Aston Martin na Fórmula 1

Aston Martin Aramco-Mercedes
Nome completo Aston Martin Aramco Cognizant F1 Team[1][2]
Bandeira coa que compite Reino Unido Reino Unido
Base en Silverstone, Inglaterra, Reino Unido
(2021–)
Newport Pagnell, Inglaterra, RU
(1959–1960)
Xefe de Equipo Lawrence Stroll
(Presidente)
Mike Krack
(Director de equipo)[3][4]
Martin Whitmarsh
(director executivo)[5][6]
Andrew Alessi
(Xefe de Operacións Técnicas)[7][8]
Director Técnico Dan Fallows[9][10]
Pilotos 14. España Fernando Alonso[11]
18. Lance Stroll[11]
Pilotos de probas Felipe Drugovich[12]
Chasis AMR24[13]
Motor Mercedes
Pneumáticos {{{Pneumaticos}}}
Debut Gran Premio dos Países Baixos de 1959
Carreiras 72 (71 saídas)
Campionatos de Construtores 0
Campionatos de Pilotos 0
Vitorias 0
Pole positions 0
Voltas Rápidas 1
Puntos totais 0
Posición no campionato -º (0 ptos.)

Aston Martin é un fabricante de automóbiles británico que participou na Fórmula Un de varias formas e está preparado para competir como Aston Martin Aramco Formula One Team no Campionato do Mundo de Fórmula 1 de 2024. A compañía participou por primeira vez na Fórmula 1 durante a tempada de 1959 onde estreou o chasis DBR4 usando o seu propio motor pero non logrou ningún punto. Continuaron a ter un mal rendemento durante a tempada de 1960, unha vez máis sen conseguir ningún punto. Como resultado, Aston Martin decidiu abandonar a Fórmula Un despois de 1960.

Un cambio de marca comercial do Racing Point F1 Team provocou o regreso do equipo como Aston Martin en 2021, utilizando unidades de potencia Mercedes. En 2026, o equipo comezará a utilizar unidades de potencia Honda como parte dunha asociación de traballo co fabricante xaponés. O equipo, propiedade de Lawrence Stroll, ten a Fernando Alonso e Lance Stroll como pilotos desde a tempada 2023. O equipo ten a súa sede en Silverstone e anteriormente correu baixo varios nomes diferentes, comezando por Jordan Grand Prix en 1991.

Historia editar

David Brown Corporation (1959-1960) editar

Artigo principal: David Brown Ltd..
 
O Aston Martin DBR4 pilotado por Roy Salvadori e Carroll Shelby.

Aston Martin entrou por primeira vez na Fórmula Un co DBR4, o seu primeiro coche de carreiras de rodas abertas. O DBR4 construíuse e probouse por primeira vez en 1957, pero non debutou na Fórmula 1 ata 1959. Este atraso foi causado por que a compañía priorizou o desenvolvemento do coche deportivo DBR1, que gañou as 24 Horas de Le Mans de 1959. No debut no campionato mundial do DBR4 no Gran Premio de Holanda, quedara obsoleto e loitou por manter o ritmo dos seus competidores, con Carroll Shelby e Roy Salvadori clasificándose 10º e 13º respectivamente de 15.[14][15] Salvadori retirouse da carreira nas primeiras voltas cun fallo de motor, e o coche de Shelby sufriu a mesma sorte máis tarde na carreira.[16]

A seguinte participación do equipo chegou no Gran Premio de Gran Bretaña, onde Salvadori sorprendeu clasificándose no 2º posto.[17] No inicio da carreira, unha das magneto de ignición de Shelby fallou, prexudicando o ritmo do seu coche. A segunda magneto fallou máis tarde na carreira, provocando a súa retirada. Salvadori só puido aguantar o 6º posto, perdendo por pouco o último punto.[18] No Gran Premio de Portugal, ambos coches evitaron problemas para rematar 6º e 8º pero aínda así non conseguiron puntuar.[19] A última participación da tempada de Aston Martin foi no Gran Premio de Italia onde ambos coches continuaron loitando, clasificándose só nos 17º e 19º postos.[20] Durante a carreira, Salvadori acadou ata o 7º posto antes de sufrir un fallo no motor, mentres Shelby logrou chegar a meta para rematar 10º.[21]

Aston Martin construíu o DBR5 para competir na tempada 1960. O DBR5 baseábase no seu predecesor, pero era máis lixeiro e presentaba unha suspensión independente. Non obstante, o coche tiña un motor pesado na parte dianteira e era regularmente superado polos coches con motor traseiro máis comúns.[14] [22] A primeira participación da tempada do equipo chegou no Gran Premio de Holanda, pero o DBR5 aínda non estaba preparado para competir. Como resultado, só Salvadori participou na carreira, pilotando o DBR4 de reposto. Só puido clasificarse 18º.[23][24] A pesar de ter permitido comezar a carreira, os organizadores da carreira dixeron a Aston Martin que non se lles pagaría. Polo tanto, o equipo rexeitou comezar a carreira.[25] Os DBR5 estaban listos para a seguinte carreira no Gran Premio do Reino Unido de 1960, con Salvadori e Maurice Trintignant participando. Salvadori retirouse da carreira con problemas de dirección e Trintignant só puido rematar no posto 11, a cinco voltas do líder.[26]

Tras esta serie de malos resultados, e ao non conseguir o equipo nin un só punto no campionato, Aston Martin abandonou a Fórmula Un definitivamente despois do Gran Premio de Gran Bretaña para centrarse nas carreiras de coches deportivos.

Potencial retorno e patrocinio (2010, 2016-2020) editar

Artigo principal: Prodrive F1.

En 2009, o presidente de Aston Martin David Richards anunciou a súa intención de volver á Fórmula 1 en 2010 coa posibilidade de usar o nome Aston Martin, con todo, isto non chegou a realizarse.[27] Entre 2016 e 2020 Aston Martin foi patrocinador de Red Bull Racing, e foi o patrocinador principal do equipo entre 2018 e 2020.[28][29][30]

Aston Martin F1 Team (2021 -) editar

En xaneiro de 2020, un investimento de financiamento do propietario de Racing Point Lawrence Stroll en Aston Martin fixo que tomara unha participación do 16,7 por cento na compañía.[31][32] Isto provocou o cambio de marca comercial de Racing Point F1 Team a Aston Martin F1 Team para a tempada 2021.[33][34] O equipo compite coas unidades de potencia Mercedes, o que fixo baixo os seus distintos nomes desde 2009.[35] Sergio Pérez tiña contrato para conducir para eles ata 2022, pero substituíuno o catro veces Campión do Mundo de Pilotos Sebastian Vettel, que anteriormente pilotaba en Ferrari, para o campionato de 2021.[36][37] Como parte do cambio de marca, o equipo cambiou a súa cor de carreira rosa de BWT a unha iteración moderna do British racing green de Aston Martin. Tamén anunciouse que Cognizant será o patrocinador principal do equipo en xaneiro de 2021.[38][39] O Aston Martin AMR21 presentouse en marzo de 2021 e converteuse no primeiro coche de Fórmula Un de Aston Martin despois dunha ausencia de 61 anos na Fórmula 1.[40][41][42]

Aston Martin ten unha nova fábrica de 37000 m² que estará operativa en 2023 na súa base de Silverstone.[43][44][45] A fábrica conta con tres edificios interconectados e ten a súa sede nun lugar de 161874 m² directamente fronte ao circuíto de Silverstone.[46] O edificio un servirá como edificio principal que albergará os recursos de deseño, fabricación e mercadotecnia do equipo. O edificio dous reurbanizará e reutilizará as instalacións orixinais da fábrica como un centro central con comodidades para o persoal e tamén servirá como centro loxístico. O edificio dous albergará o centro de benestar, o auditorio, o simulador e as instalacións patrimoniais do equipo, mentres que o edificio tres conterá o novo túnel de vento.[47][48][49] Aston Martin é o sexto construtor diferente que opera desde a base de Silverstone desde 1991.[50]

Vettel logrou o primeiro podio de Aston Martin ao quedar segundo no Gran Premio de Acerbaixán.[51] Vettel volveu quedar segundo no Gran Premio de Hungría, pero foi descualificado debido a un problema na mostra de combustible.[52] En xuño de 2021, o director do equipo Otmar Szafnauer confirmou que o equipo ampliaría a súa forza de traballo de 535 a 800 empregados.[53][54] En setembro de 2021, Aston Martin confirmou que competiría en 2022 cunha formación de pilotos sen cambios.[55] En xaneiro de 2022, o director do equipo Otmar Szafnauer deixou o equipo despois de pasar 12 anos co equipo.[56][57][58] Mike Krack, que traballara anteriormente nos equipos de automovilismo BMW e Porsche, anunciouse como o seu substituto no mesmo mes.[59][60] En febreiro de 2022, Aramco anunciouse como patrocinador conxunto do equipo despois de conseguir un acordo de asociación a longo prazo.[61][62]

Vettel perdeuse as dúas primeiras carreiras de 2022 despois de dar positivo por COVID-19. Volveu na terceira carreira da tempada no Gran Premio de Australia de 2022.[63][64] Vettel retirouse tras a conclusión da tempada 2022.[65][66] Fernando Alonso, antigo bicampión do mundo, é o seu substituto en 2023 cun contrato plurianual.[67] Stoffel Vandoorne uniuse ao equipo como o seu novo piloto de probas e reserva, un papel que comparte con Felipe Drugovich.[68][69] Hülkenberg deixou Aston Martin, regresando como piloto de F1 titular a Haas F1 Team en 2023.[70][71]

Aston Martin ten unha nova fábrica de 37 000 m2 (400 000 sq ft) na súa base de Silverstone. A construción comezou en setembro de 2021.[72][73][74] A fábrica presenta tres edificios interconectados e está baseada nun sitio de 40-acre (16 ha) directamente fronte ao circuíto de Silverstone.[75] O Edificio 1 servirá como edificio principal que albergará os recursos de deseño, fabricación e mercadotecnia do equipo. O edificio 2 reurbanizará e reutilizará as instalacións orixinais da fábrica como un centro de benestar con comodidades para o persoal e tamén servirá como centro loxístico, albergara o auditorio, o simulador e as instalacións patrimoniais do equipo, mentres que o edificio 3 conterá o novo túnel de vento.[76][77][78] Aston Martin é o sexto construtor diferente que opera desde a base de Silverstone desde 1991.[79]

Resultados completos na Fórmula Un editar

(Chave) As carreiras en letra grosa indican pole position; as carreiras en cursiva indican volta rápida.

Ano Chasis Motor Pneu. Piloto 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 Puntos Pos.
2024 AMR24 Mercedes M14 E Performance 1.6 V6 t P BHR
SAU
AUS
XAP
XAP
MIA
EMI
MON
CAN
ESP
AUT
GBR
HUN
BEL
NED
ITA
ACE
SIN
USA
MEX
BRA
LVG
QAT
ABU
0
  Fernando Alonso
  Lance Stroll
2023 AMR23 Mercedes M14 E Performance 1.6 V6 t P BHR SAU AUS ACE MIA EMI MON ESP CAN AUT GBR HUN BEL NED ITA SIN XAP QAT USA MEX BRA LVE ABU 280
  Fernando Alonso 3 3 3 46 3 C 2 7 2 55 7 9 5 2 9 15 8 68 Ret Ret 3 9 7
  Lance Stroll 6 Ret 4 78 12 C Ret 6 9 94 14 10 9 11 16 NTS Ret 11 7 17† 5 5 10
2022 Aston Martin AMR22 M12 E Performance 1.6 V6 t P BHR SAU AUS EMI MIA ESP MON ACE CAN GBR AUT FRA HUN BEL NED ITA SIN XAP USA MEX BRA ABU 55
  Sebastian Vettel Ret 8 17† 11 10 6 12 9 17 11 10 8 14 Ret 8 6 8 14 11 10
  Lance Stroll 12 13 12 10 10 15 14 16† 10 11 13 10 11 11 10 Ret 6 12 Ret 15 10 8
  Nico Hülkenberg 17 12
2021 AMR21 Mercedes
M12 E Performance 1.6 V6 t
P BHR EMI POR ESP MON ACE FRA EST AUT GBR HUN BEL NED ITA RUS TUR USA MEX BRA QAT SAU ABU 77
  Lance Stroll 10 8 14 11 8 Ret 10 8 13 8 Ret 20 12 7 11 9 12 14 Ret 6 11 13
  Sebastian Vettel 15 15† 13 13 5 2 9 12 17† Ret DSC 5‡ 13 12 12 18 10 7 11 10 Ret 11
1960 Aston Martin DBR4
Aston Martin DBR5
Aston Martin L6 D ARX MON 500 NED BEL FRA GBR POR ITA USA 0
  Roy Salvadori NPP
Ret
  Maurice Trintignant 11
1959 Aston Martin DBR4 Aston Martin L6 A


D

MON 500 NED FRA GBR ALE POR ITA USA 0
  Roy Salvadori Ret 6 6 Ret
  Carroll Shelby Ret Ret 8 10

Monoprazas editar

A seguinte galería mostra os diferentes modelos que usou Aston Martin na Fórmula 1.

  • 1959-1960
 
Aston Martin DBR4 (1959-1960)
  • 2021-2023

Notas editar

  1. "AMF1 and Aramco enter a long-term strategic partnership". Aston Martin Aramco Cognizant F1 Team. 3 de febreiro de 2022. 
  2. "Aston Martin F1 team sign long-term deal with Saudi's Aramco". Reuters. 4 de febreiro de 2022. 
  3. "Former BMW motorsports head Mike Krack appointed Aston Martin Team Principal". Formula 1. 14 de xaneiro de 2022. 
  4. "Krack joins Aston Martin as F1 team principal". Reuters. 14 de xaneiro de 2022. 
  5. "Former McLaren boss Martin Whitmarsh returns to F1 with Aston Martin". Formula 1. 21 de setembro de 2021. 
  6. "Aston Martin hire Martin Whitmarsh: Former McLaren boss returns to F1 in newly-created role". Sky Sports. 21 de setembro de 2021. 
  7. "Aston Martin announce second technical hire from Red Bull within a week, as restructure continues". Formula 1. 1 de xullo de 2021. 
  8. "Motor racing-Aston Martin sign another aero expert from Red Bull". Reuters. 2 de xullo de 2021. 
  9. "Aston Martin expecting Fallows on board by start of 2022 season". Motorsport.com. 11 de novembro de 2021. 
  10. "Aston Martin expect Fallows to start before 2022 F1 season". Crash.net. 11 de novembro de 2021. 
  11. 11,0 11,1 "Fernando Alonso signs to Aston Martin for 2023 on multi-year contract". formula1.com. 1 de agosto de 2022. Arquivado dende o orixinal o 1 de agosto de 2022. Consultado o 1 de agosto de 2022. 
  12. "Felipe to continue as team test & reserve driver". Aston Martin. 2 de novembro de 2023. Consultado o 18 de decembro de 2023. 
  13. Cooper, Adam (2023-09-12). "Alonso promised more aero efficient 2024 Aston Martin F1 car". Motorsport.com Australia (en inglés). Motorsport Network. Consultado o 2023-09-30. 
  14. 14,0 14,1 "Aston Martin DBR4". ultimatecarpage.com. 18 de marzo de 2016. Consultado o 27 de marzo de 2020. 
  15. "1959 Dutch Grand Prix". motorsportmagazine.com. Consultado o 27 de marzo 2020. 
  16. Denis Jenkinson. "1959 Dutch Grand Prix race report: Bonnier makes his mark". motorsportmagazine.com. Consultado o 27 de marzo de 2020. 
  17. "British GP, 1959". grandprix.com. Consultado o 27 de marzo de 2020. 
  18. Denis Jenkinson. "Informe da carreira do Gran Premio de Gran Bretaña de 1959 - Un paseo para coches británicos". motorsportmagazine.com. Consultado o 27 de marzo de 2020. 
  19. Denis Jenkinson. "Informe da carreira do Gran Premio de Portugal de 1959: Moss trounces the field". motorsportmagazine.com. Consultado o 27 de marzo de 2020. 
  20. "1959 Italian Grand Prix". motorsportmagazine. Consultado o 27 de marzo de 2020. 
  21. Denis Jenkinson. "Informe da carreira do Gran Premio de Italia de 1959: a astucia de Walker supera os vermellos". motorsportmagazine.com. Consultado o 27 de marzo de 2020. 
  22. Hamilton, Maurice (2017- 09-30). "Unha breve historia de Aston Martin e F1". ESPN. Consultado o 2020-04-03. 
  23. "1960 Gran Premio de Holanda". motorsportmagazine.com. Consultado o 27 de marzo de 2020. 
  24. "1960 Gran Premio de Holanda". motorsportmagazine.com. Consultado o 27 de marzo de 2020. 
  25. Denis Jenkinson. "Informe da carreira do Gran Premio de Holanda de 1960: Brabham lanza o lavabo da cociña (e moito máis) a Moss para gañar". motorsportmagazine.com. Consultado o 27 de marzo de 2020. 
  26. "1960 British Grand Prix". motorsportmagazine.com. Consultado o 27 de marzo de 2020. 
  27. "Richards está interesado no retorno da Fórmula Un". BBC News. 2009-04-23. Consultado o 2010-01-01. 
  28. "Red Bull announce Aston Martin tie-up". formula1.com (en inglés). 17 de marzo de 2016. Consultado o 2020-03-26. 
  29. "Aston Martin to become Red Bull title sponsor in 2018". formula1.com (en inglés). Consultado o 2020-03-26. 
  30. "Racing Point set to become Aston Martin works team for 2021". formula1.com (en inglés). Consultado o 2020-03-26. 
  31. "Racing Point set to become Aston Martin works team for 2021". formula1.com (en inglés). Consultado o 26 de marzo de 2020. 
  32. "Aston Martin F1 team 'will need to be competitive from the outset' says Stroll". formula1.com. 1 de abril de 2020. Consultado o 2 de abril de 2020. 
  33. "Racing Point F1 team to become Aston Martin in 2021". Reuters. 31 de xaneiro de 2020. 
  34. "Racing Point to become Aston Martin team from F1 2021". Sky Sports. 31 de xaneiro de 2020. 
  35. "2020 & 2021 FIA Formula One World Championship Entry List". Federation Internationale de l'Automobile (en inglés). 14 de marzo de 2015. Consultado o 19 de xaneiro de 2021. 
  36. "Sergio Perez reveals he is leaving Racing Point at the end of 2020 in shock announcement". formula1.com (en inglés). 9 de setembro de 2020. Consultado o 9 de setembro de 2020. 
  37. "Vettel to make sensational Racing Point switch in 2021 as they re-brand as Aston Martin". formula1.com. 10 de setembro de 2020. Consultado o 10 de setembro de 2020. 
  38. "Aston Martin reveal title sponsor for F1 2021 season, tease green car". Sky Sports (en inglés). 7 de xaneiro de 2021. 
  39. "Aston Martin reveal new title partners ahead of F1 return". Formula One (en inglés). 7 de xaneiro de 2021. 
  40. "Aston Martin are back: See the first pictures and video of Vettel and Stroll's 2021 F1 car". Formula One. 3 de marzo de 2021. 
  41. "Aston Martin launches first F1 car in over 60 years". CNBC. 3 de marzo de 2021. 
  42. "Aston Martin licensed to thrill in Formula 1 return as 2021 car revealed with historic green livery". Sky Sports. 3 de marzo de 2021. 
  43. Agini, Samuel (14 de setembro de 2021). "Aston Martin pumps £200m into new campus for Formula One success". Financial Times. Consultado o 14 de setembro de 2021. 
  44. "Aston Martin start work on new F1 factory and wind tunnel campus at Silverstone base". Formula 1. Consultado o 14 de setembro de 2021. 
  45. "'We'll Be Aston Martin Forever' – Full Factory Plan Revealed". The Race. 14 de setembro de 2021. 
  46. "Behind the scenes at Aston Martin as their 'game changer' factory takes shape". Planet F1. 29 de novembro de 2022. 
  47. "Aston Martin's Best-In-F1 Target For Its 'Game-Changer' Factory". The Race. 29 de novembro de 2022. 
  48. "How Aston Martin plans to become a championship challenger". ESPN. 29 November 2022. 
  49. "First Look Inside Aston Martin's New 'Game-Changer' F1 Facility". Autoweek. 29 de novembro de 2022. Arquivado dende o orixinal o 30 de maio de 2023. Consultado o 13 de marzo de 2023. 
  50. Turner, Kevin (17 de marzo de 2021). "Jordan 191 to 'Pink Mercedes' - The shifting fortunes of Aston's F1 forebearers". Autosport. Consultado o 17 de marzo de 2021. 
  51. Valantine, Henry (2021-06-06). "Sebastian Vettel 'over the moon' with first Aston Martin podium in Baku". PlanetF1 (en inglés). Consultado o 2021-06-07. 
  52. "Vettel loses second-place finish in Hungary after disqualification for fuel sample issue". Formula1.com. 1 de agosto de 2021. 
  53. "Aston Martin target expansion to around 800 staff". planetf1.com. 10 de xuño de 2021. Consultado o 12 de xuño de 2021. 
  54. "Szafnauer says Aston Martin will increase workforce to 800 as they aim to bridge gap to rivals". formula1.com. Consultado o 16 de xuño de 2021. 
  55. Aston Martin. "Aston Martin Cognizant Formula One™ Team announces 2022 driver line-up". 
  56. "Aston Martin announce departure of Team Principal Otmar Szafnauer | Formula 1®". www.formula1.com (en inglés). Consultado o 2022-01-05. 
  57. "Otmar Szafnauer: Aston Martin Formula One CEO and team principal departs". Sky Sports. 5 de xaneiro de 2022. 
  58. "Otmar Szafnauer: Aston Martin Formula One team principal leaves". BBC Sport. 5 de xaneiro de 2022. 
  59. "Aston Martin appoint Mike Krack as team principal". BBC Sport. 14 de xaneiro de 2022. 
  60. "Aston Martin hire Mike Krack as new Formula 1 team principal to replace Otmar Szafnauer". Sky Sports. 14 de xaneiro de 2022. 
  61. "Aston Martin Formula 1 team partners with oil giant Aramco". Autocar. 3 de febreiro de 2022. 
  62. "Aston Martin F1 team seals Aramco sponsorship deal". Motorsport.com. 4 de febreiro de 2022. 
  63. "Vettel fit to race in Australia after COVID-19 absence". Reuters. 31 de marzo de 2022. 
  64. "Sebastian Vettel: Aston Martin driver fit for Australian GP after Covid-19". BBC Sport. 31 de marzo de 2022. 
  65. "BREAKING: Four-time champion Sebastian Vettel to retire from Formula 1 at the end of the 2022 season". Formula 1. 28 de xullo de 2022. Consultado o 28 de xullo de 2022. 
  66. "Vettel urges fellow drivers to continue his legacy after retiring from F1 with points finish in Abu Dhabi". Formula 1. 20 de novembro de 2022. Consultado o 20 de novembro de 2022. 
  67. "BREAKING: Fernando Alonso signs to Aston Martin for 2023 on multi-year contract". Formula 1. Consultado o 1 de agosto de 2022. 
  68. "Vandoorne to join Aston Martin as test and reserve driver for 2023 season". Formula 1. 1 de novembro de 2022. 
  69. "Stoffel Vandoorne to join Aston Martin as test and reserve driver". BBC Sport. 1 de novembro de 2022. 
  70. "Hulkenberg seals F1 comeback with Haas in 2023". Motorsport.com. 17 de novembro de 2022. 
  71. "Nico Hulkenberg confirmed as Mick Schumacher's replacement at Haas in 2023". ESPN. 17 de novembro de 2022. 
  72. Agini, Samuel (14 de setembro de 2021). "Aston Martin pumps £200m into new campus for Formula One success". Financial Times. Consultado o 14 de setembro de 2021. 
  73. "Aston Martin start work on new F1 factory and wind tunnel campus at Silverstone base". Formula 1. Consultado o 14 de setembro de 2021. 
  74. "'We'll Be Aston Martin Forever' – Full Factory Plan Revealed". The Race. 14 September 2021. 
  75. "Behind the scenes at Aston Martin as their 'game changer' factory takes shape". Planet F1. 29 de novembro de 2022. 
  76. "Aston Martin's Best-In-F1 Target For Its 'Game-Changer' Factory". The Race. 29 de novembro de 2022. 
  77. "How Aston Martin plans to become a championship challenger". ESPN. 29 de novembro de 2022. 
  78. "First Look Inside Aston Martin's New 'Game-Changer' F1 Facility". Autoweek. 29 de novembro de 2022. Arquivado dende o orixinal o 30 de maio de 2023. Consultado o 13 de marzo de 2023. 
  79. Turner, Kevin (17 de marzo de 2021). "Jordan 191 to 'Pink Mercedes' - The shifting fortunes of Aston's F1 forebearers". Autosport. Consultado o 17 de marzo de 2021. 

Ligazóns externas editar