Diferenzas entre revisións de «Wikipedia:Fontes fiables»

sen resumo de edición
m
{{Ortografía}}
{{Atallo|WP:FF}}
{{PropostasPolíticasGalipedia}}
{{Resumo|Esta é unha guía para identificar fontes fiables. A politicapolítica correspondente atópase en [[Wikipedia:Verificabilidade]]. A verificabilidade require [[Wikipedia:Citar as fontes|citar as fontes]] para a información incluída nos artigos, en particular a susceptible de ser cuestionada, e para tódalas citas atribuídas.}}
 
Os artigos da Wikipedia deben basearse en '''[[Wikipedia:Verificabilidade#Fontes acreditadas|fontes acreditadas e fiables]]''', asegurándose que '''tódalos puntos de vista maioritarios e minoritarios''' que fan aparición nesas fontes se tratan no artigo (vexa [[Wikipedia:Punto de vista neutral]]). Se non se poden atopar fontes fiables dun tema concreto, [[WP:NON|a Wikipedia non debería ter un artigo sobre ese tema]].
 
Esta guía trata sobre a fiabilidade de varios tipos de fontes. A política sobre as fontes é [[Wikipedia:Verificabilidade]], que require [[Wikipedia:Citar as fontes|citar as fontes]] para a información incluída nos artigos, en particular a susceptible de ser cuestionada, e para tódalas citas atribuídas. A política debe aplicarse de forma máis estrictaestrita posible en todo o material dos artigos, listas e seccións dos artigos, sen excepcións, e en particular nas [[Wikipedia:Biografías de persoas vivas|biografías de persoas vivas]], que indica o seguinte:
 
{{cita|Todo o material incluído debe estar apoiado en referencias fiábeis, pero se se inclúe contido conflitivo este '''ten que incluír''' referencias fiábeis ou debe ser '''borrado inmediatamente e sen discusión previa'''.}}
 
No caso de contradiccióncontradición entre esta guía e as políticas relacionadas, estas últimas teñen prioridade e os editores deben valerse delas para resolver discrepancias. Outras políticas relevantes ás fontes de información son [[Wikipedia:A Wikipedia non é unha fonte primaria]] ande [[Wikipedia:Biografías de persoas vivas]].
 
==Visión xeral==
Os artigos deben basearse en fontes fiables, [[Wikipedia:Fontes independentes|independentes]], publicadas e reputadas por facer comprobación de feitos e ser veraces. Isto siginificasignifica que a Wikipedia debe valerse só de opinións de autores fiables, e non da opinión de wikipedistas que interpreten unha [[fonte primaria]] por eles mesmos. Os seguintes exemplos indican só algúns dos posibles tipos de fontes fiables e problemas de fiabilidade das fontes, e non son exhaustivos. A inclusión de fontes fiables ''sempre'' depende do contexto, e o sentido común e xuízo editorial son parte indispensable do proceso.
 
===Definición de fonte===
 
O termo "fonte" cando se emprega no contexto de ''citar as fontes na Wikipedia'' ten tres significados relacionados:
* A obra ou publicación en si mesma (o artigo, libro, web etc.)
* O creador da obra (o escritor, xornalista etc.)
* O publicador da obra (por exemplo, [[Edicións Xerais de Galicia]] ou [[Cambridge University Press]])
 
===Definición de publicado/a===
O termo "publicado/a" asóciase xeralmente con materiais de texto, tanto en formato tradicional impreso coma en liña. Porén, os formatos de son, videovídeo e multimedia gravados e emitidos, distribuídos ou arquivados por institucións reputadas tamén poden cumprir os criterios necesarios para seren considerados fontes fiables. Ao igual que as fontes textuais, as fontes multimedia deben ser producidas por unha institución fiable e deben citarse propiamente. Adicionalmente, debe existir unha copia arquivada da obra referenciada. É preferible, máis non necesario, que dita copia arquivada sexa accesible por medio da [[Internet]].
 
===A importancia do contexto===
A fiabilidade dunha fonte depende do contexto. Cada fonte debe medirse con tino para xuzgarxulgar se é fiable en relación a afirmación feita no artigo da Wikipedia á que acompaña, e para xuzgarxulgar se é unha fonte apropiada para ese contido. En xeral, canta máis xente se involucre na revisión de feitos, análise de problemas legais e escrutinio da escrita, máis fiable será a publicación. As fontes '''deben apoiar directamente''' a información tal e como se presente no artigo da Wikipedia.
 
==Algúns tipos de fontes==
{{VT|Wikipedia:Verificabilidade#Fontes_acreditadas}}
Moitos artigos da Wikipedia dependen material académico. De estar dispoñible, as publicacións académicas e revisadas, investigacións académicas e libros publicados adoitan ser as fontes máis fiables. Porén, algúns materiais académicos poden estar desactualizados, en competición con teorías alternativas, ou ser controvertidos no campo relevante. Débese tentar citar o consenso académico no tema cando este exista. Fontes non académciasacadémicas pero fiables tamén se poden empregar en artigos sobre temas académicos, en particular material de publicacións ben establecidas. A decisión de qué fontes son apropiadas dependerá sempre do contexto en cada caso.
 
===Fontes académicas===
*Os artigos deben basearse en fontes secundarias de ser posible. Por exemplo, un artigo de crítica, monográfico ou libro de texto é mellor que un artigo de investigación primario. Cando se empreguen fontes primarias debe terse moito coidado. Os wikipedistas non deben interpretar o contido das fontes primarias por si mesmos. Véxase [[Wikipedia:A Wikipedia non é unha fonte primaria]] e [[Wikipedia:Punto de vista neutral]].
* Os materiais de tipo artigo, libro, monográfico ou investigación, que estean aprobados pola comunidade académica, considéranse fontes fiables, cando o material estea publicado por fontes reputables e revisadas, ou por imprentas académicas ben consideradas.
*As disertacións completas ou teses escritas, dispoñibles publicamente, poden empregarse pero con precaución, xa que moitas delas adoitan ser, totalmente ou en parte, fontes primarias. Algunhas destas terán pasado un proceso de revisión académica, de distintos niveles de rigor, pero outras non. De ser posible empregue teses que teñan sido citadas por outras fontes, supervisadas por especialistas recoñecidos no campo en cuestión, ou revisadas por terceiras partes. As disertacións que se atopen en progreso non están revisadas e non se consideran publicadas, polo que non constitúen fontes fiables por norma. Algunhas teses publicansepublícanse posteriormente en forma de monográficos académicos ou artigos revisados, e de estar dispoñibles son preferibles ás mesmas teses orixinais coma fontes.
*Pode confirmarse a validez dentro do discurso académico dunha fonte revisando as citacións académicas que teña recibido, mediante os [[índice de citacións|índices de citación]]. Coma corolario disto, as publicacións non incluídas en índices de citacións, especialmente en campos ben cobertoscubertos por ditos índices, deben empregarse con precaución, sempre dependendo do contexto particular.
*Os estudios illados considéranse xeralmente tentativos e poden variar tras posterior investigación académica. Se o estudio illado é unha fonte primaria, non debería empregarse se existen fontes secundarias que traten o mesmo contido. A fiabilidade dun estudio individual depende do propio campo de estudio. Os estudios en campos complexos, coma por exemplo a [[medicina]], adoitan ser menos definitivos e deberían evitarse na medida do posible. As fontes secundarias, coma [[meta-análise]]s, libros publicados e artigos revisados académicamenteacademicamente son sempre opcións preferentes ás investigacións primarias.
*Teña precaución con publicacións de intención promocional para certos puntos de vista. Unha declaración de ter recibido revisión académica non sempre é indicación de que a publicación sexa respectada. As publicacións non revisadas polo conxunto da comunidade académica non se consideran fontes fiables, agás para amosar os puntos de vista dos grupos representados por ditas publicacións.
 
*Algunhas publicacións poden semellar fiables máis non son de calidade e non realizan revisións de contido. Existen publicacións que inclúen calquercalquera material recibido sempre que o autor estéestea disposto a pagar unha tarifa, ou publicacións de dubidosa reputación que imitan os nomes doutras xa establecidas e fiables.<ref>{{Cita web|url=http://scholarlyoa.com/2012/11/30/criteria-for-determining-predatory-open-access-publishers-2nd-edition/|título=Criteria for Determining Predatory Open-Access Publishers|edición=2ª|páxina-web=Scholarly Open Access|lingua=en}}</ref><ref>{{Cita publicación periódica|título=Who's afraid of peer review?|revista=Science|data=4 de outubro de 2013|volume=342|número=6154|páxinas=60&ndash;65|doi=10.1126/science.342.6154.60|lingua=en}}</ref> A calidade dunha publicación pode comprobarse revisando as acreditacións da súa xunta editorial e confirmando a súa inclusión nos [[índice de citación|índices de citacións]] relevantes.
 
===Medios de comunicación===
As fontes de novas adoitan incluír tanto contido basadobaseado en feitos coma contido de opinión. A difusión de novas por parte de medios de comunicación ben establecidos considérase xeralmente unha fonte fiable para afirmacións sobre feitos concretos, aínda que, en ocasións, incluso os medios máis reputables poden difundir información errada. A difusión de novas por parte de medios menos establecidos considérase xeralmente menos fiable para afirmacións sobre feitos concretos. Moitos xornais incluéninclúen tamén artigos proporcionados por [[axencia de novas|axencias de novas]] coma [[BBC News]], [[Reuters]], [[Agence France-Presse]] ou [[Associated Press]], que son os responsables neses casos da veracidade da información. A axencia de novas responsable do artigo fonte debe engadirse sempre nas citacións, a maiores do xornal que publique a información.
 
Os comentarios editoriais, análises e pezas de opinión, escritas polos editores da publicación ou autores externos, son fontes primarias fiables para afirmacións atribuídas ao propio editor ou autor, pero case nunca son fiables para referenciar afirmacións sobre feitos concretos.
 
* Ao tomar información dunha peza de opinión, a identidade do autor pode axudar a determinar a súa fiabilidade. As opinións de especialistas e expertos recoñecidos ten máis probabilidades de ser fiable e de reflectir un punto de vista significativo. Non obstante, teña en conta que as afirmacións excepcionais requiren así mesmo fontes excepcionais que as validen. As opinións dos autores deben indicarse como tal, e non coma feitos en si. As críticas e revisións de libros, filmes, arte etc. poden conter tanto opinións coma resumos e pezas académicas.<ref name="Princeton">{{Cita web|url=http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=book%20review|título=Book reviews|editorial=Princeton|ano=2011|autor=Princeton|obra=Scholarly definition document|lingua=en}}</ref><ref name="VirginiaTech">{{Cita web|url=http://www.lib.vt.edu/find/byformat/bookreviews.html|título=Book reviews|editorial=Virginia Polytechnic Institute and State University|ano=2011|autor=Virginia Polytechnic Institute and State University|obra=Scholarly definition document|lingua=en}}</ref>
* Para informacións sobre temas académicos, as fontes académicas e fontes non académicas de calidade considéranse xeralmente mellor que as novas dos medios de comunicacións. As novas en si poden considerarse aceptables dependendo do contexto. Os artigos que traten un tema en profundidade baixo estudos específicos, teñen xeralmente máis valor que arigosartigos xerais que só traten o tema de forma tanxencial.
* A difusión de rumores non ten relevancia enciclopédica, aínda que en certas instancias a información verificable ''sobre'' ditos rumores si poida ser axeitada (é dicir, a indicación da notoriedade do rumor en si, aínda que non sexa unha verdade). [[Wikipedia:O_que_a_Wikipedia_non_é#A_Wikipedia_non_fai_propaganda|A Wikipedia non é sitio]] para difundir rumores e díxomedíxomesdixomedíxomes.
* Algúns medios de comunicacións teñen empregado artigos da Wikipedia coma fonte para os seus traballos. Polo tanto, os editores deben ter coidado en evitar as [[Wikipedia:Verificabilidade#A_Wikipedia_e_as_fontes_que_a_empregan_como_referencia|referencias circulares]].
* O feito de que unha nova ''específica'' sexa fiable para un feito ou afirmación concreta nun artigo da Wikipedia debe considerarse e revisarse caso por caso.
 
===Fontes de comercio electrónico===
Seguindo o indicado en [[Wikipedia:Ligazóns_externas#Que_non_debe_ser_enlazado|Wikipedia:Ligazóns externas]] non se deben "engadir ligazóns con propósitos comerciais ou para anunciar produtos, servizos ou calquera clase de sitios web". Porén, poden considerarse aceptables as citacións a páxinas comerciais coma un servizo de librería ou de música cando se quere [[Wikipedia:Verificabilidade|verificar]] detalles coma os títulos das obras ou a duración dos temas musicais. As fontes xornalísticas e académicas son sempre preferentes, e as fontes de comercio electrónico deben reemprazarsesubstituírse por algunha destas outras sempre que sexa posible.
 
===Fontes non neutrais===
{{VT|Wikipedia:Punto de vista neutral#Cantidade debida e indebida}}
Os artigos da Wikipedia teñen que estar presentados dende un [[Wikipedia:Punto de vista neutral|punto de vista neutral]]. Porén, as fontes fiables que se empregan non teñen porqué ser estrictamenteestritamente neutrais, balanceadas ou obxectivas. En determinadas ocasións as fontes non neutrais poden ser as mellores fontes de información para verificar unha determinada afirmación sobre un tema concreto.
 
As fontes non neutrais máis habituais adoitan ser de corte político, financieirofinanceiro, relixioso ou filosófico. Aínda que a fonte pode ser non neutral, pode ser fiable no contexto específico tratado no artigo. Ao tratar con fontes potencialmente non neutrais, os editores deben considerar se a fonte cumpre os criterios normais para as fontes fiables, como son o control editorial e a reputación de comprobación dos feitos.
 
== Fontes cuestionables e fontes auto-publicadas==
Calquera pode crear unha [[páxina web]] persoal ou auto-publicar o seu propio libro, e afirmar ser un experto nun campo determinado. Por este motivo, a maioría de auto-publicacións adoitan non ser fontes fiables xeralmente, xa sexan libros autopublicados, páxinas web persoais, [[wiki]]s abertas, blogs, páxinas persoais en [[rede social|redes sociais]], foros ou [[Twitter|tweets]].
 
"Blogs" neste contexto fai referencia a blogs persoais e grupais. Algúns medios de comunicación posúen columnas interactivas chamadas blogs, que poden ser aceptables coma fontes fiables en tanto os autores dos mesmos sexan xornalistas profesionais ou expertos na materia tratada no propio blog, e este estea baixo o control editorial do medio en si. As mensaxes escritas polos lectores do blog non deben empregarse nunca coma fontes.
 
O material auto-publicado pode resultar aceptable en ocasións, cando o autor sexa un experto establecido que teña a súa obra '''no campo relevante''' publicada por '''terceiras partes fiables'''. A información auto-publicada non debe empregarse nunca coma unha fonte de terceiros sobre outra persoa viva, aínda que o autor sexa un coñecido investigador ou escritor profesional.
 
===Fontes auto-publicadas e fontes cuestionables coma auto-referencias===
As fontes auto-publicadas ou fontes cuestionables poden empregarse coma fontes de información '''sobre si mesmas''', particularmente en artigos que traten sobre elas, sen o requerimentorequirimento de estar publicadas por expertos na materia, mentres cumplancumpran os seguintes criterios:
 
* O material non é excesivamente interesado nin unha afirmación excepcional.
* Non inclúe afirmacións sobre eventos non relacionados directamente có tema tratado.
* Non hai dúbida razoable sobre a súa autenticidade.
* O artigo non se basabasea principalmente nesta fonte.
 
EstosEstes requerimentosrequirimentos aplican tamén para páxinas de redes sociais coma [[Twitter]], [[Tumblr]], e [[Facebook]].
 
==Fiabilidade en contextos específicos==
{{AP|Wikipedia:Biografías de persoas vivas}}
 
Os editores deben ter precaución ao escribir material biográfico sobre persoas vivas. As afirmacións polémicas sobre persoas vivas sen referencias ou referenciadas por fontes non fiables deben eliminarse. Isto aplica a calquercalquera material relativo a persoas vivas en ''calquera'' páxina de ''calquera'' [[Wikipedia:Espazo de nomes|espazos de nomes]], non só no espazo dos artigos.
 
===Afirmacións médicas===
 
===Citas===
A exactitude das citas é primordial, e a exactitude das citas atríbuidasatribuídas a persoas vivas é especialmente sensible. Para asegurar a exactitude das mesmas, o texto do material citado debe estar tomado da fonte orixinal que se cita. De non ser posible, o texto debe tomarse dunha fonte fiable secundaria que, idealmente, inclúa a cita orixinal. '''É moi importante indicar claramente a fonte do texto citado''' tal e coma apareza no artigo.
 
As fontes secundarias non neutrais deben tratarse con precaución xa que poden empregar as citas de forma errónea ou fóra de contexto. Nestes casos é recomendable buscar outras fontes adicionais que verifiquen a cita.
 
Calquera análise ou interpretación da cita en si debe basearse nunha fonte secundaria, nunca primaria.
 
===Consenso académico===
 
===Uso por outras fontes===
A forma na que outras fontes fiable empregan unha fonte particular fornece evidencia, positiva ou negativa, da fiabilidade e reputación de dita fonte. Por norma xeral, canto máis extendidoestendido e consistente sexa o seu uso, máis evidencia haberá da fiabilidade da propia fonte.
 
===Novas de actualidade===