Diferenzas entre revisións de «Lingua abkhaza»

arranxiños
m (Simplificando redireccións cara a Estados Unidos de América)
(arranxiños)
| mapa =
}}
O '''abkhazo''' ('''Аҧсуа''', en abkhazo) é unha [[linguas norte-caucásicas|lingua norte-caucásica]], [[lingua oficial]] en [[Abkhazia]], república independente de facto, aínda que segundo o [[dereito internacional]] é unha parte de [[Xeorxia]]. -O საქართველო|Xeorxiaseu código [[ISO 639-1]].<br é '''ab''', e o código [[ISO/>DIS 639-3]] é '''abk'''.
 
ISO 639-1: ab<br />
ISO/DIS 639-3: abk
 
== Distribución xeográfica ==
 
== Falantes ==
Hai grandes diferenzas nas fontes sobre o número de falantes, variando entre os 100.000 e os 600.000. As cifra máis verosímil é de 200.000 falantes.<br />
 
Na República de Abkhazia uns 100.000 falantes, na rexión autónoma de [[Adzharia]] de Xeorxia, establecidos en [[1866]], hai 2.000 abkhazos establecidos no distrito do centro de [[Batumi]], a capital, e na vila de [[Akhasheni]], están entrando nun proceso de [[perda lingüística]]. En [[Moscova]], a capital de [[Rusia]] hai unha pequena comunidade que data de mediados do [[século XX]].<br />
 
En [[Turquía]] hai 500.000 abkhazos de orixe, dos que uns 50.000 poderían falar abkhazo (aínda que non hai datos fiables e algunhas fontes sitúan o número de falantes en 5.000). En [[Siria]], [[Iraq]] e [[Xordania]] hai importantes comunidades de orixe abkhaza, pero en boa parte asimiláronse aos circasianos.<br />
 
Hai grandes diferenzas nas fontes sobre o número de falantes, variando entre os 100.000 e os 600.000. As cifra máis verosímil é de 200.000 falantes.<br />
Na República de Abkhazia uns 100.000 falantes, na rexión autónoma de [[Adzharia]] de Xeorxia, establecidos en [[1866]], hai 2.000 abkhazos establecidos no distrito do centro de [[Batumi]], a capital, e na vila de [[Akhasheni]], están entrando nun proceso de [[perda lingüística]]. En [[Moscova]], a capital de [[Rusia]] hai unha pequena comunidade que data de mediados do [[século XX]].<br />
En [[Turquía]] hai 500.000 abkhazos de orixe, dos que uns 50.000 poderían falar abkhazo (aínda que non hai datos fiables e algunhas fontes sitúan o número de falantes en 5.000). En [[Siria]], [[Iraq]] e [[Xordania]] hai importantes comunidades de orixe abkhaza, pero en boa parte asimiláronse aos circasianos.<br />
En [[Estados Unidos de América|Estados Unidos]], [[Alemaña]] e os [[Países Baixos]] hai pequenas comunidades abkhazas, procedentes da diáspora turca.
 
== Dialectos ==
 
* [[Bzyb]] ou Bzâp: no norte de Abkhazia, conta 67 consoantes, é a base da primeira lingua literaria abkhaza.
* [[Abzhui]] ou Abz'âwa, no sur de Abkhazia, base da lingua literaria actual, conta con 58 consoantes.
== Escrita ==
[[Ficheiro:Abxaz lat+IPA.png|miniatura|Alfabeto abkhaza.]]
A primeira mostra escrita da lingua é un glosario de palabras recollido polo viaxeiro turco [[Evliya Çelebi]], arredor de [[1640]] empregando o [[alfabeto árabe]]. A comezos do [[século XIX]] redáctase un dicionario abkhazo-ruso, inédito, conservado nun arquivo de Tiflis e de [[1840]] data unha breve descrición dun filólogo alemán. O primeiro alfabeto abkhazo deseñouno o lingüista ruso Barón [[Pedro von Uslar]] en [[1863]], baseado no dialecto Bzâp, formado por 55 carácteres, empregado na súa gramática abkhaza. <brEn />[[1865]] publicouse o primeiro libro en Abkhazo.
 
En [[1865]] publicouse o primeiro libro en Abkhazo<br />
O alfabeto de Uslar sufriu diversas adaptacións ata que no [[1909]] Ch'och'ua estableceu unha nova escrita cirílica, oficializada nos primeiros tempos do réxime soviético. En [[1926]] Nicolai Marr deseña o seu Alfabeto Analítico de 75 carácteres, baseado no latino, que utilizou no ''Dicionario abkhazo-ruso''. <brEn />[[1928]] aparece o Alfabeto abkhazo Unificado de Jakovlev, baseado no latino, en [[1938]] oficialízase o alfabeto xeorxiano, pero o número de publicacións neste alfabeto foi moi escaso.
 
En [[1928]] aparece o Alfabeto abkhazo Unificado de Jakovlev, baseado no latino, en [[1938]] oficialízase o alfabeto xeorxiano, pero o número de publicacións neste alfabeto foi moi escaso.<br />
En [[1954]] vóltasevólvese ao [[alfabeto cirílico abkhazo|alfabeto cirílico]], deséñao un comité e segue en vigor actualmente, se ben debátese a adopción dun novo alfabeto de base latina.
 
actualmente, se ben debátese a adopción dun novo alfabeto de base latina.<br />
A Academia de Lingua e Literatura Abkhaza, fundada no [[1925]], actualmente denominado Instituto Abkhazo de Estudos e Investigacións Culturais é a institución encargada de codificar a lingua, publica a revista, ''Apsuattsaara''.
 
== Literatura ==
 
Considérase a [[Dârmit' Gulia]] ([[1874]]-[[1960]]), o pai da literatura abkhaza, escribiu o primeiro libro de poesía en abkhazo,
''Poemas e cántigas'' en [[1912]], o primeiro libro de relatos en [[1919]] ''Baixo o estraño ceo'', a primeira novela e fundou a primeira publicación periódica da lingua, ''Apsny'' en 1919.<br />[[Samson Chanba]] ([[1886]]-[[1937]]) en 1920 estrea a primeira obra de teatro en abkhazo, ''Makhadzhiry''. Ámbolos dous eran do sur, o que axudou a establece-lo dialecto do sur -Abzhui- como base da nova lingua literaria a fins dos anos vinte.
 
[[Samson Chanba]] ([[1886]]-[[1937]]) en 1920 estrea a primeira obra de teatro en abkhazo, ''Makhadzhiry''.<br />
Entre [[1930]] e [[1940]] consolídase a literatura abkhaza con autores como [[Bagrat' Sinkwba]], o autor vivo máis importante, novelista e poeta, ''O derradeiro dos deportados'' é a súa gran novela, onde narra o exilio do todo o pobo [[Ubikh]]. Os irmáns [[Iván Tarba|Iván]] e [[Neli Tarba]], son outros dous autores contemporáneos.<br />
Ámbolos dous eran do sur, o que axudou a establece-lo dialecto do sur -Abzhui- como base da nova lingua literaria a fins dos anos vinte.<br />
Entre [[1930]] e [[1940]] consolídase a literatura abkhaza con autores como [[Bagrat' Sinkwba]], o autor vivo máis importante, novelista e poeta, ''O derradeiro dos deportados'' é a súa gran novela, onde narra o exilio do todo o pobo [[Ubikh]]. Os irmáns [[Iván Tarba|Iván]] e [[Neli Tarba]], son outros dous autores contemporáneos.<br />
 
== Medios de Comunicación ==
Dende a independencia produciuse o aumento da produción escrita, a pesar dos grandes atrancos debidos ás sancións económicas. A televisión e a radio de Abkhazia emiten regularmente en abkhazo, hai un semanario, ''Apsny'', de 16 páxinas, cunha tiraxe de 1.000 exemplares en [[1996]], dous xornais bilingües co [[Lingua rusa|ruso]] e un trilingüe co mingreliano e o ruso.
 
Dende a independencia produciuse o aumento da produción escrita, a pesar dos grandes atrancos debidos ás sancións económicas.<br />
A televisión e a radio de Abkhazia emiten regularmente en abkhazo, hai un semanario, ''Apsny'', de 16 páxinas, cunha tiraxe de 1.000 exemplares en [[1996]], dous xornais bilingües co [[Lingua rusa|ruso]] e un trilingüe co mingreliano e o ruso.
 
== Historia ==
Os abkhazos habitan o mesmo territorio dende hai milleiros de anos. As primeiras referencias históricas sólidas dos proto-abkhazos veñen de historiadores gregos e romanos: [[Hecateo de Mileto]], [[Estrabón]], [[Plinio o Vello]]. Os [[Grecia|gregos]] estableceron unha colonia nas súas costas, Apsilia no século [[-VI|VI a.C]], de onde vén '''Apsny''', o nome que dan os abkhazos ao seu país. As tribos proto-abkhazas organizaron os seus propios principados no século [[-I|I a.C]], no [[século IV]] únense no principado de Cazika, autónomo dentro do [[Imperio Bizantino]]. Abkhazia incorpórase a Xeorxia no ano [[978]]. Ata comezos do século XIX toda a poboación de Abkhazia era de lingua abkhaza, agás unha pequena minoría de [[lingua grega]]. En [[1810]] o tsar [[Alexandre I de Rusia|Alexandre I]] impón o protectorado ruso en Abkhazia, aumentando progresivamente o seu control ata que despois das [[guerras caucásicas]] (1864) o país incorporouse ao [[Imperio Ruso]], en [[1866]] os abkhazos subleváronse, a súa derrota supuxo o exilio da metade dos abkhazos ao [[Imperio Otomán]], entre 1866 e 1878 calcúlase que entre 70.000 e 120.000 abkhazos deixaron as súas terras, entregadas a colonos rusos. En [[1897]] só 58.700 abkhazos permanecían en Abkhazia e o abkhazo deixou de ser a lingua das cidades. A época [[Unión Soviética|soviética]] supuxo o comezo do uso público e escrito da lingua abkhaza.<br />
 
En abril de [[1930]] Stalin integrou Abkhazia en Xeorxia como unha república autónoma, o proceso de normalización da lingua abkhaza paralizouse, oficializouse un novo alfabeto xeorxiano, restrinxiuse o uso do abkhazo na administración e na educación ( no curso [[1945]]-[[1946]] púxose fin á escolarización en abkhazo, establecida en [[1932]]) a favor do [[xeorxiano]] e favoreceuse a emigración de mingrelianos, que pasaron de 3.500 en [[1886]] a 300.000 en [[1935]].<br />
 
En [[1978]] o goberno xeorxiano estableceu o xeorxiano como única lingua oficial abkhaza, como reacción 130 dan a coñecer un manifesto para integrar Abkhazia en Rusia, mentres reclamaban a oficialidade do abkhazo en Abkhazia, as autoridades soviéticas rexeitan o chamamento, pero fan concesións culturais e económicas, entre elas a creación de programas de [[televisión]] en abkhazo, a transformación do Instituto Pedagóxico de Sukhumi na Universidade de Sukhumi, o reforzamento da prensa en abkhazo, a reserva dun 40 % da administración gobernamental e xudicial de Abkhazia para os abkhazos e o mantemento do abkhazo como lingua oficial.<br />
 
Segundo o censo de [[1989]] só o 18 % da poboación de Abkhazia era abkhaza, os mingrelianos constituían o 42 %, os xeorxianos o 4 %, os rusos o 16',4 %, os armenios o 15 %, os gregos o 2',8 %, os ucraínos o 2',2 %, e o resto constituído por pequenas minorías de alemáns, xudeus, estonianos...<br />
 
En xullo de 1989 o goberno xeorxiano converte á Universidade de Sukhumi nunha sucursal da Universidade de Tiflis, o que provoca dúas semanas de protestas populares en Abkhazia nas que morren 22 persoas. En decembro de [[1990]] o parlamento de Abkhazia proclama a independencia, o goberno xeorxiano non a recoñeceu e en agosto de [[1992]] envía 3.000 gardas nacionais a Abkhazia, o 23 de outubro de 1992 as forzas xeorxianas queiman os arquivos do Instituto da Lingua, Historia e Literatura Abkhazia, en setembro de 1993 a derrota xeorxiana supuxo a independencia de facto de Abkhazia, e a marcha de 200.000 xeorxianos e mingrelianos a Xeorxia, dos que uns 100.000 volveron con posterioridade, sobre todo á provincia de Gali, onde case o 100 % da poboación é mingreliana.<br />
 
Os abkhazos habitan o mesmo territorio dende hai milleiros de anos. As primeiras referencias históricas sólidas dos proto-abkhazos veñen de historiadores gregos e romanos: [[Hecateo de Mileto]], [[Estrabón]], [[Plinio o Vello]]. Os [[Grecia|gregos]] estableceron unha colonia nas súas costas, Apsilia no século [[-VI|VI a.C]], de onde vén '''Apsny''', o nome que dan os abkhazos ao seu país. As tribos proto-abkhazas organizaron os seus propios principados no século [[-I|I a.C]], no [[século IV]] únense no principado de Cazika, autónomo dentro do [[Imperio Bizantino]]. Abkhazia incorpórase a Xeorxia no ano [[978]]. Ata comezos do século XIX toda a poboación de Abkhazia era de lingua abkhaza, agás unha pequena minoría de [[lingua grega]]. En [[1810]] o tsar [[Alexandre I de Rusia|Alexandre I]] impón o protectorado ruso en Abkhazia, aumentando progresivamente o seu control ata que despois das [[guerras caucásicas]] (1864) o país incorporouse ao [[Imperio Ruso]], en [[1866]] os abkhazos subleváronse, a súa derrota supuxo o exilio da metade dos abkhazos ao [[Imperio Otomán]], entre 1866 e 1878 calcúlase que entre 70.000 e 120.000 abkhazos deixaron as súas terras, entregadas a colonos rusos. En [[1897]] só 58.700 abkhazos permanecían en Abkhazia e o abkhazo deixou de ser a lingua das cidades. A época [[Unión Soviética|soviética]] supuxo o comezo do uso público e escrito da lingua abkhaza.<br />
En abril de [[1930]] Stalin integrou Abkhazia en Xeorxia como unha república autónoma, o proceso de normalización da lingua abkhaza paralizouse, oficializouse un novo alfabeto xeorxiano, restrinxiuse o uso do abkhazo na administración e na educación ( no curso [[1945]]-[[1946]] púxose fin á escolarización en abkhazo, establecida en [[1932]]) a favor do [[xeorxiano]] e favoreceuse a emigración de mingrelianos, que pasaron de 3.500 en [[1886]] a 300.000 en [[1935]].<br />
En [[1978]] o goberno xeorxiano estableceu o xeorxiano como única lingua oficial abkhaza, como reacción 130 dan a coñecer un manifesto para integrar Abkhazia en Rusia, mentres reclamaban a oficialidade do abkhazo en Abkhazia, as autoridades soviéticas rexeitan o chamamento, pero fan concesións culturais e económicas, entre elas a creación de programas de [[televisión]] en abkhazo, a transformación do Instituto Pedagóxico de Sukhumi na Universidade de Sukhumi, o reforzamento da prensa en abkhazo, a reserva dun 40% da administración gobernamental e xudicial de Abkhazia para os abkhazos e o mantemento do abkhazo como lingua oficial.<br />
Segundo o censo de [[1989]] só o 18% da poboación de Abkhazia era abkhaza, os mingrelianos constituían o 42%, os xeorxianos o 4%, os rusos o 16'4%, os armenios o 15%, os gregos o 2'8%, os ucraínos o 2'2%, e o resto constituído por pequenas minorías de alemáns, xudeus, estonianos...<br />
En xullo de 1989 o goberno xeorxiano converte á Universidade de Sukhumi nunha sucursal da Universidade de Tiflis, o que provoca dúas semanas de protestas populares en Abkhazia nas que morren 22 persoas. En decembro de [[1990]] o parlamento de Abkhazia proclama a independencia, o goberno xeorxiano non a recoñeceu e en agosto de [[1992]] envía 3.000 gardas nacionais a Abkhazia, o 23 de outubro de 1992 as forzas xeorxianas queiman os arquivos do Instituto da Lingua, Historia e Literatura Abkhazia, en setembro de 1993 a derrota xeorxiana supuxo a independencia de facto de Abkhazia, e a marcha de 200.000 xeorxianos e mingrelianos a Xeorxia, dos que uns 100.000 volveron con posterioridade, sobre todo á provincia de Gali, onde case o 100% da poboación é mingreliana.<br />
Segundo datos de [[2003]] Abkhazia está habitada por 320.000 persoas, delas uns 100.000 abkhazos, 100.000 mingrelianos, 50.000 rusos, 50.000 armenios e 20.000 outros (alemáns, gregos, estonios...)
 
{{InterWiki|code=ab}}
 
==Véxase tamén==
=== Ligazóns externas ===
* [http://www.ethnologue.com/show_iso639.asp?code=abk Ethnologue]
* [http://www.omniglot.com/writing/abkhaz.htm Alfabeto abkhazo]
* [http://www.abkhazia-georgia.parliament.ge/Q&A/Abzia.ttf Fonte abkhaza]
* [http://abyzshwa.narod.ru/ Aprendizaxe do abkhazo] ({{en inglés)]}}
* [http://www.kapba.de/Apsny.html Web en abkhazo]
 
128.331

edicións