Diferenzas entre revisións de «Omar Khayyam»

lig int
(lig int)
[[Ficheiro:Omar Khayyam.JPG|200px|thumb|Jayyam.]] '''Ghiyath al-Din Abu l-Fath Omar ibn Ibrahim Al-Nishaburi al-Jayyam''' (عمر بن إبرهيم خيام بيشابوري en [[idioma persa|persa]] e [[idioma árabe|árabe]]) ou '''Omar Jayyam''' noutras transcricións ([[18 de maio]] de [[1048]] - [[4 de decembro]] de [[1131]], presuntas datas) foi un [[Matemáticas|matemático]], [[Astronomía|astrónomo]], [[Filosofía|filósofo]] e [[Poesía|poeta]] [[Persia|persa]], nado en [[Nishapur]], a entón capital [[selyúcidas|selyúcida]] de [[Jorasán]] (actual [[Irán]]). O seu nome adoita atoparse tamén escrito consonte á transcrición [[lingua inglesa|inglesa]], '''Khayyam'''. Igualmente, pode aparecer a versión [[Lingua árabe|árabe]] do nome, '''Omar al-Jayyam''' ou '''Omar ibn al-Jayyam'''. A tradución literal do seu apelido é ''fabricante de tendas'', profesión que exerceu o seu pai, Ibrahim.
 
== Primeiros anos ==
Omar naceu en Nishapur, ao redor do ano 1040 DC, onde tamén morreu, probabelmente no 1124 DC. Alí e na cidade de Balj, recibiu unha sólida educación nos temas das ciencias e filosofía. No [[1070]], trasladouse a [[Samarcanda]], onde o patrocinio do xurista Abú Taher permitiulle completar a súa ''Tese sobre Demostracións de Álxebra e Comparación''. Con ela atinxiu gran recoñecemento e prestixio, até o punto de ser chamado polo sultán Malek Shah, que lle encargou a construción dun observatorio astronómico sito en Marv, (actualmente Mary, en [[Turcomenistán]]) segundo consigna Nezam-o-Molk, no seu libro ''Siasat Namé'', en colaboración con outros sete astrónomos e matemáticos, entre eles: Abdolrahman Jazení e Meimún-ebne Nayib Vasetí.
 
== Achegas ás Matemáticas e á Ciencia ==
[[Ficheiro:Khayam_2.jpg|thumb|200px|Tomba de Omar Jayyam en Nishapur.]]Durante 18 anos, realizou relevantes investigacións en astronomía, que abrangueron a compilación de táboas astronómicas e particularmente, a corrección do antigo calendario Zaratustrano, que os persas conservaran debido á súa exactitude, a pesar de que a cultura islámica impuña a todas as nacións conquistadas o seu calendario lunar. As investigacións realizadas, permitíronlle calcular o erro do calendario persa que tiña un ano de 365 días exactos. Para o novo calendario, que se chamou Yalalí, (por orde de Malek Shah, que tamén se chamaba Yalaledín) Khayyam calculou a duración do ano cunha exactitude abraiante. O seu erro é dun día en 3770 anos, menor aínda que o do calendario gregoriano (dun día en 3330 anos), que recentemente se comezaría a empregar en Europa a partir do [[15 de outubro]] de [[1582]]. Foi formalmente inaugurado o [[15 de marzo]] de [[1079]], e é o calendario empregado aínda hoxe polos Persas. Khayyam non puido terminar as táboas astronómicas por mor das mortes de Nezam-o-Molk, e no mesmo ano, 1092 DC, a do sultán Malek Shah.
 
Fixo a súa peregrinación á Meca, segundo o costume musulmán no 1092 DC. Ao seu regreso a Neishabur, permaneceu vinculado á corte onde se desempeñou como historiador e xuíz, e deu clases de disciplinas como matemáticas, astronomía, historia, medicamento e filosofía. Lamentablemente, a súa obra científica só nos chegou en parte. Son extraordinarias: a ''Disertación sobre unha posible demostración do postulado paralelo, da xeometría de Euclides'', a ''Tese sobre Demostracións de ÁlgebraÁlxebra e Comparación'' escrita en árabe (traducida por Woepecke en [[1851]]), e o ''Tratado sobre a exactitude do sistema Indio para calcular raíces de ecuacións'' referido a ecuacións de segundo e terceiro grao, ''Os Problemas en Aritmética e Cálculo'', a ''Descrición das Táboas Astronómicas de Malek Shah'', o ensaio ''Luz da Razón'' sobre a ciencia en xeral, e a ''Disertación sobre Ciencias Naturais''. Existen uns oito traballos máis, sobre física, economía, historia, filosofía, metafísica e tradicións.
 
Na súa ''Tese sobre Demostracións de ÁlgebraÁlxebra e Comparación'', desenvolve o primeiro procedemento de solución das ecuacións cuadráticas e cúbicas a partir das seccións cónicas, que permite atoparlles unha raíz positiva, e así mesmo logra demostrar que teñen polo menos unha segunda raíz. A súa afirmación de que non se pode achar as raíces das ecuacións de terceiro grao mediante [[regra e compás]], non puido ser demostrada até 750 anos despois, e a teoría das ecuacións de terceiro grao, desenvolveuse recentemente no [[século XVII]], con [[Descartes]].
 
Foi o primeiro que describiu o desenvolvemento da potencia dun binomio con expoñente natural, e estableceu, por primeira vez na historia das matemáticas, a idea de que as fraccións poderían constituír un campo numérico con propiedades máis amplas que o campo dos números naturais, único coñecido entón, e que databa desde os gregos. Estes conceptos teóricos contáronse entre as matemáticas de punta durante todo o renacemento europeo. A crónica de Nezam-o-Molk, destaca a Jayyam como insuperable astrónomo. Mais as súas achegas ás matemáticas, que daquela non se comprenderon en toda a súa transcendencia, avantaxan notoriamente os seus importantes logros en astronomía.
 
Investigou as [[ecuación]]s e a el débese o que a incógnita das mesmas chámese ''x'': Khayyam chamábaa ''shay'' ("cousa" ou "algo", en árabe). O termo pasou a ''xay'' en [[idiomaLingua casteláncastelá|castelán]], e de aí quedou só a inicial ''x''. ([[Amin Maalouf]], Samarcanda,
Madrid: Alianza, 1989)
 
== Literatura ==
Requírese unha grande erudición, para cubrir un campo de coñecementos tan vasto e para lograr a calidade da sabedoría que nos transmite, tamén na súa poesía, que requiriu séculos para empezar a ser debidamente valorada, ao desenvolver a humanidade unha cultura máis axustada ao universo natural, e menos limitada polas crenzas en que se debeu apoiar no seu proceso de evolución. Os científicos e en particular os astrónomos, concretaron o recoñecemento ao seu enorme talento, designando co seu nome, un importante cráter da Lúa. (O cráter Omar Khayyam, atópase nas seguintes coordenadas lunares: latitude 58,0 N e lonxitude 102,1 oeste).
 
:''A luz da lúa racha o manto da noite...'' (111)
 
== Referencias Culturais ==
=== En Astronomía ===
* A un [[cráter lunar]] déuselle o seu nome en [[1970]].
* A un [[asteroide]] ou [[planeta menor]], descuberto pola astrónoma [[Unión Soviética|soviética]] [[Lyudmila Zhuravlyova]] en 1980, déuselle o nome de "[[(3095)Omarkhayyam]]".<ref>[http://books.google.com/books?hl=ru&q=3094+Chukokkala Dictionary of Minor Planet Names - p.255]</ref>
 
=== En Literatura ===
* Omar Khayyam é un dos personaxes principais da novela [[Samarcanda (novela)|''Samarcanda'']] do escritor francófono libanés [[Amin Maalouf]]
* Un personaxe da novela ''Vergüenza'' (''Shame'', [[1983]]) de [[Salman Rushdie]] chámase tamén Omar Khayyam.
* O escritor arxentino [[Jorge Luis Borges]] fai referencia a Omar Khayyam e á súa poesía en múltiples ocasiones ao longo da súa obra.
* Na novela [[O retrato de Dorian Gray (novela)|''O Retrato de Dorian Gray'']] de [[Oscar Wilde]], Lord Henry refírese a Omar Khayyam como o "rei do hedonismo"
 
== Referencias ==
<references />
 
== Véxase Taméntamén ==
===Ligazóns externas===
* [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Mathematicians/Khayyam.html O'Connor, JJ e Robertson, EF, ''MacTutor History of Mathematics'', xullo 1999.].
* [http://amediavoz.com/khayyam.htm Rubayat]
 
[[Categoría{{DEFAULTSORT:Escritores de Irán|Khayyam, Omar]]}}
[[Categoría:Escritores ende lingua persa|Khayyam, OmarIrán]]
[[Categoría:Poetas|Khayyam,Escritores Omaren lingua persa]]
[[Categoría:Personalidades das matemáticas|Khayyam, OmarPoetas]]
[[Categoría:Personalidades dadas astronomía|Khayyam, Omarmatemáticas]]
[[Categoría:Personalidades da filosofía|Khayyam, Omarastronomía]]
[[Categoría:Personalidades da filosofía]]
 
[[am:ኦመር ሃያም]]
95.779

edicións