Diferenzas entre revisións de «Omar Khayyam»

m
Arranxos varios
m (Bot: Engado {{Control de autoridades}})
m (Arranxos varios)
[[Ficheiro:Omar Khayyam.JPG|200px|miniatura|Jayyam.]] '''Ghiyath al-Din Abu l-Fath Omar ibn Ibrahim Al-Nishaburi al-Jayyam''' (عمر بن إبرهيم خيام بيشابوري en [[lingua persa|persa]] e [[lingua árabe|árabe]]) ou '''Omar Jayyam''' noutras transcricións ([[18 de maio]] de [[1048]] - [[4 de decembro]] de [[1131]], presuntas datas) foi un [[Matemáticas|matemático]], [[Astronomía|astrónomo]], [[Filosofía|filósofo]] e [[Poesía|poeta]] [[Persia|persa]], nado en [[Nishapur]], a entón capital [[selyúcidas|selyúcida]] de [[Jorasán]] (actual [[Irán]]). O seu nome adoita atoparse tamén escrito consonte á transcrición [[lingua inglesa|inglesa]], '''Khayyam'''. Igualmente, pode aparecer a versión [[Lingua árabe|árabe]] do nome, '''Omar al-Jayyam''' ou '''Omar ibn al-Jayyam'''. A tradución literal do seu apelido é ''fabricante de tendas'', profesión que exerceu o seu pai, Ibrahim.
 
== Primeiros anos ==
Omar naceu en Nishapur, ao redor do ano 1040 DC, onde tamén morreu, probabelmente no 1124 DC. Alí e na cidade de Balj, recibiu unha sólida educación nos temas das ciencias e filosofía. No [[1070]], trasladouse a [[Samarcanda]], onde o patrocinio do xurista Abú Taher permitiulle completar a súa ''Tese sobre Demostracións de Álxebra e Comparación''. Con ela atinxiu gran recoñecemento e prestixio, até o punto de ser chamado polo sultán Malek Shah, que lle encargou a construción dun observatorio astronómico sito en Marv, (actualmente Mary, en [[Turcomenistán]]) segundo consigna Nezam-o-Molk, no seu libro ''Siasat Namé'', en colaboración con outros sete astrónomos e matemáticos, entre eles: Abdolrahman Jazení e Meimún-ebne Nayib Vasetí.
 
== Achegas ás Matemáticas e á Ciencia ==
[[Ficheiro:Khayam_2.jpg|miniatura|200px|Tumba de Omar Jayyam en Nishapur.]]Durante 18 anos, realizou relevantes investigacións en astronomía, que abrangueron a compilación de táboas astronómicas e particularmente, a corrección do antigo calendario Zaratustrano, que os persas conservaran debido á súa exactitude, a pesar de que a cultura islámica impuña a todas as nacións conquistadas o seu calendario lunar. As investigacións realizadas, permitíronlle calcular o erro do calendario persa que tiña un ano de 365 días exactos. Para o novo calendario, que se chamou Yalalí, (por orde de Malek Shah, que tamén se chamaba Yalaledín) Khayyam calculou a duración do ano cunha exactitude abraiante. O seu erro é dun día en 3770 anos, menor aínda que o do calendario gregoriano (dun día en 3330 anos), que recentemente se comezaría a empregar en Europa a partir do [[15 de outubro]] de [[1582]]. Foi formalmente inaugurado o [[15 de marzo]] de [[1079]], e é o calendario empregado aínda hoxe polos Persas. Khayyam non puido terminar as táboas astronómicas por mor das mortes de Nezam-o-Molk, e no mesmo ano, 1092 DC, a do sultán Malek Shah.
 
Fixo a súa peregrinación á Meca, segundo o costume musulmán no 1092 DC. Ao seu regreso a Neishabur, permaneceu vinculado á corte onde se desempeñou como historiador e xuíz, e deu clases de disciplinas como matemáticas, astronomía, historia, medicamento e filosofía. Lamentablemente, a súa obra científica só nos chegou en parte. Son extraordinarias: a ''Disertación sobre unha posible demostración do postulado paralelo, da xeometría de Euclides'', a ''Tese sobre Demostracións de Álxebra e Comparación'' escrita en árabe (traducida por Woepecke en [[1851]]), e o ''Tratado sobre a exactitude do sistema Indio para calcular raíces de ecuacións'' referido a ecuacións de segundo e terceiro grao, ''Os Problemas en Aritmética e Cálculo'', a ''Descrición das Táboas Astronómicas de Malek Shah'', o ensaio ''Luz da Razón'' sobre a ciencia en xeral, e a ''Disertación sobre Ciencias Naturais''. Existen uns oito traballos máis, sobre física, economía, historia, filosofía, metafísica e tradicións.
 
Na súa ''Tese sobre Demostracións de Álxebra e Comparación'', desenvolve o primeiro procedemento de solución das ecuacións cuadráticas e cúbicas a partir das seccións cónicas, que permite atoparlles unha raíz positiva, e así mesmo logra demostrar que teñen polo menos unha segunda raíz. A súa afirmación de que non se pode achar as raíces das ecuacións de terceiro grao mediante [[regra e compás]], non puido ser demostrada até 750 anos despois, e a teoría das ecuacións de terceiro grao, desenvolveuse recentemente no [[século XVII]], con [[Descartes]].
 
Foi o primeiro que describiu o desenvolvemento da potencia dun binomio con expoñente natural, e estableceu, por primeira vez na historia das matemáticas, a idea de que as fraccións poderían constituír un campo numérico con propiedades máis amplas que o campo dos números naturais, único coñecido entón, e que databa desde os gregos. Estes conceptos teóricos contáronse entre as matemáticas de punta durante todo o renacemento europeo. A crónica de Nezam-o-Molk, destaca a Jayyam como insuperable astrónomo. Mais as súas achegas ás matemáticas, que daquela non se comprenderon en toda a súa transcendencia, avantaxan notoriamente os seus importantes logros en astronomía.
 
Investigou as [[ecuación]]s e a el débese o que a incógnita das mesmas chámese ''x'': Khayyam chamábaa ''shay'' ("cousa" ou "algo", en árabe). O termo pasou a ''xay'' en [[Lingua castelá|castelán]], e de aí quedou só a inicial ''x''. ([[Amin Maalouf]], Samarcanda,
Madrid: Alianza, 1989)
 
== Literatura ==
Requírese unha grande erudición, para cubrir un campo de coñecementos tan vasto e para lograr a calidade da sabedoría que nos transmite, tamén na súa poesía, que requiriu séculos para empezar a ser debidamente valorada, ao desenvolver a humanidade unha cultura máis axustada ao universo natural, e menos limitada polas crenzas en que se debeu apoiar no seu proceso de evolución. Os científicos e en particular os astrónomos, concretaron o recoñecemento ao seu enorme talento, designando co seu nome, un importante cráter da Lúa. (O cráter Omar Khayyam, atópase nas seguintes coordenadas lunares: latitude 58,0 N e lonxitude 102,1 oeste).
 
Como xenio literario, Omar Khayyam é coñecido en occidente pola colección de poemas, a el atribuídos, chamada ''Robaiyyat'' ou ''Ruba`iyyat'', ''[[Rubaiyat]]'' na versión galega da obra<ref>Khayyam, O. (2010). ''Rubaiyat''. Versión galega de Correa Corredoira. Baía Edicións.</ref>, ("cuartetas", en [[lingua árabe|árabe]]), nome persa que alude a súa estrutura. Trátase de varias series de catro versos, escritos na lingua materna do poeta, o o farsi ou[[Lingua persa]]. A través destes textos, que o sabio escribiu ao longo da súa vida, transmítenos as súas ideas acerca de temas tan distintos como a ciencia e o coñecemento, a moral e o comportamento persoal, relixión e teoloxía, como ser feliz, a nostalxia polo vivido, o goce da vida antes da morte, de onde vimos e onde imos. Hai discrepancias sobre os versos que constitúen as ''Ruba`iyyat'' xa que estas foron en gran medida reconstruídas a partir de varias copias diferentes, e é posible que nalgunha recompilación haxa versos non debidos á man do poeta.
 
Os ''Robaiyyat'' foron expurgados e fixados por [[Sadeq Hedayat]] ([[1903]]-[[1951]]) escritor iraniano, quen nos fala de Khayyam desde dúas vertentes: como filósofo e como poeta. No primeiro dinos que era un filósofo materialista, pesimista e escéptico. Segundo Jayyam a natureza cega e xorda continúa o ciclo: o ceo está baleiro e non atende os berros de ninguén. O seu pensamento está empapado de tristeza, pena, inexistencia e morte.
 
:''se os que aínda non viñeron visen como sufrimos''
 
:''por culpa do destino, non virían xamais.''<ref>(Cuarteto 28) (© Tradución ao galego a partir da versión de Zara Behnam e Jesús Munárriz para Hiperión) </ref>
 
Para Khayyam, máis aló da materia non existe nada. O mundo está feito a base da unión de partículas que funcionan por mera casualidade.
 
:''Daquel xerro de viño, que a ninguén prexudica,''
 
:''enche a túa copa e bebe, e sírveme á miña outra,''
 
:''raparigo, antes de que faga, sen prestar atención,''
 
:''coa túa terra e a miña un xerro o oleiro.''
 
(Cuarteto 68)
 
En canto a poeta percibe a natureza cunha delicadeza e sutileza especiais, destacando a beleza da súa linguaxe:
 
:''O vento de levante rachou a flor o veo...'' (60)
 
:''A nube entre saloucos chorou sobre a herba...'' (61)
 
:''A luz da lúa racha o manto da noite...'' (111)
* [http://amediavoz.com/khayyam.htm Rubayat]
 
{{ORDENAR:Khayyam, Omar}}
{{Control de autoridades}}
 
{{ORDENAR:Khayyam, Omar}}
[[Categoría:Escritores de Irán]]
[[Categoría:Escritores en lingua persa]]
393.002

edicións