Abrir o menú principal

Cambios

Pola miña parte, máis nada. Completado o artigo
 
{{en uso}}
{{Taxobox
| name = Sardiña<br>''Sardina pilchardus''
* ''Sardina pilchardus sardina'' <small>(Risso, 1827)</small>
}}
[[Ficheiro:Sardina pilchardus Gervais.jpg|miniatura|250px|Debuxo dunha sardiña, por [[Henri Gervais|Gervais]], no que se poden ver algunhas das súas caracteristicas.]]
A '''sardiña''', ''Sardina pilchardus'' (Walbaum, 1792), é un [[osteíctios|peixe osteíctio]] mariño da [[familia (bioloxía)|familia]] dos [[clupeidos]], dentro da orde dos [[clupeiformes]], sendo o único representante do [[xénero (bioloxía)|xénero]] '''''Sardina'''''.
 
Cando as sardiñas son pequenas denomínanse '''xoubas''' nas [[rías Baixas]] (máis ou menos, de [[Fisterra]] para abaixo),<ref>Ríos Panisse recolle de Cornide, Cuveiro, Valladares ou Crespo Pozo o nome de ''xouba'' para o [[bocarte]] (''Engraulis encrasicolus''), probablemente a causa dun erro de identificación polas semellanzas entre as dúas especies.</ref> e '''parrochas''' nas [[rías Altas]] (máis ou menos, de Fisterra para arriba).
 
A sardiña captúrase con [[arte (pesca)|artes de cerco]] e de enmalle ou deriva (como o [[xeito]]), durante a noite, e destínase a consumo en fresco, [[afumado|afumada]], [[salgadura|salgada]] ou en [[conserva]]. Abunda en todas as costas españolas e foi precisamente a riqueza en sardiña das augas galegas no que se baseou a industria conserveira galega, iniciada na segunda metade do [[século XVIII]] polos chamados ''fomentadores da pesca'' cataláns,<ref>Vilar Rodríguez, Margarita (2006): "Éxito y ocaso de una saga de negociantes catalanes en Galicia: la Casa de Comercio Francisco Ferrer y Albà (1750-1860)", ''Cuadernos de Estudios Gallegos'', Vol.53, nº'''119'': 5-335. [http://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/11/8 Ver texto completo en PDF]</ref> <ref>"La guerra por la sardina. Pleito gallego-catalán sobre artes de pesca en las costas de Galicia desde 1.750 a 1.890", en Vila Sánchez, Jesús: [http://jesusvilasanchez.webcindario.com/salazon.htmlhttp://jesusvilasanchez.webcindario.com/salazon.html Ares. La pesca de la sardina]</ref> e hoxe diversificada noutras especies de [[peixe]]s e [[moluscos]].
 
==Características==
As principais características definitorias da sardiña son as segunitesseguintes:<ref name=BP>Bauchot, M. K. e Pras, A. (1982), p. 100.</ref> <ref name=RS>Rodríguez Solórzano ''et al.'' (1983), pp. 61-62.</ref> <ref name=RV>Rodriguez Villanueva ''et al.'' (1995), pp. 28-29.</ref> <ref name=M>Muus, Bent J. ''et al.'' (1998), pp. 94-95.</ref>
 
* [[Corpo]] alongado e de sección ovalada, algo comprimido lateralmente. Xeralmente de pequenas dimensións, de 10 a 25 cm de lonxitude, aínda que poden chegar ata os 25 cm.
 
==Hábitat e bioloxía==
[[Ficheiro:Sardina pilchardus.jpg|miniatura|250px|Xoubas ou parrochas.|250px]]
A sardiña distribúese polo Atlántico leste, desde [[Islandia]] e o sur de [[Noruega]] e [[Suecia]], polo norte, até as costas do noreste [[África|africano]], ata [[Senegal]], polo sur, pasando polas [[illas Azores]] e as de [[Cabo Verde]], e internándose polo [[Mediterráneo]] ata o [[mar Negro]].<ref>[http://www.aquamaps.org/receive.php Ver mapa de distribución]</ref> Son menos abundantes nas costas máis setentrionais.<ref name=BP/> <ref name=M/>
Son peixes [[peláxico]]s que forman frecuentemente grandes [[cardume]]s ou mansíos e alimentan importantes [[pescaría]]s. A época da desova é a primavera e verán.
 
É un peixe peláxico, gregario, que forma grandes [[cardume]]s ou mansíos en aguas costeiras, por riba dos 50 m de profundidade, buscando sempre as augas máis cálidas e salgadas,<ref name=BP/> migrando cara ao norte en verán e cara ao sur en inverno,<ref name=RS/> <ref name=M/> alimentando importantes [[pesca|pescarías]]. Aliméntase principalmente de [[zooplancton]] (como pequenos [[crustáceos]] e [[ovo (bioloxía)|ovos]] e [[larva]]s de [[peixe]]s).<ref name=RS/> <ref name=RV/> <ref name=M/>
Viven en aguas costeiras, por riba dos 50 m de profundidade, desde os 12 aos 24 graos; en inverno busca augas máis profundas, ata 150 m. É un peixe típico do verán, pois aliméntase de [[plancto]] e larvas doutros peixes, e é nesta estación cando dispoñen de máis alimento. Por esta razón, as sardiñas do [[verán]] son máis gordas e graxas.
 
A época da reprodución é durante a primavera e o verán, dependendo da temperatura da auga,<ref name=RS/> <ref name=RV/> en alta mar ou prerto da costa. Na parte meridional do [[mar do Norte]] a desova ten lugar desde xuño ata agosto, no [[canal da Mancha]] en abril, en [[Galicia]] e [[Portugal]] de febreiro a abril, e no [[Mediterráneo]] desde setembro ata maio.<ref name=M/>
En Galicia, as capturas de sardiña concéntranse nos meses do [[verán]], con cifras comprendidas entre 1,7 e case 2 millóns de quilogramos (datos de xuño a outubro de 2009) para descender bruscamente a cifras de 200.000 a 400.000 kg entre decembro e febreiro. A cifra total anual foi de 13.828.968 kg no ano 2009 [http://www.pescadegalicia.com].
 
As femias producen de 50 000 a 60 000 ovos, e de 1,5 mm de diámetro, que eclosionan ao cabo de 2 a 4 días, e as larvas miden, cando nacen, uns 4 mm.<ref name=M/>
 
==O nome científico==
Pero en [[1904]] o [[ictioloxía|ictiólogo]] e [[ecoloxía|ecólogo]] [[Romanía|romanés]] [[Grigore Antipa]] describiu unha ''nova especie'' de peixe, para a que creou un novo xénero, ''Sardina'', denominándoa ''Sardina dobrogica'' (é dicir, a "sardiña da [[Dobruxa]]"). Máis tarde, os especialistas comprobaron que se trataba da mesma especie que a ''Clupea pilchardus'' descrita por Walbaum en [[1792]], así que o seu nome pasou a ser ''Sardina pilchardus'' (Walbaum, 1792), a nosa popular sardiña. Como vemos, o novo xénero, diferenciado de ''Clupea'', mantívose.
 
===Subespecies===
==Outras sardiñas==
Algúns autores recoñecen úas subespecies:<ref name=BP/>
* ''Sardina pilchardus pilchards'' <small>(Walbaum, 1792)</small>, no Atlántico, e
* ''Sardina pilchardus sardina'' <small>(Risso, 1826)</small>, no Mediterráneo.
 
==Outras ''sardiñas''==
Na bibliografía internacional, sobre todo na [[lingua castelá|castelá]], co nome de ''sardina'', e na [[lingua inglesa|inglesa]] co de ''sardine'' ou o de ''pilchard'', poden designar a diferentes especies de peixes da familia dos clupeidos, estreitamente emparentados coas verdadeiras sardiñas, o que pode ocasionar non poucas confusións.<ref>Ver máis abaixo en ''Uso culinario"" o que se di sobre a normativa da [[UE]].</ref>
 
En inglés, ''sardine'' ou ''pilchard'' son os nomes comúns usados para referirse a varios peixes pequenos, graxos, semellantes ao [[arenque]]. Porén, os termos ''sardine'' e ''pilchard'' non son precisos, e o que significan depende da rexión. A ''Sea Fish Industry Authority'' do [[Reino Unido]], por exemplo, cualifica como ''sardines'' ás ''pichards'' xuvenís (é dicir, ás xoubas). Un criterio suxire que os peixes de tamaño menor a 6 polgadas (15 cm) son ''sardines'' e os máis grandes, ''pilchards''.<ref>Robin Stummer: "Who are you calling pilchard? It's 'Cornish sardine' to you...". ''The Independent'', 17de agosto de 2003. [http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/who-are-you-calling-pilchard-its-cornish-sardine-to-you-536136.html ''The Independent'']</ref> O [[FAO]]/ WHO, Código normalizado para as sardiñas enlatadas, cita 21 especies que poden ser clasificadas como sardiñas;<ref>"Codex standard for canned sardines and sardine-type products". Codex Alimentarius. FAO/WHO Codex Alimentarius Commission. pp. 1–7.</ref> FishBase, unha completa base de datos sobre peixes, chama "pilchards" a seis especies, e a máis de unha ducia "sardines".
 
A continuación relaciónanse as principais especies que adoitan coiñecerse comop ''sardiñas''.
 
* Xénero ''[[Dussumieria]]''
 
==Pesca e usos==
 
===Pesca===
[[Ficheiro:Cuba de sardinas.jpg|miniatura|Tabal de sardiñas.]]
En Galicia o tamaño mínimo legal para a súa captura é de 11 cm.<ref>Xunta de Galicia. Consellería do Medio Rural e do Mar. [http://www.pescadegalicia.com/ Pescadegalicia.com. Plataforma tecnolóxica da pesca]</ref>
A sardiña péscase desde moi antigo, pero ao ser a súa carne delicada e soportar mal o transporte, a súa pesca non adquiriu verdadeira importancia comercial ata despois de comercializarse conservada en latas.<ref name=BP/>
 
Mesmo en moitos lugares, como en Galicia, considerábase antigamente como ''comida de pobres'', a pesar de que para algúns consumidores da burguesía as chamadas ''sardiñas do tabal'' (salgadas, afumadas e prensadas en barrís de madeira —tabais—, como os [[arenque]]s nos países nórdicos) eran un bocado exquisito, comparable ao mellor [[xamón]].
 
Hoxe en día, coa modernización dos sistemas de transporte, as sardiñas consúmense (especialmemnte no verán) en fresco, e todo o ano [[afumado|afumadas]], [[salgadura|salgadas]] ou en [[conserva]].
===Uso culinario===
[[Ficheiro:Sardinas a la plancha- Cádiz - 2009.jpg|Sardiñas asadas|miniatura]]
[[Ficheiro:Sardinas en Aceite-Madrid.jpg|Sardiñas en conserva|miniatura]]
Consómese tanto en fresco como en conserva, con numerosas formas de preparación na cociña. É un [[peixe azul]] por excelencia, con niveis de [[lípido|graxa]] en torno ó 6,3 % ou máis no seu mellor momento, proporcionando unhas 134 [[caloría]]s por 100 g. Pola súa riqueza en ácidoácidos [[omega-3]], considérase un "protector" do [[corazón]], en contra da crenza hoxe superada de que, por ser peixe graxo, incrementaba o [[colesterol]]. Tamén resulta especialmente rico en [[vitamina B12|vitamina B<sub>12</sub>]].
[[Ficheiro:Festa da Sardiña, Portonovo, Sanxenxo, Galiza.jpg|Pratos conmemorativos da Festa da Sardiña de [[Portonovo, Sanxenxo]]|miniatura]]
Consómese tanto en fresco como en conserva, con numerosas formas de preparación na cociña. É un [[peixe azul]] por excelencia, con niveis de [[lípido|graxa]] en torno ó 6,3% ou máis no seu mellor momento, proporcionando unhas 134 [[caloría]]s por 100 g. Pola súa riqueza en ácido [[omega-3]], considérase un "protector" do [[corazón]], en contra da crenza hoxe superada de que, por ser peixe graxo, incrementaba o [[colesterol]]. Tamén resulta especialmente rico en [[vitamina B12|vitamina B<sub>12</sub>]].
 
As xoubas fritas ou as sardiñas e as xoubas en conserva (demominadas nas latas ''sardinillas''), polo feito de comersecomérense enteiras, coa espiña, constitúen unha interesante fonte de [[calcio]] e [[Fósforo (elemento)|fósforo]] <ref>La sardina, fuente de fósforo, mineral fundamental para huesos y
músculos [http://from.mapa.es/docs/articulos/67_67_text_78_sardinafosforo.pdf Ver en PDF].</ref>.
 
No caso das conservas, baixo a denominación ''sardina'' podían enlatarse diversas especies próximas. DesdePero desde o ano [[2003]], un Regulamento europeo <ref>Regulamento (CE) nº 1181/2003, de 2 de xullo de 2003, que modifica o Regulamento (CEE) nº 2136/89, polo que se establecen normas comúns de comercialización para as conservas de sardiñas (DO nº L 165, de 3.07.2003).</ref> obriga a etiquetar como "conservas de sardiñas" só as elaboradas a partir da especie ''Sardina pilchardus'', e como "conservas de produtos tipo sardiña" as elaboradas a partir doutras especies como:
* ''Sardinops melanosticus'', ''S. neopilchardus'', ''S. ocellatus'', ''S. sagax'', ''S. caeryleus'';
obriga a etiquetar como "conservas de sardiñas" só as elaboradas a partir da especie ''Sardina pilchardus'', e como "conservas de produtos tipo sardiña" as elaboradas a partir doutras especies <ref>''Sardinops melanosticus'', ''S. neopilchardus'', ''S. ocellatus'', ''S. sagax'', ''S. caeryleus''; ''Sardinella aurita'', ''S. brasiliensis'', ''S. maderensis'', ''S. longiceps'', ''S. gibbosa''; ''Clupea harengus'', ''Sprattus sprattus'', ''Hyperlophus vittatus'', ''Nematalosa vlaminghi'', ''Etrumeus teres'', ''Ethmidium maculatum'', ''Engraulis anchoita'', ''E. mordax'', ''E. ringens'' ou ''Opisthonema oglinum''.</ref>.
* ''[[Sardinella aurita]]'', ''S. brasiliensis'', ''S. maderensis'', ''S. longiceps'', ''S. gibbosa'';
* ''[[Clupea harengus]]'';
* ''[[Sprattus sprattus]]'';
* ''Hyperlophus vittatus'';
* ''Nematalosa vlaminghi'';
* ''Etrumeus teres'';
* ''Ethmidium maculatum'';
* ''Engraulis anchoita'', ''E. mordax'', ''E. ringens'' ou
* ''Opisthonema oglinum''.
 
==En Galicia==
 
===Referencias da súa presenza===
O primerior rexistro da presenza da sardiña nas nosas augas foi, como quedou dito, a de Cornide en 1788, como ''Arengus minor''. No primeiro terzo do [[século XX]] citárona [[de Buen]] (1919, 1925) e Ducloux en de Buen (1919), como ''Clupea pilchardus'', e de Buen (1929, 1935) como ''Arengus pilchardus''. Nos dous últimos terzos do século pasado, e xa como ''Sardina pilchardus'', foi rexistrada por numerosos autores.<ref>Solórzano, ''et al.'' (1988), p. 18.</ref>
 
===Pesca===
En Galicia, as capturas de sardiña concéntranse nos meses do [[verán]] (cando están máis gordas e teñen máis graxa, cone alcanzan cifras comprendidas, segundo os anos, entre 1,7 e case 2 millóns de quilogramos (datos de xuño a outubro de 2009) para descender bruscamente a cifras de 200. 000 a 400. 000 kg entre decembro e febreiro. A cifra total anual foi de 13. 828. 968 kg no ano 2009. O tamaño mínimo legal para a súa captura é de 11 cm.<ref name=X>Xunta de Galicia. Consellería do Medio Rural e do Mar. [http://www.pescadegalicia.com]/ Pescadegalicia.com. Plataforma tecnolóxica da pesca]</ref>
 
===Festas gastronómicas===
[[Ficheiro:Festa da Sardiña, Portonovo, Sanxenxo, Galiza.jpg|Pratos conmemorativos da Festa da Sardiña de [[Portonovo, Sanxenxo]]|miniatura]]
O verán é o tempo das sardiñadas e, probablemente, en tódolos pobos costeiros pódense degustar sardiñas á brasa. Numerosos concellos introduciron este peixe nas súas [[festa gastronómica|festas gastronómicas]], das que as seguintes son só unha mostra:
 
O verán é o tempo das sardiñadas e, probablemente, en todos os pobos costeiros pódense degustar sardiñas asadas (á grella ou á plancha).
 
Incluso hai portos pesqueiros nos que case toda a súa actividade céntrase na pesaca desta especie.<ref name=RS/>
 
OE verán é o tempo das sardiñadas e, probablemente, en tódolos pobos costeiros pódense degustar sardiñas á brasa. Numerososnumerosos concellos introduciron este peixe nas súas [[festa gastronómica|festas gastronómicas]], das que as seguintes son só unha mostra:
* Festa da xouba: o 25 de xullo en [[Rianxo]].
* Festa da sardiña:
** O 16 de xullo en [[Cee]].
** O 7 de agosto no Monte da Guía, [[Teis, Vigo|Teis]] ([[Vigo]]).
** O 14 de agosto en [[Portonovo, Sanxenxo|Portonovo]] ([[Sanxenxo]]).
** O 18 de agosto en [[Sada]].
** en [[Cortegada, Silleda|Cortegada]] ([[Silleda]]) <ref>[http://www.turgalicia.es/sit/ficha_datos.asp?ctre=212&crec=25125&cidi=E&menu=7&subMenu_1=2] TurGalicia.es]</ref>.
** En [[Caión, A Laracha|Caión]] ([[A Laracha]]).
* Festa da sardiña lañada: o 8 de agosto en [[Cariño]].
 
 
===Ligazóns externas===
* [http://www.fishbase.org/summary/1350 ''Sardina pilchardus'' (Walbaum, 1792)] en FishBase {{en}}. Contén informacións sobre a especie, numerosas imaxes, dous vídeos en mapa de distribución.
 
* [http://pescadosymariscos.consumer.es/sardina Consumer.es]
 
25.610

edicións