Diferenzas entre revisións de «Imperio Cuxano»

sen resumo de edición
(corrixo marca de atención)
{{Atención|Numerosos erros e palabras e frases en castelán}}
O '''Imperio cuxano''' ou '''Cuxana''' (arredor dos séculos [[século I|I]] e [[século III|III]]) foi un estado que, no cumio do seu poder (entre [[105]] e [[250]]) extendeusese extendeu dende [[Taxiquistán]] ao [[Mar Caspio]] e polo [[Afganistán]] ata o val do [[Ganxes|río Ganxes]]. O imperio foi creado por unha tributribo dos [[Yuezhi]], a chamada ''cuxán'', pobo procedente da moderna [[Xinxiang]], [[China]] e posiblemente relacionado cos [[tocariotocarios]]s. Tiveron contactos diplomáticos con [[Roma]], a [[Imperio Sasánida|Persia sasánida]] e a China, e durante varios séculos estiveron no centro dos intercambios entre Oriente e Occidente.
 
== Oríxes ==
O nome ''Cuxano'' deriva do termo chinés ''Guixuang'' (貴霜) que describe unha das cinco tribus de ''Yuezhi'' (月氏), unha feble confederación de [[indoeuropeo]]s que falaban varias versións do [[Lingua tocaria|tocario]]. Foron os indoeuropeos máis orientais, que estaban vivindo nas [[estepa]]s e semidesertos da [[conca do Tarim]], no que é o actual Xinxiang, ata que se moviron ao oeste pola presión conxunta dos [[xiongnu]] e os [[wusun]] entre o [[176 a. C.] e o [[160 a. C.]] As cinco tribus ''yuezhi'' foron coñecidas na historia chinesa coma ''Xiūmì'' (休密), ''Guixuang'' (貴霜), ''Xuangmi'' (雙靡), ''Xidun'' (肸頓), e ''Dūmì'' (都密). Para máis información referida a este pobo antes da formación do Imperio Cuxano véxase o artigo [[tocarios]].
 
O nome ''Cuxano'' deriva do termo chinés ''Guixuang'' (貴霜) que describe unha das cinco tribustribos de ''Yuezhi'' (月氏), unha feble confederación de [[indoeuropeo]]s que falaban varias versións do [[Lingua tocaria|tocario]]. Foron os indoeuropeos máis orientais, que estaban vivindo nas [[estepa]]s e semidesertos da [[conca do Tarim]], no que é o actual XinxiangXinjiang, ata que se movironmoveron ao oeste pola presión conxunta dos [[xiongnu]] e os [[wusun]] entre o [[-176 a. C.]] e o [[-160 a. C.]]. As cinco tribustribos ''yuezhi'' foron coñecidas na historia chinesa coma ''Xiūmì'' (休密), ''Guixuang'' (貴霜), ''Xuangmi'' (雙靡), ''Xidun'' (肸頓), e ''Dūmì'' (都密). Para máis información referida a este pobo antes da formación do Imperio Cuxano véxase o artigo [[tocarios]].
Os Yuezhi chegaron ao [[Reino Grecobactriano|Reino Grego de Bactriana]], no territorio de [[Bactriana]] (norte de Afganistán e [[Uzbequistán]]) arrededor do [[135 a. C.]], e desplazaron de alí ás dinastías gregas, que tiveron que trasladarse á conca do [[Indo]] (actual [[Pakistán]]), na parte occidental do [[Reino Indogriego]].
 
Os Yuezhi chegaron ao [[Reino Grecobactriano|Reino Grego de Bactriana]], no territorio de [[Bactriana]] (norte de Afganistán e [[Uzbequistán]]) arrededor do [[-135 a. C.]], e desplazaron de alí ás dinastías gregas, que tiveron que trasladarse á conca do [[Indo]] (actual [[Pakistán]]), na parte occidental do [[Reino Indogriego]].
 
== Un imperio multicultural ==
[[Ficheiro:BegramGladiator.JPG|right|thumb|200px|Vaso do tesouro de Begram representando a un gladiador grecorromano (século II d.C)]]
Durante o [[século I a. C.]], a tribu Yuezhi dos ''Guixuang'' (貴霜) alcanzou o poder sobre as demáis, e reuníu a tódalas tribus nunha confederación. O nome ''Guixuang'' —transformouse despois en ''Cuxán''— foi adoptado para designar á confederación no seu conxunto, se ben os chineses continuaron denominándolles ''yuezhi''.
 
[[Ficheiro:BegramGladiator.JPG|right|thumb|200px|Vaso do tesouro de Begram representando a un gladiador grecorromano (século II d.C)]]
A causa da presión das tribus [[escita]]s, os ''Cuxanos'' expandíronse hacia o Sur, á rexión conocida como [[Gandhara]] (que inclúe parte dos actuais [[Pakistán]] (Pothowar e a Fronteira do Noroeste) e [[Afganistán]] (o val do río [[Cabul]] e parte de [[Candahar]]), onde fundaron tres capitais: '''Kapixi''' (actual [[Begram]], no Afganistán), '''Puxclavati''' (actual [[Pexauar]], en Pakistán) e [[Mathura]] A (India).
Durante o [[século -I a. C.]], a tributribo Yuezhi dos ''Guixuang'' (貴霜) alcanzou o poder sobre as demáis, e reuníu a tódalas tribus nunha confederación. O nome ''Guixuang'' —transformouse despois en ''Cuxán''— foi adoptado para designar á confederación no seu conxunto, se ben os chineses continuaron denominándollesdenominándoos ''yuezhi''.
 
A causa da presión das tribustribos [[escitaescitas]]s, os ''Cuxanos'' expandíronse haciacara o Sur, á rexión conocida como [[Gandhara]] (que inclúe parte dos actuais [[Pakistán]] (Pothowar e a Fronteira do Noroeste) e [[Afganistán]] (o val do río [[Cabul]] e parte de [[Candahar]]), onde fundaron tres capitais: '''Kapixi''' (actual [[Begram]], no Afganistán), '''Puxclavati''' (actual [[Pexauar]], en Pakistán) e [[Mathura]] A (India).
 
Os cuxanocuxanos adoptaron moitos elementos da cultura [[Período helenístico|helenística]] de [[Bactriana]]. Adaptaron a súa propia lingua ao [[alfabeto grego]], desenvolvendo unha letra adicional, Þ ("x", coma na palabra "Kushan") e pronto comezaron a acuñar moeda seguindo o modelo grego. Nas súas moedas empregaron inscripciónsinscricións en [[Lingua grega|grego]] e en [[Kharoxzi]] (antigo alfabeto da rexión de Gandhara) ata a época de [[Kanishka]], e despois deste monarca utilizaron indistintamente o grego e a lingua cuxana, transcrita sempre mediante o alfabeto grego.
 
Dende a época de '''Wima Takto''', os Cuxanoscuxanos comezaron a adoptar a cultura india, coma outros pobos nómadas que invadiron a [[India]]. O primeiro gran emperador cuxano, '''Wima Kadphises''', convertíuse segundo indican as moedas, ao [[saivismo]]. Os seguintes emperadores Cuxanos representaron unha ampla variedade de deidades da India e de [[Asia Central]], incluído o propio [[Buda]].
 
=== Hereo ===
Os primeiros reis tocarios importantes en [[Bactriana]] foron '''Sapadhizes''' (ca. [[-20 a.C]]) e '''Agesiles''' (ca. [[-35 a. C.]]) —ambos—ámbolos nomes son helenizados—.
 
Hereo foi probablemente o primeiro dos emperadores Cuxán. Pode ter sido aliado dos gregos, cos que compartíu o mesmo estilo de acuñación. Hereo foi probablemente o pai de Kujula Kadphises.
 
=== Kujula Kadphises ===
Kujula Kadphises emitíu as acuñacións do reino grego de Bactriana ,e nalgunhas moedas de cobre utiliza o retrato de [[Augusto]], tomado de moedas romanas, con inscripciónsinscricións que o identifican como el mesmo.
 
A principios do [[século I]], durante o reinado de [[Kujula Kadphises]], os cuxanos sufriron un fuerte revés cando unha grande parte do seu imperio foi invadida polos [[parto]]s. O líder parto [[Gondophares]] fundou un [[Reino Indo-Parto]] que durou ata finais de século. Arredor do ano [[75]], sen embargo, os cuxanos tíñan recuperado a maior parte do seu territorio.
=== Kanishka I ===
[[Ficheiro:KushanMan.JPG|thumb|200px|Home cuxano co vestido tradicional con túnica e botas, século II, [[Gandhara]] este fragmento de friso é un típico exemplo da [[arte grecobúdica]]]]
O reinado de [[Kanishka|Kanishka I]], o segundo grande emperador e quinto rei cuxano, que durou polo menos 28 anos dende [[127]], tivo dúas capitais: Puruxapura ([[Pexauar]], no norte de Pakistán) e [[Mathura]], no norte da India. Os cuxanos tíñan tamén unha capital de verán en '''Kapixí''' (actual [[Begram]]), onde se encontrou o [[Begram|Tesouro de Begram]], que comprende obras de arte de lugares tan alonxados entre si coma [[Grecia]] e a [[China]]. De acordo cunha inscripcióninscrición atopada en Rabatak (norte de Afganistán), Kanishka era fillo de Vima Kadphises, neto de Vima Taktu e bisneto de Kujula Kadphises.
 
Durante o reinado de Canixca (Kaniška), o Imperio Cuxano alcanzou a súa máxima expansión. No apoxeo da dinastía, os cuxanos tíñan control máis ou menos directo sobre un territorio que abranguía dende o [[Mar de Aral]] ata os actuais [[Uzbequistán]], [[Afganistán]], [[Pakistán]], e norte da [[India]].
Tamén foi unha época de intercambios culturais, que propiciaron o desenvolvemento do [[Grecobudismo]], unha fusión de elementos [[Período helenístico|helenísticos]] e [[Budismo|budistas]], que se extendería por Asia Central coma budismo [[Mahayana]]. A tradición budista recorda a Kanishka por convocar un gran concilio budista en [[Cachemira]], que é considerado o inicio oficial do budismo Mahaiana, de carácter [[panteísmo|panteísta]] e a súa escisión do [[budismo Nikaya]]. Kanishka tamén tivo o [[Gandhari]] orixinal vernacular, ou [[prácrito]], e os textos budistas mahanaya traducíronse ao [[Lingua sánscrita|sánscrito]]. Xunto co rei hindú [[Asoca]] (Asoka), o rei indogrego [[Menandro I]] (Milinda), e [[Harxa Vardhana]], Kanishka é considerado polo budismo coma un dos seus grandes benefactores.
 
A arte e a cultura de [[Gandhara]], nuhnanunha encrucillada da hexemonía cuxana, sendo a mellor expresión coñecida das influenzas cuxanas aos occidentais.
 
== Contactos con Roma ==
 
Algunhas fontes romanas describen as visitas de embaixadores dos reinos de Bactriana e a India durante o [[século II]], probablemente refiríndose aos cuxanos:
 
[[AelioElio Espartano]], falando do emperador [[Adriano]] ([[117]] - [[138]]) no seu ''[[Historia Augusta]]'' escrebeescribe:
 
''Reges Bactrianorum legatos ad eum, amicitiae petendae causa, supplices miserunt'' ("OOs reis dos bactrianos envían embaixadores suplicándolle, pedindo pola súa amistade").
 
Tamén en [[138]], segundo [[Aurelio Víctor]] (''ÉpitoméEpitomé'', XV, 4) e [[Apiano]] (''Praef.'', 7), [[Antonino Pío]], sucesor de Adriano, recibíu a algúns embaixadores indios, bactrianos (Kushan) e hir1canios[[hircanios]].
 
A ''Crónica Histórica China'', de [[Hou Hanshou]], tamén describe o intercambio de mercancías entre o noroeste da India e o [[Imperio Romano]] naquela época (véxase [[Comercio da Antiga Roma coa India]]): "Ao oeste (Tiazhu, noroeste da India) tíña contactos con [[Da Qin]] (o Imperio Romano). Cousas belas de Da Qin poden ser atopadas aí, coma roupas de algodón fino, excelentes tapices de lá, perfumes de toda clase, terronesterróns de azúcar, pimenta, xenxibre e o sal negro".
 
Na capital de verán dos cuxano, [[Begram]], atopáronse unha considerable cantidade de mercancías procedentes do Imperio Romano, en particular varios tipos de cristalería.
== Contactos coa China ==
[[Ficheiro:Lokaksema.jpg|thumb|170px|O monxe budista cuxano [[Lokaksema]], primeiro traductor de escrituras budistas ao [[Lingua china|chino]]]]
Durante os séculos I e II, o Imperio Cuxano expandíuse militarmente ata o norte e ocupou partes da conca do Tarim, as súas terras de orixe, poñéndoas no centro do productivoprodutivo comercio centroasiático co Imperio Romano. Nárrase que colaboraron militarmente cos chineses contra as incursións nómadasnómades, particularmente co xeneral chinés [[Ban Chao]] contra os sogdianos no [[84]], cando estes últimos intentaron apoiar a revolta do rei de [[Caxgar]] (Kašgar). Arredor do [[85]], os cuxanos axudaron ao xeneral chinés nun ataque en [[Turfán]], ao este da conca do Tarim.
 
O recoñecemento polo seu apoio aos chineses, os cuxanos solicitaron a unha princesa [[Han]], pero dita solicitude lles foi denegada, a pesar de que envieranenviaren regalos á corte chinesa. En venganzavinganza, eles marcharon contra Ban Chao en [[86]], cunha forza de 70.000 homes, pero, exhaustos pola expedición, foron finalmente derrotados polo ejércitoexército chinés, menor en número. Os Yuezhi retiráronse e pagaron tributo ao Imperio Chinés durante o reinado do emperador chinéchinés [[Han He]] ([[89]]-[[106]]).
 
Despois, arredor de [[116]], os cuxanos, baixo o goberno de [[Kanishka]], estableceron un reino centrado en [[Kashgar]], que controlaba tamén [[JotánKhotán]] e [[Yarkand]], antigas dependencias chinesas da conca de Tarim, no actual [[XinxiangXinjiang]]. IntrodujeronIntroduciron laa escritura [[brāhmī]], a lingua india chamada [[prácrito]] para a administración e expandieronexpandiron a influenza da [[arte grecobúdica]] que se evolucionou na [[arte serindia]].
 
Os cuxanos aparecen de novo nas crónicas chinesas cando enviaron presentes á corte en [[158]] e [[159]] durante o reinado do emperador chinés [[Han Huan]].
 
Siguiendo con estas interacciónesinteraccións, os intercambios culturais incrementáronse bastante, e misioneiros budistas cuxanos, coma [[Lokaksema]], desenvolveron a súa actividade nas máis importantes cidades de [[Loyang]] e ás veces tamén de [[Nanjing]], onde se distinguierondistinguiron como traductorestradutores. Foron os primeiros difusores coñecidos das escrituras sagradas do budismo [[Theravada]]([[Hinaiana]]) e [[Mahaiana]] na China, e contribuíron en grande medida á difusión do budismo a través da [[Ruta da Seda]].
 
== Decadencia ==
 
Dende o [[século III]], o Imperio Cuxano comezou a fragmentarse.
 
Polo ano [[225]] murreumorreu [[Vasudeva I]] e o Imperio Cuxano dividíuse en dúas metades, oriental e occidental. Entre [[224]] e [[240]] os [[Imperio Sasánida|sasánidas]] invadiron Bactriana ye o norte da India, onde son coñecidos como os [[Indo-Sasánidas]].
 
Polo [[270]], os cuxanos perderon os seus dominios na chaira do [[GangesGanxes]], onde o [[Imperio Gupta]] se estableceu arredor do [[320]].
 
A mediados do [[século IV]], un vasalo do Imperio Cuxano en Pakistán, chamado Kidara, alzouse co poder, destronando á antiga dinastía. Creou un reino coñecido coma [[Reino Kidarita]], aunqueaínda que élel se consideraba probablemente Kushan, según parece inferirse de lasdas moedas que acuñóacuñou. O reino Kidarita parece ter sido próspero, aínda que nuhnanunha escala menor que suo seu predecesor, o Imperio Cuxano.
 
Os restos do Imperio Cuxano terminaron sendo debastadosdevastados no [[século V]] polas invasións dos [[Heftalita|Hunos Brancos]] e, posteriormente, poapola expansión do [[Islam]].
 
==== Algunhas moedas deíticas de Cuxán ====
Image:KanihkaIOishoShiva.jpg|Oixho
Image:KanihkaIOishoShivaCoin2.jpg|Oixo con touro.
Image:SkandaAndVisakhaHuvishkaCoin.jpg|Skanda ande Visakha.
Image:KanishkaI.jpg|GoldMoeda coinde ofouro de Kanishka I, withcunha aimaxe depictionde of the BuddhaBuda, with thecoa legendlenda "Boddo" inen Greekalfabeto scriptgrego. [[Ahin Posh]].
Image:AdshoCarnelianSeal.jpg|Selo Kushan [[Carnelian]] sealrepresentando representing theo "ΑΔϷΟ" (''adsho'' [[Atar]]), withco símbolo [[triratana]] symbolá leftesquerda, ande Kanishka'sa dynasticmarca dinástica de Kanishka marká rightdereita.
</gallery>
 
 
''(Polo xeral o período de goberno dos cuxanos é disputado)''
* [[Hereo]] (c. [[1]] – [[30]]), primeiro gobernante cuxano.
* [[Kujula Kadphises]] (c. [[30]] – c. [[80]]).
* [[Vima Takto]] (c. [[80]] – c. [[105]]), alias "Soter Megas" ou "Gran Salvador".
* [[Vima Kadphises]] (c. [[105]] – c. [[127]]), o primeiro gran emperador cuxano.
* [[Kanishka|Kanishka I]] ([[127]] – c. [[147]]).
* [[Vāsishka]] (c. [[151]] – c. [[155]]).
* [[Huvishka]] (c. [[155]] – c. [[187]]).
* [[Vasudeva I]] (c. [[191]] – [[225]]), o derradeiro dos grandes emperadores cuxanos.
* [[Kanishka II]] (c. [[226]] – [[240]]).
* [[Vashishka]] (c. [[240]] – [[250]]).
* [[Kanishka III]] (c. [[255]] – [[275]]).
* [[Vasudeva II]] (c. [[290]] – [[310]]).
* [[Chhu]] (c. [[310]]? – [[325]]?).
* [[Shaka I]] (c. [[325]] – [[345]]).
* [[Kipunada]] (c. [[350]] – [[375]]).
 
== Véxase tamén ==
* [[Tocarios]].
* [[Bactriana]].
* [[Gandhara]].
* [[Reino Grecobactriano]].
* [[Reino Indogriego]].
* [[Grecobudismo]].
* [[Mahayana]].
== Ligazóns externsexternas ==
 
{{commons|Kushan Empire}}
Usuario anónimo