3n%22&hl=es&ei=IAqXTfT2K8rZsgbjoaSuCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEQQ6AEwBQ Historia universal, antigüedad y Edad Media], Porrúa, 1977, pg. 78</ref>
 
A cultura fenicia foi moi importante na súa época, pero, sorprendentemente, quedaron poucas pegadas da súa historia. Coñecemos a súa existencia, sobre todo, a través dos textos doutros pobos que entraron en contacto con eles, en particular os [[Asiria|asirios]], os [[babilonios]] e, máis tarde, os [[gregos]].
==Notas==
 
{{listaref|30em}}
==Véxase= taménRelixión ===
Á fragmentación política do territorio fenicio correspondeu un variado panteón de divindades, de xeito que non se pode falar dunha relixión unificada. As fontes fenicias son parcas en información teolóxica, que ás veces redúcese apenas a inscricións epigráficas, e mesmo, en ocasións, só coñecemos algunhas divindades por alusións bíblicas.
===Bibliografía===
 
* Grass, M. et alli, ''El universo fenicio''. Mondadori.
Con todo hai certos deuses, que por debaixo das diferenzas dos seus nomes, esconden unha mesma figura. A divindade máxima parece corresponder a [[El]], que, ao mesmo tempo, corresponde á raíz semítica para "[[deus]]", e como tal aparece tamén entre os [[hebreos]] na [[Biblia]]. O deus creador é El, mais non ocupa un lugar principal nas grandes cidades. [[Baal]] é o deus principal de Tiro, pero en [[Sidón]] ese lugar corresponde a [[Eshmun]], un deus diferente. O correspondente feminino de Baal é [[Baalat]]. [[Astarte]] é unha das máximas divindades femininas, mais corresponde no [[Mar Mediterráneo|Mediterráneo]] occidental a [[Tanit]], esta a súa vez é diferente de [[Tanit Pene Baal]] etc.
* Corzo, R., ''Los fenicios, señores del mar''. Historia 16. Madrid 1994.
 
* Lancel, S., ''Cartago''. Crítica. Barcelona 1994.
Non todas estas divindades son semíticas en orixe; poden corresponder a deuses prefenicios subsistentes e que acabaron asimilados. Á súa vez o panteón fenicio complicouse, porque sufriu o [[sincretismo]] exipcio, helénico e romano, de xeito que [[Baalat]] foi asimilada a [[Hathor]], [[Melqart]] a [[Hércules (mitoloxía)|Hércules]], [[Baal Hammón]] a [[Cronos]]/[[Saturno]], [[Tanit]] a [[Hera]]/[[Xuno]] etc.
* Liverani, M., ''El Antiguo Oriente. Historia, sociedad y economía''. Crítica. Barcelona 1995.
 
* Belén, M. y Chapa, T. ''La edad del Hierro''. Síntesis. Madrid 1997.
En canto aos seus templos, as escavacións en Oriente de lugares como [[Hazor]], [[Betshan]], [[Alalaj]], [[Tell Taynat]] e na chaira de [[Sharon]], xunto con as indicacións bíblicas sobre o [[templo de Salomón]] en [[Xerusalén]], construídos por arquitectos fenicios, permítenos saber que tiñan unha división tripartita con un ''pórtico dianteiro'', máis estreito que o corpo do edificio, un ''vestíbulo'' e un ''sancta sanctorum''. Como no templo de Salomón, dúas columnas erguíanse na entrada. Porén, parte dos santuarios están ao aire libre, no alto de outeiros ou montes, sinalados soamente con [[altar]]es circulares ou con [[betilo]]s. Nas colonias estes santuarios poden situarse en lugares chairos.
* Wagner, C. G., ''Los fenicios''. Akal ''Historia del Mundo Antiguo''. Madrid 1989.
 
:* ''El próximo Oriente Antiguo''. Vol. I. Síntesis.
O aspecto máis coñecido dos cultos fenicios son os sacrificios humanos. Sacrifícanse os primoxénitos (acto designado como ''[[molk]]''), seguramente para tentar asegurar o resto da descendencia. Efectúanse sacrificios en masa para aplacar o furor dos deuses, especialmente en caso de derrota militar. O lugar de sacrificio é denominado ''[[tofet]]'', tomado dun topónimo bíblico. Con todo, foi frecuente o sacrificio, por substitución, dun animal.
* Blázquez. J. M. y Castillo, A. ''Manual de Historia de España''. Vol. I. ''Prehistoria y Edad Antigua''. Espasa-Calpe.
 
* Montenegro, A., et alii, ''Historia de España''. Vol. II. ''Colonizaciones y formación de los pueblos prerromanos (1200-218 a.C.)''. Gredos.
Para os servizos relixiosos as fontes mostran [[sacerdote]]s e sacerdotisas. Aínda que hai familias especializadas, tamén os reis e nobres poden exercer o papel. De xeito que se sostén que ambos estamentos eran simplemente os mantedores da cultura e tradicións fenicias.
* García Alfonso, E., ''Los fenicios en la costa de Málaga''. Revista de Arqueología. Año X. Número 103. Noviembre 1989.
 
* Torres Ortiz, M. ''La cronología absoluta europea y el inicio de la colonización fenicia en occidente. Implicaciones cronológicas en Chipre y el Próximo Oriente''. Complutum, 9, 1998. pp. 49-60.
=== Arte ===
* Aubet, M. E., ''El comercio fenicio en Occidente: Balance y perspectivas''. En ''I Fenici: Ieri oggi dommi. Riserche, scoperte, progetti'' (Roma 3-5 Marzo 1994). Publicado por el Istituto per la Civitá Fenicia e Punica del Cosiglio Nazionale delle Riserche. Roma 1995.
A arte fenicia estúdase principalmente nas ruínas das cidades que foron colonias sidonitas ou tirias, como as de [[Sardeña]] e [[España]] e, sobre todo, nas establecidas na illa de [[Chipre]].
:* ''Tiro y las colonias fenicias de Occidente''. Edición ampliada y puesta al día. Crítica. Barcelona 1997.
 
* Frankenstein, S., ''Arqueología del colonialismo: el imperialismo fenicio y griego en el sur de la Península Ibérica y el suroeste de Alemania''. Crítica.
As súas producións teñen máis de industriais que de artísticas e nas súas esculturas, [[cerámica]], xoias e metalistería áchase como dominante a influencia exipcia desde o [[século -X|século X a.C.]], que é a data máis antiga que se adoita asignar á arte recoñecidamente fenicia, admitindo desde logo elementos asirios ata chegar ao [[século –VII|século VII a.C.]]. Con todo, a partir de devandito século predomina a forma grega, chegando ás veces a confundirse as súas producións coas gregas, como se confunden as anteriores ao século X a.C., xunto coas asirias e exipcias.
* Montenegro, A., et alii. ''Historia de España''. Vol. II. ''Colonizaciones y formación de los pueblos prerromanos (1200-281 a.C.)''. Gredos. p. 81.
 
* Blázquez, J. M. y Castillo, A. ''Manual de Historia de España''. Vol I. Prehistoria y Edad Antigua. Espasa- Calpe. pp. 88-89.
=== Arquitectura ===
* Wagner, C. G., ''El Próximo Oriente Antiguo''. Vol. I. Síntesis. pp. 155-157..
As formas de [[arquitectura]] infírense máis polos debuxos dos selos e outros relevos que polas ruínas dos seus edificios, aínda que non faltan algúns restos de pezas arquitectónicas achados en Chipre e Fenicia. Entre estes, figura o [[capitel]] con volutas, inspirado na arte oriental e que ben puido ser o antecesor do capitel [[orde xónica|xónico]].
* Liverani, M., ''El Antiguo Oriente. Historia, sociedad y economía''. Crítica. Barcelona 1995.
 
Os templos fenicios, como o de Biblos, distinguíanse por ter o santuario sen cuberta. Nel dábase culto a unha pedra ou ''betilo'' que xeralmente consistía nun aerólito de forma cónica, como pedra caída do ceo, situado no medio da estancia, á cal precedía un adro rodeado interiormente de [[Columna (arquitectura)|columnas]]. Era tamén característica a forma que aos [[sarcófago]]s suntuosos de pedra daban os fenicios sidonitas, que se adaptaba máis ou menos ao contorno da figura humana como os da madeira exipcios (sarcófagos antropoides) e ostentaba en relevo sobre tápaa unha imaxe típica ou talvez o retrato do defunto.
 
== Véxase tamén ==
{{Commonscat}}
=== Outros artigos ===
* [[Colonización fenicia]]
* [[Idade Antiga]]
* [[Literatura fenicio-púnica]]
 
=== Ligazóns externas ===
* [http://patrimoniofenicio.blogspot.com.es Páxina sobre a presenza fenicia na Península Ibérica] {{es}} e {{pt}}
 
[[Categoría:Colonización]]
[[Categoría:Fenicia]]
{{Seniw}}
305

edicións