Diferenzas entre revisións de «Historia do Reino Unido»

Revisión da tradución | A edición deste artigo provén na súa totalidade ou en parte dunha tradución de fr.wiki e en.wiki
(Revisión da tradución | A edición deste artigo provén na súa totalidade ou en parte dunha tradución de fr.wiki e en.wiki)
O [[Reino Unido]] é o [[estado]] soberano constituído polos territorios históricos de [[Gran Bretaña]]: [[Inglaterra]], [[Escocia]] e [[Gales]], así como [[Irlanda do Norte]], no nordeste da illa de [[Irlanda]]. O Reino Unido posúe ademais tres Dependencias da Coroa e catorce territorios de ultramar que non son constitucionalmente parte do estado. Estes territorios son vestixios do [[Imperio Británico]], que alcanzou a súa máxima extensión en [[1922]], cubrindo case un cuarto da superficie emerxida do mundo, que o convirte no imperio máis extenso da historia.
 
O estado realmente comezou a tomar a súa forma actual coa [[Lei de Unión (1707)|Lei de Unión]] en [[1707]], que uníu o Parlamento de Inglaterra co Parlamento de Escocia para crear o unificado "Reino de Gran Bretaña". Posteriormente, a [[Lei de Unión (1800)|Lei de Unión]] de [[1800]] xuntou o Reino de [[Gran Bretaña]] co Reino de [[Irlanda]] para crear o "Reino Unido de Gran Bretaña e Irlanda".
 
En [[1922]], o Estado Libre Irlandés conseguíuconseguiu a súa independencia, deixando Irlanda do Norte como parte integrante do Reino Unido. Como resultado, dende [[1927]] o título formal de Gran Bretaña é "O Reino Unido de Gran Bretaña e Irlanda do Norte" (''The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland'').
 
==Conquistas e unións antes de 1800==
O [[Gales]] medieval en poucas ocasións formou unha entidade política única, senón que estivo baixo o control de diversos principados locais. Cando os [[normandos]], cobizosos de terras, invadiron [[Inglaterra]], comezaron a facer incursións dentro das relativamente febles fronteiras galesas, establecendo un número de señoríos na parte máis oriental do [[país]] e nas zonas limítrofes. En resposta, os galeses, que aínda mantiñan o control do norte e oeste do país, comezaron a unirse baixo o mando de líderes como [[Llywelyn o Grande]], que se denominaba a si mesmo "Príncipe de todo Gales do Norte" en [[1199]].
 
En [[1282]], o rei [[Eduardo I de Inglaterra]] ([[1272]]–[[1307]]) conquistou finalmente os últimos principados galeses que resistían no norte e oeste do país (unha zona que se corresponde aproximadamente aoscos actuais condados de [[Anglesey]], [[Caernarfonshire]], [[Merionethshire]], [[Ceredigion]] e [[Carmarthenshire]]). O [[Estatuto de Rhuddlan]] estableceu formalmente a soberanía de Eduardo sobre Gales dous anos despois. Para apouvigar os galeses, o fillo de Eduardo (futuro [[Eduardo II]]), que nacera en Gales, converteuse no [[príncipe de Gales]] o 7 de [[febreiro]] de [[1301]]. Gales, entón, adquiríuadquiriu o status de [[principado]], que se mantivo oficialmente entre [[1284]] e [[1536]]. A tradición de outorgarlle o título de princesa ou príncipe de Gales ao herdeiro da monarquía británica continúa na actualidade.
 
Entre [[1284]] e [[1536]] a Coroa só tivo control indirecto sobre o principado, e os señores das [[Marcas de Gales|Marcas]], que goberaban señoríos independentes ao leste e sur de Gales, mantivéronse independentes do manexo directo da Coroa. O poder dos señores Marcher rematou en [[1535]], cando se completou a unión política e administrativa de Inglaterra e Gales. As leis coñecidas como [[Leis de Gales de 1535]] (''Laws in Wales Act'') anexionaron Gales ao sistema legal de Inglaterra, e dividiron as Marcas nos condados de [[Brecon]], [[Denbigh]], [[Monmouth]], [[Montgomery]] e [[Radnor]], aos que se lles engadiron partes de [[Gloucester]], [[Hereford]] e [[Salop]]. As [[Leis de Gales de 1542]] non mencionan o condado de [[Monmouth]] e non aclara se este pertence a Inglaterra ou a Gales. Este marco legal ampliouse coa [[Lei de Inglaterra para Inglaterra e Gales|Lei de Inglaterra tanto para Inglaterra coma para Gales]] (''Law of England to both England and Wales''), que fixo do [[Lingua inglesa|inglés]] a única lingua tolerada para propósitos oficiais. Isto excluíu o idioma [[Lingua galesa|galés]] da oficialidade e afastou a moitos galeses de cargos oficiais.
 
===A conquista inglesa de Irlanda por Inglaterra===
[[Ficheiro:Henry II of England - Illustration from Cassell's History of England - Century Edition - published circa 1902.jpg|140px|thumb|Henrique III|left]]
A conquista de [[Irlanda]] comezou en [[1169]] liderada por [[Henrique II de Inglaterra|Henrique II]] ([[1154]]–[[1189]]). Ao primeiro, non foi estritamente levada a cabo por un conquistador [[Inglaterra|inglés]], senón por un pequeno grupo de normandos que nin eran ingleses nin actuaron no nome da Coroa inglesa. Un barón [[normando]], a quen desposuíran das súas terras, natural de Gales, [[Richard de Clare]], "coñecido como ''Strongbow"'', asociouse co exiliado rei [[irlandés]], [[Diarmait Mac Murchada]], para axudalo a recuperar o seu reino de [[Leinster]]. Os normandos, en consecuencia, afianzaron a súa presenza territorial en Irlanda, conseguindo [[Dublín]] en [[1170]]. O éxito de Strongbow alarmou a Henrique II, que tiña medo de que se fixese poderoso de máis. Henrique invadiu Irlanda en [[1171]] e Dublín e mailamalia a súa periferia foron sometidas baixo o seu control.
 
En [[1541]], ordenóuselle ao [[Parlamento irlandés]] que mudase o estatusstatus de Irlanda a un [[reino]], co rei [[Henrique VII de Inglaterra|Henrique VII]] ([[1509]]-[[1547]]) como monarca; Henrique comezou a proclamarse Rei de Irlanda ao pouco tempo, o que deu lugar á unión das coroas. No [[século XVI]], a dinastía dos [[Casa de Tudor|Tudor]] expandiu o seu control sobre Irlanda dende a pequena localidade de [[Pale]], preto de Dublín, ata controlar a illa enteira por volta doen [[1603]]. A reconquista de Irlanda polos Tudor coñeceudesencadeou aepisodios de violencia a gran escala, culminando nas [[Rebelións Desmond]] e na [[Guerra dos Nove Anos]]. Outra característica do século dezaseisXVI foi ao creaciónestablecemento dosde asentamentos ingleses de Irlanda, cos que tentoutentaron extender a influenciasúa inglesainfluencia dentro do país, confiscándolleconfiscando as terras aosdos terratenentes irlandeses e asentando colonias inglesas no seu lugar.
 
===A unión das Coroas de Inglaterra e Escocia===
[[Ficheiro:JamesIEngland.jpg|thumb|200px|thumb|Xacobe I]]
[[Escocia]] foi, ata [[1707]], un [[reino]] independente, que procurou durante séculos procurara resistir as tentativas inglesas de interferir nos seus asuntos interiores e exteriores. Por mor do [[clima]], a [[orografía]] e a densidade poboacional, o [[Reino de Escocia]] era economicamente e militarmente inferior ao seu veciño meridional, o [[Reino de Inglaterra]]. A "[[Vella Alianza]]" ([[lingua escocesa|esc.]] ''Auld Alliance'') con [[Francia]] foi motivo de grave preocupación para os sucesivos gobernos e monarcas ingleses sucesivos e a necesidade de illar Escocia da Francia católica e romana foi un dos motivos impulsores da política exterior de Inglaterra contra Escocia, particularmente durante a [[Reforma escocesa]].
 
Nos tempos da Reforma escocesa estouraron diversos conflitos entre a antiga relixión, o ([[catolicismo]]), e a nova, o ([[calvinismo]]). A controvertida raíña católica de Escocia, [[María I de Escocia|María I]] (coñecida popularmente comacomo María, raíña dos escoceses), foi forzada a abdicar nun golpe de estado e a exiliarse en Inglaterra, deixando o seu fillo e herdeiro, Xacobe, ao coidado de gardiáns protestantes. ComaDado que os católicos ingleses tiñan dúbidas sobre a lexitimidade do casamento entre [[Henrique VIII de Inglaterra|Henrique VIII]] e [[Ana Bolena]], María I de Escocia foi vista por moitos comacomo unha herdeira máis lexítima ao trono inglés cá súa curmá protestante, [[Isabel I de Inglaterra]]. O bisavó de María era o avó de Isabel, [[Henrique VII de Inglaterra|Henrique VII]], grazas a unha alianza temperá entre Inglaterra e Escocia. A raíña Isabel I deixou a súa curmá María baixo arresto domiciliario e finalmente, entre rumores dunha conspiración católica para destronala, executouna alegando cargos de traizón. A raíña Isabel I morreu en [[1603]], sen [[herdeiro]] directo ao [[trono]]. [[Xacobe VI de Escocia|Xacobe]], nesa altura rei lexítimo de Escocia, sucedeu a súa curmá Isabel no trono inglés en [[1603]] e asumiu o título de rei [[Xacobe I de Inglaterra]] a carón do anterior de Xacobe VI. O rei Xacobe, a miúdo coñecido como Xacobe I e VI, recoñeceu a [[Casa de Estuardo]] como a familia real de Gran Bretaña, maliaaínda osque dousambos reinos continuarencontinuaron a manter parlamentos separadosindependentes. Nos 100 anos seguintes, e malia unión das coroas, fortes diferenzas relixiosas e políticas seguiron a dividir os reinos, e producíronse diversos enfrontamentos militares entre uns e outros.
 
===O goberno republicano (1649)===
A maioría de idade do fillo de [[Xacobe VI de Escocia|Xacobe VI]], [[Carlos I de Inglaterra|Carlos I]], en [[1625]], marcou o comezo dun cisma profundo cisma entre o rei e o [[Parlamento]]. A adhesión de Carlos á doutrina do divino dereito dos reis alimentou o enfrontamento entre o monarca e a cámara, e culminou na [[Guerra Civil Inglesa]] ([[1642]]–[[1649]]). O rei foi executado e abriuse un período de goberno coñecido comacomo a [[Comunidade do Parlamento]] ([[1649]]–[[1653]]), á que seguiu un período de goberno persoal do veterano parlamentario [[Oliver Cromwell]] comacomo ''lord protector''. O novo réxime non foi ben acollido pola poboación, e a morte de Cromwell deixou paso, logo do breve goberno do seu fillo [[Richard Cromwell]] ([[1658]]-[[1659]]), á volta ao sistema anterior ao protectorado de Cromwell. En última instancia, a vontade de estabilidade política impulsou oao Parlamento a negociar a restauración da [[monarquía]] na persoa do fillo de Carlos, [[Carlos II de Inglaterra|Carlos II]]. Este período, que comprende dende as primeiras crises entre Carlos I e o Parlamento en [[1620]] ata a [[Restauración]] en [[1660]], coñécese como a [[Revolución Inglesa]].
 
No período da Comunidade do Parlamento produciuse a anexión de Irlanda e Escocia por Inglaterra e a súa autonomía lexislativa foi abolida. A autonomía de Irlanda, en particular, viuse alterada constantemente a causa do período da guerra civil, cando a súa clase [[terratenente]] de irlandeses católicos nativoslocais foi desposuída das súas terras pola conquista por Cromwell e substituída por unha clase gobernante de británicos protestantes. Tanto Irlanda coma Escocia recuperaron a súa simbólica autonomía de [[Londres]] coa [[Restauración]]. Porén, a era das guerras dos tres reinos percorreu un longo camiño ata establecer a hexemonía inglesa sobre os outros dous baixo a monarquía dos Estuardo.
 
=== A Lei de Unión (1707) ===
As circunstancias en que Escocia aprobou o contrato foron polémicas. Os defensores escoceses crían que o Contrato remataría na imposición dunha Unión baixo termos menos favorables para eles. Houbo un fero debate a ambas beiras da fronteira durante meses onde, particularmente en Escocia e en concreto en [[Edimburgo]], estivo a piques de desembocar nun conflito civil. A posibilidade da unión dos reinos era amplamente rexeitada pola poboación escocesa, pero o desastre financeiro [[Darien Scheme]] fixo que o [[Parlamento de Escocia]] a piques de ir á bancarrota aceptase, ao seu pesar, as proposicións.
 
En [[1707]], a [[Lei de Unión (1707)|Lei de Unión]] (''Acts of Union'') recibiron unha [[sanción real]], e abolíanse tanto o [[Parlamento de Inglaterra]] coma o Parlamento de Escocia para crear un único [[Reino de Gran Bretaña]] cun único [[Parlamento de Gran Bretaña]]. Ana converteuse formalmente na primeira ocupante do unificado trono británico e Escocia enviou 45 parlamentarios á nova cámara de [[Westminster]]. Quizais, o maior beneficio de Unión para Escocia foi que comezou a aproveitar o [[libre comercio]] coas colonias inglesas de alenmarultramar. Pola outra parte, Inglaterra gañou un posible aliado en contra de estados europeos hostís.
 
Pola contra, certos aspectos dos antigos reinos independentes permaneceron separados. Hai institucións escocesas e inglesas que non foron fusionadas dentro do sistema británico. Os territorios conservaron cadanseu sistema xudicial e bancario. A [[Igrexa de Escocia]] presbiteriana e [[Igrexa de Inglaterra]] anglicana tamén permaneceron separadas da mesma maneira que os sistemas de educación. Un aspecto particular das Leis de Unión, foi o renomeamento de Escocia e Inglaterra comacomo "Bretaña do Norte" (''North Britain'') e "Bretaña do Sur" (''South Britain'') respectivamente. Estes novos nomes non callaron entre a poboación e caeron en desuso rapidamente. En Inglaterra sen embargo, os termos "Inglaterra" e "Bretaña" a miúdo continúan a ser intercambiables. A situación non se repite en Escocia pola contra.
 
==Reino Unido==
 
===Irlanda===
Parte do acordo que levou á Lei de Unión 1800 estipulaba que as leis oenaispenais en Irlanda fosen revogadas e que se outorgase a emancipación aos católicos. Porén, o rei [[Xurxo III de Inglaterra|Xurxo III]] bloqueou a emancipación, argumentando que de garantila rompería o seu xuramento de coroación conforme debía defender a Igrexa anglicana. A campaña do avogado [[Daniel O'Connell]] e a morte de Xurxo III, desembocou na concesión da [[Emancipación católica]] en 1829, e permitiulles aos católicos sentaren no Parlamento. O'Connell preparou unha campaña sen éxito para revogar a Lei de Unión.
 
Cando a crise da pataca golpeou a illa en [[1846]], moita da poboación rural quedou sen o seu alimento básico. Desafortunadamente, os políticos británicos coma o primeiro ministro [[Robert Peel]] defendía unha política económica [liberalismo|liberal]] de [[laissez-faire]] e decidiu que o estado non interviñese de ningún xeito. Mentres entidades privadas e organizacións benéfica conseguían enormes cantidades de diñeiro e provisións (os indios americanos enviaron provisións e a [[Vitoria I do Reino Unido|Raíña Vitoria]] persoalmente doou o equivalente actual a 70,000 euros) a inacción do goberno británico (ou polo menos a acción inadecuada) fixo que o problema se convertese nunha catástrofe. O campesiñado foi virtualmente exterminado no que se coñece como a [[Gran Fame Irlandesa]].
==As dúas revolucións do século XVII==
[[Ficheiro:Oliver CromwellUT.jpg|thumb|left|Oliver Cromwell]]
Durante a primeira metade do [[século XVII]], formouse a '''unión dinástica''' entre [[Inglaterra]] e [[Escocia]] óao outorgar o trono inglés a [[Xacobe I de Inglaterra|Xacobe I]] en [[1603]], quen pertenecía á casa escocesa dos [[Estuardo]]. (nonNon obstante, a unión política non se produciráproduciu ata [[1707]], coa [[Lei de Unión (1707)|Acta de Unión]]). Mentres, continúacontinuou o proceso de colonización inglesa de Irlanda mediante a confiscación de terras.
 
Durante o [[século XVII]] producíronse dous procesos revolucionarios en [[Inglaterra]]. O primeiro deles, coñecido co nome de [[Revolución Inglesa]], liderado polo [[puritanismo|puritano]] [[Oliver Cromwell]], ocurriu entre [[1640]] e [[1660]], e tivo como consecuencia a proclamación da única república na historia inglesa.
 
O segundo proceso revolucionario foi a finais do século XVII e se lle coñeceu co nome de [[Revolución Incruenta]] ou «A Gloriosa». Esta ocurriu trala restauración da monarquía dos Estuardo e como resposta do parlamento contra o absolutismo do rei [[Xacobe II de Inglaterra|Xacobe II]]. Na Revolución Incruenta, os ''[[tories]]'' e os ''[[whigs]]'' aliáronse para destituir a Xacobe II, o que conseguiron en [[1688]], propondo óao seu xenro, o príncipe [[Guillerme de Orange]], para sustituirlle no trono, a quen impusiron a [[Declaración de Dereitos]] ''(Bill of Rights)'' (1689) e o [[Acta de Tolerancia]].
 
==Fundación do Reino Unido de Gran Bretaña e Irlanda ([[1801]]-[[1922]])==
 
==Revolución Industrial==
Por outro lado, aproximadamente dende [[1780]] ata [[1850]], desenvolveuse a [[Revolución Industrial]] en [[Inglaterra]]. A expansión colonial levou aparellada un aumento na demanda de produtos que non podía cubrirse coa [[protoindustria]] tradicional. A creación de [[fábrica]]s, o aumento significativo da produción, a substitución da [[lá]] polo [[algodón]], o desenvolvemento de novas tecnoloxías aplicadas a todo o proceso de produción textil e a invención da [[máquina de vapor]], e a súa aplicación práctica no [[camiño de ferro]], supuxeron unha revolución económica que acarrexou unha auténtica ruptura co modelo económico medieval.
 
==Grupos sociais na primeira metade do [[século XIX]]==