Diferenzas entre revisións de «Universo»

m
Arranxos varios using AWB
m (→‎As galaxias: estrela (astronomía))
m (Arranxos varios using AWB)
{{cita web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/Universe|título=Universe|editor=Merriam-Webster Dictionary|dataacceso=31/05/2015 |lingua=inglés}}<!-- this source even includes postulated things, not JUST known things-->
</ref>
de todas as formas da [[materia]], a [[enerxía]] e o [[Impulso (aerodinámica)|impulso]], e as leis e [[constantes físicas]] que as gobernan. A gran escala, é o obxecto de estudo da [[cosmoloxía]], que se basea na [[física]] e na [[astronomía]], aínda que algúns dos temas de estudo bordean a [[metafísica]]. O Universo comprende todo o que ten existencia dentro dunha determinada clase de obxectos ou entidades. Hoxe en día, os expertos non están de acordo sobre se é posible (en principio) de chegar a observar a totalidade do Universo.
 
Universo é unha palabra derivada do [[latín]] que á súa vez provén de ''unus'' ('un', no sentido de 'único') e ''versus'' ('desenvolvido, posto xunto'). Con todo, o termo "universo" pode ser utilizado en sentidos contextuais lixeiramente diferentes, para referirse a conceptos como o cosmos, o mundo ou a [[natureza]].
 
Medicións sobre a distribución espacial e o [[corremento cara ao vermello|desprazamento cara ao vermello]] (''redshift'') de galaxias distantes, a [[radiación de fondo de microondas|radiación cósmica de fondo de microondas]], e as porcentaxes relativas dos elementos químicos máis lixeiros, apoian a teoría da expansión do espazo, e máis en xeral, a teoría do [[Big Bang]], que propón que o universo en si creouse nun momento específico no pasado.
Observacións recentes demostraron que esta expansión estase acelerando, e que a maior parte da materia e a enerxía no universo é fundamentalmente diferente da observada na Terra, e non é directamente observable<ref>{{cita web |url=http://www.abc.es/20100427/ciencia-tecnologia-espacio-astrofisica/primeras-imagenes-materia-oscura-201004271033.html |título=Primeras imágenes de la materia oscura |dataacceso=30 de agosto do 2015|lingua=castelán }}</ref> (véxanse [[materia escura]] e [[enerxía escura]]). A imprecisión das observacións actuais limitou as prediccións sobre o destino final do universo.
 
Os experimentos suxiren que o universo rexeuse polas mesmas leis físicas, constantes ao longo da súa extensión e historia. A forza dominante en distancias cósmicas é a gravidade, e a [[relatividade xeral]] é hoxe en día a teoría máis exacta para describila. As outras tres forzas fundamentais, e as partículas nas que actúan, son descritas polo [[modelo estándar]]. O universo ten polo menos tres dimensións de espazo e unha de tempo, aínda que experimentalmente non se poden descartar dimensións adicionais moi pequenas. O [[espazo-tempo]] parece estar conectado de forma sinxela, e o [[espazo]] ten unha [[Curvatura do espazo-tempo|curvatura]] media moi pequena ou ata nula, de maneira que a [[xeometría euclidiana]] é, como norma xeral, exacta en todo o universo.
 
A ciencia modeliza o universo como un [[sistema pechado]] que contén [[enerxía]] e [[materia]] adscritas ao [[espazo-tempo]] e que se rexe fundamentalmente por principios causales.
 
Baseándose en observacións do [[universo observable]], os físicos intentan describir o continuo [[espazo-tempo]] en que nos atopamos, xunto con toda a [[materia]] e [[enerxía]] existentes nel. O seu estudo, nas maiores escalas, é o obxecto da [[cosmoloxía]], disciplina baseada na [[astronomía]] e a [[física]], na cal descríbense todos os aspectos deste universo cos seus fenómenos.
A teoría hoxe en día máis aceptada sobre a formación do universo, dada polo belga valón [[Georges Lemaître|Lemaître]], é o modelo do [[Big Bang]], que describe a expansión do espazo-tempo a partir dunha [[singularidade espaciotemporal]]. O universo experimentou un rápido período de [[inflación cósmica]] que arrasou todas as irregularidades iniciais. A partir de entón o universo expandiose e converteuse en estable, máis frío e menos denso. As variacións menores na distribución da masa deron como resultado a segregación [[fractal]] en porcións, que se atopan no universo actual como cúmulos de [[galaxia]]s.
 
En canto ao seu destino final, as probas actuais parecen apoiar as teorías da expansión permanente do universo (''[[Big Freeze]]'' ou ''[[Big Rip]]''), aínda que outras afirman que a [[materia escura]] podería exercer a forza de gravidade suficiente para deter a expansión e facer que toda a materia se comprima novamente; algo ao que os científicos denominan o ''[[Big Crunch|]]''Big Crunch'']] ou a Gran Implosión.
 
== Universo observable ==
Os cosmólogos [[Física teórica|teóricos]] e [[Cosmoloxía física|astrofísicos]] utilizan de xeito diferente o termo ''universo'', designando ben o sistema completo ou unicamente unha parte del.<ref>[http://links.jstor.org/sici?sici=0022-5037(195104)12%3A2%3C231%3AOUOM%3E2.0.CO%3B2-F JSTOR: Un Universo ou muitos?]{{en}}</ref> Segundo o convenio dos cosmólogos, o termo ''universo'' refírese frecuentemente á parte finita do [[espazo-tempo]] que é directamente observable utilizando [[telescopio]]s, outros detectores, e métodos [[Física|físicos]], [[teoría científica|teóricos]] e [[empirismo|empíricos]] para estudar os compoñentes básicos do universo e as súas interaccións. Os físicos cosmólogos asumen que a parte observable do espazo [[coordenadas comóviles|comóvil]] (tamén chamado o noso universo) corresponde a unha parte dun modelo do espazo enteiro e normalmente non é o espazo enteiro. Frecuentemente utilízase o termo ''o universo'' como ambas: a parte observable do espazo-tempo, ou o espazo-tempo enteiro.
 
Algúns cosmólogos cren que o universo observable é unha parte extremadamente pequena do universo «enteiro» realmente existente, e que é imposible observar todo o espazo [[coordenadas comóviles|comóvil]]. Hoxe en día descoñécese se isto é correcto, xa que de acordo aos estudos da [[forma do universo]], é posible que o universo observable estea preto de ter o mesmo tamaño que todo o espazo. A pregunta segue debaténdose.<ref name="lumrouk99">{{cita publicación periódica| nome = Jean-Pierre | apelidos = Luminet |ligazónautor=Jean-Pierre Luminet | coautores = Boudewijn F. Roukema | título = Topology of the Universe: Theory and Observations | revista = Proceedings de la Escuala de Cosmología de Cargese (Córcega) Agosto de 1998 | data = 1999 | url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/9901364 | dataacceso= 05/11/2013|lingua=inglés}}</ref><ref name="luminetnature03">{{cita publicación periódica| apelidos = Luminet | nome = Jean-Pierre |ligazónautor=Jean-Pierre Luminet | coautores = J. Weeks, A. Riazuelo, R. Lehoucq, J.-P. Uzan | título = Dodecahedral space topology as an explanation for weak wide-angle temperature correlations in the cosmic microwave background | revista = [[Nature]] | volume = 425 | páxinas = 593 | data = 2003 | url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/0310253 | dataacceso= 05/11/2013}}</ref> Se unha versión do escenario da [[inflación cósmica]] é correcta, entón aparentemente non habería xeito de determinar se o universo é finito ou [[infinito]]. No caso do universo observable, este pode ser só unha mínima porción do universo existente, e por conseguinte pode ser imposible saber realmente se o universo está sendo completamente observado.
 
== Historia do estudo do universo ==
=== Protogalaxias ===
{{Artigo principal|Protogalaxia}}
Os rápidos avances acerca do que pasou logo da existencia da materia achegan moita información sobre a formación das galaxias. Crese que as primeiras galaxias eran débiles "galaxias enanas" que emitían tanta radiación que separarían os átomos gaseosos dos seus electróns. Este gas, á súa vez, estábase quentando e expandindo, e tiña a posibilidade de obter a masa necesaria para formar as grandes galaxias que coñecemos hoxe en día.<ref>{{cita web | autor = Ken Than | título = New 'Hobbit' Galaxies Discovered Around Milky Way | editor =space.com | data = 15 de xaneiro de 2007 | url = http://www.space.com/scienceastronomy/070115_mm_hobbit_galaxies.html | dataacceso = 4/02/2014}}</ref><ref> {{cita web | título = Dwarf Spheroidal Galaxies | editor = The Uppsala Astronomical Observatory | url = http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/IAUS./0149//0000191.000.html | dataacceso = 4/02/2014|lingua=inglés}}</ref>
 
=== Destino derradeiro ===
pero hai distintas teses do tamaño; unha delas é que hai varios universos, outra é que o universo é infinito
 
O universo ''observable'' (ou ''visible''), que consiste en toda a materia e enerxía que podía habernos afectado desde o ''Big Bang'' dada a limitación da [[velocidade da luz]], é certamente finito. A [[distancia comóvil]] ao extremo do universo visible rolda os 46.500 millóns de anos luz en todas as direccións desde a Terra. Así, o universo visible pódese considerar como unha esfera perfecta coa Terra no centro, e un diámetro duns 93.000 millóns de anos luz.<ref>{{cita web | apelidos = Lineweaver | nome = Charles | coautores = Tamara M. Davis | ano = 2005 | url = http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0009F0CA-C523-1213-852383414B7F0147&pageNumber=5&catID=2 | título = Misconceptions about the Big Bang | editor = [[Scientific American]] | dataacceso = 5 de marzo de 2007 | lingua = inglés}}</ref> Hai que notar que moitas fontes publicaron unha ampla variedade de cifras incorrectas para o tamaño do universo visible: desde 13.700 ata 180.000 millóns de anos luz. ''(Véxase [[universo observable]])''.
 
No Universo as distancias que separan os astros son tan grandes que, se quixeramos expresala en metros, teriamos que utilizar cifras moi grandes. Debido a iso, utilízase como unidade de lonxitude o [[ano luz]], que corresponde á distancia que percorre a luz nun ano.
393.002

edicións