Abrir o menú principal

Cambios

m
Arranxos varios using AWB
| name = Sardiña<br>''Sardina pilchardus''
| image = Sardiña (Sardina pilchardus).jpg
| image_caption = [[Sardiña]]sSardiñas
| image_width = 250px
| regnum = [[Animalia]]
| binomial_authority = [[Johann Julius Walbaum|Walbaum]], 1972 <ref name=W1/>
| synonyms =
:Referencia: <ref name=W2>[http://marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=126421 ''Sardina pilchardus''] en WORMS.</ref>
* ''Alosa pilchardus'' <small>(Walbaum, 1792)</small>
* ''Arengus minor'' <small>[[Cornide Saavedra|Cornide]], 1788</small>
Cando as sardiñas son pequenas denomínanse '''xoubas''' nas [[rías Baixas]] (máis ou menos, de [[Fisterra]] para abaixo),<ref>Ríos Panisse recolle de Cornide, Cuveiro, Valladares ou Crespo Pozo o nome de ''xouba'' para o [[bocarte]] (''Engraulis encrasicolus''), probablemente a causa dun erro de identificación polas semellanzas entre as dúas especies.</ref> e '''parrochas''' nas [[rías Altas]] (máis ou menos, de Fisterra para arriba).
 
A sardiña captúrase con [[arte (pesca)|artes de cerco]] e de enmalle ou deriva (como o [[xeito]]), durante a noite, e destínase a consumo en fresco, [[afumado|afumada]], [[salgadura|salgada]] ou en [[conserva]]. Abunda en todas as costas españolas e foi precisamente a riqueza en sardiña das augas galegas no que se baseou a [[industria conserveira galega]], iniciada na segunda metade do [[século XVIII]] polos chamados ''fomentadores da pesca'' cataláns,<ref>Vilar Rodríguez, Margarita (2006): "Éxito y ocaso de una saga de negociantes catalanes en Galicia: la Casa de Comercio Francisco Ferrer y Albà (1750-1860)", ''Cuadernos de Estudios Gallegos'', Vol.53, nº'''119'': 5-335. [http://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/11/8 Ver texto completo en PDF]</ref> <ref>"La guerra por la sardina. Pleito gallego-catalán sobre artes de pesca en las costas de Galicia desde 1.750 a 1.890", en Vila Sánchez, Jesús: [http://jesusvilasanchez.webcindario.com/salazon.htmlhttp://jesusvilasanchez.webcindario.com/salazon.html Ares. La pesca de la sardina]</ref> e hoxe diversificada noutras especies de [[peixe]]s e [[moluscos]].
 
== Características ==
As principais características definitorias da sardiña son as seguintes:<ref name=BP>Bauchot, M. K. e Pras, A. (1982), p. 100.</ref> <ref name=RS>Rodríguez Solórzano ''et al.'' (1983), pp. 61-62.</ref> <ref name=RV>Rodriguez Villanueva ''et al.'' (1995), pp. 28-29.</ref> <ref name=M>Muus, Bent J. ''et al.'' (1998), pp. 94-95.</ref>
 
* [[Corpo]] alongado e de sección ovalada, algo comprimido lateralmente. Xeralmente de pequenas dimensións, de 10 a 25 cm de lonxitude, aínda que poden chegar ata os 25 cm.
 
* Coloración azulada ou verdosa no dorso cos flancos e o ventre prateados. Ás veces pódense ver nos flancos unha liña de pequenas manchas negras que recordan ás das [[zamborca]]s.
 
* [[Corpo]] alongado e de sección ovalada, algo comprimido lateralmente. Xeralmente de pequenas dimensións, de 10 a 25 &nbsp;cm de lonxitude, aínda que poden chegar ata os 25 &nbsp;cm.
* Coloración azulada ou verdosa no dorso cos flancos e o ventre prateados. Ás veces pódense ver nos flancos unha liña de pequenas manchas negras que recordan ás das [[zamborca]]s.
* [[escama de peixe|Escamas]] de tipo [[escama de peixe|cicloide]], desiguais, unhas grandes, que se desprenden con facilidade e que ocultan a outras más pequenas, que están debaixo. [[Liña lateral]] lonxitudinal, oculta por unha serie de 30 escamas. Quilla ventral, aparentemente lisa, formada por escamas carenadas.
 
* [[Opérculo (peixes)|Opérculo]] con estrías lonxitudinais dispostas radialmente. [[Boca]] con [[dente]]s moi pequenos en ambos os maxilares, e sen eles no vómer. Os maxilares son curtois, case iguais (a mandíbula sobresae só un pouco do maxilar superior), e chegan ata o terzo anterior dos [[ollo]]s, que están cubertos por [[pálpebra]]s [[tecido adiposo|adiposas]] ben desenvolvidas.
 
* Unha única [[aleta|aleta dorsal]], situada case no centro do lombo, algo máis cerca da [[cabeza]] que do [[aleta|pedúnculo caudal]], carácter que serve para diferenciar a sardiña do [[arenque]], que ten a aleta dorsal en posición máis posterior: se se toma o peixe pola aleta caudal, a sardiña bascula cara atrás e o arenque cara adiante. As [[aleta|aletas pelvianas]] están inseridas á altura do medio da aleta dorsal. Todas as aletas carecen de raios espiñentos.
 
== Hábitat e bioloxía ==
[[Ficheiro:Sardina pilchardus.jpg|miniatura|Xoubas ou parrochas.]]
A sardiña distribúese polo Atlántico leste, desde [[Islandia]] e o sur de [[Noruega]] e [[Suecia]], polo norte, até as costas do nordeste [[África|africano]], ata [[Senegal]], polo sur, pasando polas [[illas Azores]] e as de [[Cabo Verde]], e internándose polo [[Mediterráneo]] ata o [[mar Negro]].<ref>[http://www.aquamaps.org/receive.php Ver mapa de distribución]</ref> Son menos abundantes nas costas máis setentrionais.<ref name=BP/> <ref name=M/>
 
É un peixe peláxico, gregario, que forma grandes [[cardume]]s ou mansíos en aguas costeiras, por riba dos 50 m de profundidade, buscando sempre as augas máis cálidas e salgadas,<ref name=BP/> migrando cara ao norte en verán e cara ao sur en inverno,<ref name=RS/> <ref name=M/> alimentando importantes [[pesca]]rías. Aliméntase principalmente de [[zooplancto]] (como pequenos [[crustáceos]] e [[ovo (bioloxía)|ovos]] e [[larva]]s de [[peixe]]s).<ref name=RS/> <ref name=RV/> <ref name=M/>
 
A época da reprodución é durante a primavera e o verán, dependendo da temperatura da auga,<ref name=RS/> <ref name=RV/> en alta mar ou preto da costa. Na parte meridional do [[mar do Norte]] a desova ten lugar desde xuño ata agosto, no [[canal da Mancha]] en abril, en [[Galicia]] e [[Portugal]] de febreiro a abril, e no [[Mediterráneo]] desde setembro ata maio.<ref name=M/>
 
As femias producen de 50 000 a 60 000 ovos, e de 1,5 &nbsp;mm de diámetro, que eclosionan ao cabo de 2 a 4 días, e as larvas miden, cando nacen, uns 4 &nbsp;mm.<ref name=M/>
 
== O nome científico ==
 
=== Primeiro nome ===
O primeiro [[nome científico]] da sardiña débese ao famoso [[ilustración|ilustrado]] galego [[Cornide Saavedra|Joseph Cornide]] que, en [[1788]], lle deu o de ''Arengus minor''. Porén, e a pesar de que asegura no título da súa monografía ''Ensayo de una historia de los peces (...)'' o libro estaba ''arreglado al sistema del caballero Carlos Linneo'', Cornide non segue sempre a [[Linneo]] no tocante á [[nomenclatura binomial]] que establecera algúns anos antes o afamado médico e botánico sueco, xa que ''Arengus minor'' aparece só na páxina 244, dentro do ''segundo índice'', onde dá os nomes galegos das especies descritas (por certo, para el esta se denominaría ''sardina'', en castelán), mentres que na parte descritiva (páxinas 91-92) o peixe figura con nome prelinneano de ''Arengus minor maxîllis æqualibus'' (algo así como "arenque pequeno cos maxilares iguais").<ref name=C>Cornide, J. (1788), pp. 91-92 e 244.</ref>
 
Seguramente por iso a [[comunidade científica]] recoñeceu como descritor da especie ao [[Alemaña|alemán]] [[Walbaum]], que o fixo catro anos máis tarde.<ref>Walbaum, J. J. (ed.) (1792): ''Petri Artedi sueci genera piscium in quibus systema totum ichthyologiae proponitur cum classibus, ordinibus, generum characteribus, specierum differentiis, observationibus plurimis: redactis speciebus 242 ad genera 52: Ichthyologiae pars 3.'' Ant. Ferdin. Röse: Grypeswaldiae,</ref> e poucos son os autores que hoxe en día recoñecen nome cornidiano, que foi declarado obsoleto polos expertos, como sinónimo (só, entre a bibliofgrafía consultada, fano o [[Francia|francés]] Bauchot,<ref name=BP/> e o ''World Register of Marine Species'' <ref name=W2/>).
 
== Outras ''sardiñas'' ==
Na bibliografía internacional, sobre todo na [[lingua castelá|castelá]], co nome de ''sardina'', e na [[lingua inglesa|inglesa]] co de ''sardine'' ou o de ''pilchard'', poden designar a diferentes especies de peixes da familia dos clupeidos, estreitamente emparentados coas verdadeiras sardiñas, o que pode ocasionar non poucas confusións.<ref>Ver máis abaixo en ''Uso culinario"" o que se di sobre a normativa da [[UE]].</ref>
 
En inglés, ''sardine'' ou ''pilchard'' son os nomes comúns usados para referirse a varios peixes pequenos, graxos, semellantes ao [[arenque]]. Porén, os termos ''sardine'' e ''pilchard'' non son precisos, e o que significan depende da rexión. A ''Sea Fish Industry Authority'' do [[Reino Unido]], por exemplo, cualifica como ''sardines'' ás ''pichards'' xuvenís (é dicir, ás xoubas). Un criterio suxire que os peixes de tamaño menor a 6 polgadas (15 &nbsp;cm) son ''sardines'' e os máis grandes, ''pilchards''.<ref>Robin Stummer: "Who are you calling pilchard? It's 'Cornish sardine' to you...". ''The Independent'', 17de agosto de 2003. [http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/who-are-you-calling-pilchard-its-cornish-sardine-to-you-536136.html ''The Independent'']</ref> O [[FAO]]/ WHO, Código normalizado para as sardiñas enlatadas, cita 21 especies que poden ser clasificadas como sardiñas;<ref>"Codex standard for canned sardines and sardine-type products". Codex Alimentarius. FAO/WHO Codex Alimentarius Commission. pp. 1–7.</ref> FishBase, unha completa base de datos sobre peixes, chama "pilchards" a seis especies, e a máis de unha ducia "sardines".
 
A continuación relaciónanse as principais especies que adoitan coñecerse en moitas publicacións como ''sardiñas''.<ref>Incluso algúns fabricantes de conservas de ceros países envasan peixes doutras familias, como a dos [[engráulidos]]. Ver máis abaixo.</ref>
** ''[[Amblygaster leiogaster]]''
** ''[[Amblygaster sirm]]'' = ''Sardinella sirm'' – '''sardinela de manchas'''
 
* Xénero ''[[Dussumieria]]''
** ''[[Dussumieria acuta]]'' – '''sardiña arco da vella'''
** ''[[Dussumieria elopsoides]]''
 
* Xénero ''[[Escualosa]]''
** ''[[Escualosa elongata]]''
** ''[[Sardinella rouxi]]'' – '''sardinela de cola amarela'''
** ''[[Sardinella zunasi]]'' – '''sardinela do Xapón'''
 
* Xénero ''[[Sardinops]]'' <ref>Todas as ''especies'' de sardiñas citadas son sonónimos de ''[[Sardinops sagax]]''.</ref>
** ''[[Sardinops caeruleus]]'' – '''sardiña de California'''
=== Pesca ===
[[Ficheiro:Cuba de sardinas.jpg|miniatura|Tabal de sardiñas.]]
A sardiña péscase desde moi antigo, pero ao ser a súa carne delicada e soportar mal o transporte, a súa pesca non adquiriu verdadeira importancia comercial ata despois de comercializarse conservada en latas.<ref name=BP/>
 
Mesmo en moitos lugares, como en Galicia, considerábase antigamente como ''comida de pobres'', a pesar de que para algúns consumidores da burguesía as chamadas ''sardiñas do tabal'' (salgadas, afumadas e prensadas en barrís de madeira —tabais—, como os [[arenque]]s nos países nórdicos) eran un bocado exquisito, comparable ao mellor [[xamón]].
Hoxe en día, coa modernización dos sistemas de transporte, as sardiñas consúmense (especialmente no verán) en fresco, e todo o ano [[afumado|afumadas]], [[salgadura|salgadas]] ou en [[conserva]].
 
Péscanse con diversas [[artes de pesca|artes]], de deriva e de cerco, e tamén con [[traíña]]s, atríadas ou non, pola noite, con luces (como adoita facerse no [[Mediterráneo]]), ou e día, [[engado|engadadas]], ou non, con míllaras, xeralmente de [[bacallau]], nas zonas onde se pesca esta última especie.<ref name=BP/> <ref name=M/>
 
As capturas anuais en Europa fluctúan, pero nalgúns períodos foron de ata un millón de toneladas, sendo as principais costas onde se extrae as de [[Marrocos]] e [[España]].<ref name=M/> En canto as capturas mundiais de ''sardiñas'', ver o gráfico arriba.
 
=== Uso culinario ===
[[Ficheiro:Sardinas a la plancha- Cádiz - 2009.jpg|Sardiñas asadas.|miniatura]]
[[Ficheiro:Sardinas en Aceite-Madrid.jpg|Sardiñas en conserva.|miniatura]]
Consómese tanto en fresco como en conserva, con numerosas formas de preparación na cociña. É un [[peixe azul]] por excelencia, con niveis de [[lípido|graxa]] en torno ó 6,3 % ou máis no seu mellor momento, proporcionando unhas 134 [[caloría]]s por 100 g. Pola súa riqueza en ácidos [[omega-3]], considérase un "protector" do [[corazón]], en contra da crenza hoxe superada de que, por ser peixe graxo, incrementaba o [[colesterol]]. Tamén resulta especialmente rico en [[vitamina B12|vitamina B<sub>12</sub>]].
 
As xoubas fritas ou as sardiñas e as xoubas en conserva (denominadas nas latas ''sardinillas''), polo feito de comérense enteiras, coa espiña, constitúen unha interesante fonte de [[calcio]] e [[Fósforo (elemento)|fósforo]] <ref>La sardina, fuente de fósforo, mineral fundamental para huesos y músculos [http://from.mapa.es/docs/articulos/67_67_text_78_sardinafosforo.pdf Ver en PDF]</ref>
=== Pesca ===
En Galicia, as capturas de sardiña concéntranse nos meses do [[verán]] (cando están máis gordas e teñen máis graxa, e alcanzan cifras comprendidas, segundo os anos, entre 1,7 e case 2 millóns de quilogramos (datos de xuño a outubro) para descender bruscamente a cifras de 200 000 a 400 000 &nbsp;kg entre decembro e febreiro. A cifra total anual foi de 13 828 968 &nbsp;kg no ano 2009. O tamaño mínimo legal para a súa captura é de 11 &nbsp;cm.<ref name=X>Xunta de Galicia. Consellería do Medio Rural e do Mar. [http://www.pescadegalicia.com/ Pescadegalicia.com. Plataforma tecnolóxica da pesca]</ref>
 
=== Festas gastronómicas ===
* En abril, a sardiña val pernil.
* En San Xoán, xa a sardiña molla o pan.
* Por Santa Mariña pinga a sardiña.
 
== Notas ==
* Bauchot, M. K. e Pras, A. (1982): ''Guía de los peces de mar de España y Europa''. Barcelona: Ediciones Omega. ISBN 84-282-0685-6.
* Cornide, J. (1778): ''Ensayo de una historia de los peces y otras producciones marinas de la costa de Galicia arreglado al sistema del caballero Carlos Linneo con un tratado de las diversas pescas y de las redes y aparejos con que se practican''. [http://books.google.es/books?id=MYY-AAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false (Ver en liña)].
* Lahuerta Mouriño, F. e Vázquez Álvarez, F. X. (2000): ''Vocabulario multilingüe de organismos acuáticos''. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia. ISBN 84-453-2913-8, p. &nbsp;190.
* Muus, Bent J.; Jørgen G. Nielsen; Preben Dahlstrøm e Bente O. Nyström (1998): ''Peces de mar del Atlántico y del Mediterráneo''. Barcelona: Ediciones Omega. ISBN 84-282-1161-2.
* Nelson, Joseph S. (2006): ''Fishes of the World''. John Wiley & Sons, Inc. ISBN 0-471-25031-7.
381.175

edicións